============================================================================== NOLI ME TANGERE — Huwag Akong Hawakan ni José Rizal Salin sa Filipino ng Dimasalin, mula sa orihinal na Kastila (1887) Buong Edisyon: Lahat ng 64 kabanata ============================================================================== Batayang edisyon: José Rizal, Noli me tángere, "Edición completa con notas de R. Sempau" (Barcelona: Casa Editorial Maucci, 1902), transkripsiyon ng Project Gutenberg. Huling pagbabago ng teksto: 13 Nobyembre 2026. Pangunahing edisyon (website): https://dimasalin.ph/noli-me-tangere/ Salin na pinatnubayan at sinuri ni Dimasalin, sa tulong ng AI. Ang mga talababa ([1], [2]…) ay nasa dulo ng bawat kabanata. Ang mga paliwanag ng tagasalin ay nasa panaklong na parisukat [ ]. Ang pangalang may tutuldok bago ang linya ng usapan ay pantulong sa pagbasa at hindi bahagi ng orihinal. Inalis sa bersiyong ito ang mga kawing at ang pormat ng teksto (italiko, kulay). Ang orihinal na Kastila ni José Rizal ay nasa pampublikong dominyo. Ang saling ito ay may lisensiyang Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0): maaari itong kopyahin, ibahagi at iangkop para sa layuning hindi pangkomersiyo, basta't kilalanin ang Dimasalin at ilathala ang anumang hango rito sa ilalim ng parehong lisensiya. https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/ Ano, hindi ba maaaring humarap si César sa inyong mga entablado, at maipakita ang isang magiting na Aquiles, isang Orestes o Andrómaca? Aba! Wala tayong nakikita kundi mga konsehal, mga kura, mga prayle, mga sekretaryo, mga mangangalakal, mga sundalo, mga mambabatas. Salita: ano ang kayang isipin o gawin ng mga walang-kuwentang ito? Sa mga hamak na taong iyan, karaniwang pangyayari lamang ang nagaganap! Schiller: Ang Anino ni Shakespeare ============================================================================== TALA NG TAGASALIN ============================================================================== Ang saling ito ay mula sa orihinal na Kastila ni Rizal. Upang maging madali ang pagbasa ngayon nang hindi nawawala ang anyo ng orihinal, ginamit ang mga sumusunod na tanda. Mga salitang nakahilig. Mga salitang banyaga (Kastila, Latin, Pranses at iba pa) na iniwan ayon sa pagkakasulat ni Rizal dahil mahalaga ang mismong salita. Sa unang paglitaw nito sa bawat kabanata, may maikling paliwanag sa panaklong na parisukat: frac [pormal na amerikanang may buntot]. Mga salitang nasa maliit na malaking titik. Mga salitang Tagalog na ginamit mismo ni Rizal sa kanyang tekstong Kastila. Isinulat ang mga ito sa makabagong baybay (bunga sa halip na “bonga” ni Rizal). Kung hindi na karaniwan ngayon ang salita, may maikling paliwanag: palupo [gulugod ng bubong]. Mga panaklong na parisukat [ ]. Maiikling paliwanag ng tagasalin; hindi bahagi ng tekstong isinulat ni Rizal. Dito rin inilalagay ang salin ng mga pariralang Latin at ng iba pang wika. Mga talababa. Mga tala ni Rizal mismo, at ng mga patnugot ng mga naunang edisyon (may markang “Tala ng edisyon ng Berlin”). Ang mga talang nagsasalin lamang ng isang salita ay inilipat sa panaklong na parisukat. Mga pangalan ng nagsasalita. Bago ang bawat linya ng usapan ay may may-kulay na etiketa ng nagsasalita, at nasa kulay ding iyon ang kanyang mga salita. Iisa ang kulay ng bawat tauhan sa buong aklat; abo ang kulay ng mga tauhang minsan lamang magsalita. Ganito rin ang pagtatanda sa mga kaisipang hindi binigkas. Nananatiling itim ang salaysay at ang mga pahayag gaya ng “sabi niya.” Pantulong lamang ito sa pagbasa at hindi bahagi ng orihinal. Halimbawa: María Clara: Hindi ako naglakbay tulad mo; kilala ko lamang ang iyong bayan, Maynila at Antipolo… Mga kawing. Ang mga pangalan ng totoong tao, lugar, akda at institusyon ay may kawing sa Wikipedia o sa mapa para sa karagdagang kaalaman. Baybay at pananalita. Sinusunod ang makabagong baybay ng Komisyon sa Wikang Filipino. Ang paggamit ng kayo/ninyo o ikaw/mo ay sumusunod sa paggalang na ipinakikita ng mga tauhan sa orihinal na Kastila (usted, tú, vos). Isinalin din sa Filipino ang mga epigrapo sa simula ng ilang kabanata. ============================================================================== PAGHAHANDOG: SA AKING TINUBUANG LUPA ============================================================================== Nakatala sa kasaysayan ng pagdurusa ng sangkatauhan na mayroong isang kanser na napakabagsik, na sa konting hawak lang ay naiirita ito at pinagmumulan ng matitinding kirot at sakit. Gayundin, tuwing itinatawag kita sa aking isipan, upang makasama sa aking paglalakbay ang mga alaala mo, o kaya kapag ikinukumpara kita sa ibang mga bansa, ang iyong kaakit-akit na imahe ay lagi kong nakikitaan ng ganitong kanser sa lipunan. Dahil gusto kitang mabigyan ng ginhawa, na ginhawa ko na rin, at gusto kitang mahanapan ng mabisang gamot, gagawin ko sa iyo ang ginawa ng mga sinaunang tao sa kanilang mga may sakit: itatanghal kita sa hagdan ng mga templo, at lahat ng mga mananamba doon na gumagamit ng pangalan ng Diyos ay siyang kailangang magmungkahi ng iyong gamot. Para rito, gagawin ko ang lahat upang maipakita ang iyong kondisyon nang walang ibang kinokonsidera. Iaangat ko ang nakatakip sa iyong kasamaan, at isasakripisyo ko ang lahat para sa katotohanan, kahit ang sarili kong karangalan, dahil, bilang iyong anak, nagdurusa rin ako sa aking mga namanang depekto at kahinaan. Ang May-akda. Europa 1886. ============================================================================== KABANATA I: ISANG PAGTITIPON ============================================================================== Sa katapusan ng Oktubre, si Don Santiago de los Santos, na kilala sa tawag na ‘Kapitan Tiago,’ ay nagbigay ng isang hapunan na, kahit noong hapon lamang na iyon ito ipinaalam, taliwas sa kanyang nakasanayan, ay naging paksa na ng lahat ng usapan sa Binondo, sa iba pang mga nayon, at maging sa Intramuros. Si Kapitan Tiago ay kilala noon bilang pinakagalante at bukas-palad, at alam ng lahat na ang kanyang bahay, tulad ng kanyang bansa, ay hindi nagsasara ng pinto sa sinuman, maliban na lang sa kalakalan o sa anumang bago o mapangahas na ideya. Tulad ng isang pagkakuryente, kumalat ang balita sa mundo ng mga parasito, langaw, o mga hindi imbitadong bisita na nilikha ng Diyos sa Kanyang walang hanggang kabutihan, at buong pagmamahal na pinararami sa Maynila. Ang ilan ay naghanap ng pampakintab para sa kanilang mga sapatos; ang iba naman, mga butones at kurbata, ngunit lahat sila ay abala sa kung paano nila babatiin nang mas pamilyar ang may-ari ng bahay, upang magmukhang matagal na silang magkaibigan, o kung sakaling kailanganin, makapaghanda ng dahilan kung bakit hindi sila nakarating nang mas maaga. Ang hapunang ito ay ginaganap sa isang bahay sa kalye ng Anloague, at kahit hindi na natin maalala ang numero nito, ilalarawan natin ito upang makilala pa rin, kung sakaling hindi ito nasira ng mga lindol. Hindi natin inaakalang ipagigiba ito ng may-ari, dahil karaniwang ang Diyos o ang Kalikasan ang gumagawa ng ganitong trabaho roon, na marami ring kontratang proyekto mula sa ating Pamahalaan. Ito ay isang malaking gusali, katulad ng marami sa bansa, na matatagpuan sa bahaging nakaharap sa isang sanga ng ilog Pasig, na tinatawag ng iba na ilog ng Binondo, at, tulad ng lahat ng mga ilog sa Maynila, ay siyang ginagampanan ang maraming tungkulin bilang paliguan, kanal, labahan, pangingisdaan, paraan ng transportasyon at komunikasyon, at maging inuming tubig, kapag ginusto ng Tsinong tagadala ng tubig. Mapapansin sa mahalagang daluyan na ito, kung saan ang kalakalan ay masiglang nagaganap at ang kaguluhan ay hindi maiiwasan, na sa isang distansya na halos isang kilometro, ay may nag-iisang tulay na gawa sa kahoy, na sira sa isang dulo sa loob ng anim na buwan, at hindi naman madaanan sa kabilang dulo sa natitirang bahagi ng taon, at kaya ang mga kabayo sa panahon ng tag-init ay sinasamantala ang permanenteng stato quo [ang di-nagbabagong kalagayan] na ito upang tumalon mula roon sa tubig at maligo, sa laking gulat ng mortal na wala sa sarili, na sa loob ng kanyang kalesa ay naiidlip o namimilosopo tungkol sa mga pagsulong ng siglo. Ang bahay na tinutukoy natin ay medyo mababa at may mga linyang hindi gaanong matuwid: maaaring ang arkitektong nagtayo nito ay hindi nakakakita nang mabuti, o ito ay epekto ng mga lindol at bagyo, walang makapagsasabi nang tiyak. Isang malapad na hagdanang may berdeng mga balustre at may alpombra sa ilang bahagi ang nag-uugnay sa pasukang nalalatagan ng makikintab na baldosa papunta sa pangunahing palapag, sa pagitan ng mga paso ng bulaklak, bawat isa ay nasa ibabaw ng mga pedestal na gawa sa porselanang Tsino na may mga makukulay at pambihirang disenyo. Dahil walang mga bantay-pinto o alilang hihingi o magtatanong ng tiket ng ating imbitasyon, umakyat tayo, O ikaw na bumabasa sa akin, kaibigan man o kaaway! Tumuloy ka kung ikaw ay naaakit sa mga tunog ng orkestra, sa liwanag, o sa makahulugang kalansing ng mga pinggan at kubyertos, at gusto mong makita kung paano nagaganap ang mga pagtitipon sa Perlas ng Silangan. Ikagagalak ko sana, at para na rin sa aking kaginhawaan, na huwag nang ilarawan sa iyo ang bahay, ngunit ito ay mahalaga, sapagkat tayo, bilang mga mortal, ay katulad ng mga pagong: hinuhusgahan at inuuri tayo ayon sa ating tinatahanang talukab; dahil dito at sa iba pang mga katangian, katulad na rin ng mga pagong ang mga mortal ng Pilipinas. Sa ating pag-akyat, bigla nating matatagpuan ang ating sarili sa isang maluwang na silid, na tinatawag doong caída [silid na sinasapitan ng hagdan], hindi ko alam kung bakit, na ngayong gabi ay nagsisilbing kainan at silid ng orkestra. Sa gitna ay isang mahabang mesang sagana sa mga mahahaling palamuti, na tila kumikindat sa mga di-imbitado ng mga matatamis na pangako, at nagbabanta sa mahiyain na binibini, sa simpleng dalaga, ng dalawang nakakabagot na oras kasama ang mga hindi niya kakilala, kung saan ang ginagamit na wika at paraan ng pananalita ay madalas na may partikular na karakter. Salungat sa mga makamundong paghahandang ito ang mga sari-saring kulay na larawan sa mga dingding, na naglalarawan ng mga relihiyosong tema tulad ng Purgatoryo, Impiyerno, Huling Paghuhukom, Kamatayan ng Matuwid, Kamatayan ng Makasalanan, at sa likuran, sa loob ng napakaganda at eleganteng markong yari sa estilo ng Renacimiento [istilo ng Muling Pagsilang sa Europa] na inukit ni Arévalo, ay isang kakaibang larawan na malaki ang sukat, kung saan makikita ang dalawang matandang babae... Ito ang sabi sa inskripsiyon: “Nuestra Señora de la Paz y Buenviaje [Mahal na Birhen ng Kapayapaan at Mabuting Paglalakbay], na pinipintuho sa Antipolo, sa anyo ng isang pulubi, ay dumalaw habang may sakit ang madasalin at tanyag na Kapitana Inés.”[1] Ang komposisyon, kahit hindi gaanong nagpapakita ng kagandahan o sining, ay puno ng realismo: ang maysakit ay parang isang bangkay na nabubulok na, dahil sa mga dilaw at asul na kulay sa kanyang mukha; ang mga baso at iba pang mga lalagyan, na kaagapay ng mga tumatagal na sakit, ay napakadetalyado na maaaring makita pati ang kanilang mga laman. Sa pagmasid ng mga nakakagutom na larawang ito na nagdudulot pa ng mga payapang kaisipang pambukid, maaaring maisip ng mga tao na ang tusong may-ari ng bahay ay mahusay sa pagkilala ng mga ugali ng karamihan na umuupo sa kanyang mesa, at upang maitago nang kaunti ang kanyang paraan ng pag-isip, isinabit niya sa kisame ang magagandang mga lampara mula sa Tsina, mga hawla na walang ibon, mga bolang kristal na may patong na asoge, pula, berde, at asul; mga natuyong halamang panghimpapawid, mga pinatuyo at pinalobong isda na tinatawag na botete [isdang butete], at iba pa, at ang lahat ng ito ay nagtatapos sa isang gilid na nakaharap sa ilog na may kakaibang mga arko ng kahoy, bahagyang Tsino, bahagyang Europeo, kung saan matatanaw ang isang azotea [bukas na terasa ng bahay] na may mga balag at mga glorieta [pabilog na kubol na nababalot ng halaman] na bahagyang naiilawan ng mga maliliit na parol na papel ng iba’t ibang kulay. Naroon sa sala ang mga taong kakain, sa pagitan ng napakalalaking salamin at kumikinang na mga aranya: naroon, sa ibabaw ng isang platapormang gawa sa pino, ang isang napakagandang piano de cola [malaking piyanong pahalang] na napakamahal, at mas mahalaga pa ngayong gabi, dahil walang tumutugtog nito. Naroon din ang isang malaking larawang-langis ng isang guwapong lalaki, naka-frac [pormal na amerikanang may buntot], matigas ang tindig, tuwid, simetriko tulad ng baston na may mga borlas na hawak niya sa kanyang mga matitigas na daliring may mga singsing: ang larawan ay parang nagsasabi: Ang Larawan: “Ahem! Tingnan ninyo kung gaano karami ang suot ko at kung gaano ako kaseryoso!” Ang mga upuan ay elegante, ngunit marahil ay hindi komportable at hindi mabuti sa kalusugan: malamang na hindi iniisip ng may-ari ng bahay ang kalinisang pangkalusugan ng kanyang mga panauhin, kundi ang sariling karangyaan. Kapitan Tiago: “Nakakatakot ang disenteriya, ngunit nakaupo kayo sa mga silyong galing sa Europa, at hindi iyan laging natatamasa!” sasabihin siguro niya sa kanila. Ang sala ay halos puno ng mga tao: ang mga lalaki ay nakahiwalay sa mga babae, tulad sa mga simbahang Katoliko at sa mga sinagoga. May iilang dalagang Pilipina at Española [babaeng Kastila]: ibinubuka nila ang bibig upang pigilan ang hikab, ngunit agad itong tinatakpan ng kanilang pamaypay; halos hindi sila makabulong ng ilang salita; anumang usapan ng nagtatangkang magsimula ay namamatay sa pagitan ng mga maikling salita, tulad ng mga ingay na naririnig sa gabi sa isang bahay, ingay ng mga daga at butiki. Baka ang mga imahe ng iba’t ibang Nuestra Señora [Mahal na Birhen] na nakasabit sa mga pader ang pumipilit sa kanila na manatiling tahimik at may relihiyosong kahinahunan, o dito lamang naiiba ang mga babae? Ang tanging sumasalubong sa pagdating ng mga ginang ay isang matandang babae na pinsan ni Kapitan Tiago, mukhang mabait at hindi magaling mag-Kastila. Ang buo niyang pakikitungo at kagandahang-asal ay ang pag-aalok ng isang bandehado ng tabako at buyo[2] sa mga Española, at ang pagpapahalik ng kanyang kamay sa mga Pilipina, tulad na tulad ng ginagawa ng mga prayle. Sa huli, nabagot din ang matandang babae, kaya’t sinamantala niya ang pagkakataon nang mabasag ang isang pinggan upang magmadaling umalis habang bumubulong: Matandang Pinsan: “Hesus! Hintayin ninyo, indignos [mga kahiya-hiya]!” At hindi na siya muling nagpakita. Sa mga lalaki naman, mas marami na silang ingay. Ang ilang kadete ay masiglang nag-uusap, pero mahihinang boses lang ang maririnig. Nakatayo sa isang sulok, paminsan-minsang tumitingin at nagtuturo sila ng daliri sa iba’t ibang tao sa kwarto; nagtatawanan sila nang hindi masyadong halata. Sa kabilang dako, may dalawang banyaga na nakaputi ang suot, nakatalikod ang mga kamay at walang sinasabi, na naglalakad nang malalaking hakbang mula sa isang dulo ng silid papunta sa kabila, gaya ng mga nababagot na pasahero sa kubyerta ng isang barko. Ang lahat ng atensyon at kasiglahan ay galing sa isang grupo na binubuo ng dalawang prayle, dalawang sibilyan, at isang sundalo sa paligid ng isang maliit na mesa na may mga bote ng alak at mga biskwit na Ingles. Ang sundalo ay isang matandang tenyente, matangkad, at may seryosong mukha; siya ay parang isang Duke de Alba [Kastilang heneral na kilala sa bagsik] na napag-iwanan sa ranggo sa Guardia Civil [pulisyang militar ng pamahalaang Kastila]. Kaunti lang ang kanyang sinasabi, pero matigas at maikli. Isa sa mga prayle, isang batang Dominikano – guwapo, malinis, at may kumikinang na itsura tulad ng kanyang salamin sa matang may gintong balangkas – ay maaga nang nagkaroon ng ugaling matanda: siya ang kura ng Binondo, at noong mga nakaraang taon, siya ay naging guro sa San Juan de Letrán. Kilala siya bilang isang magaling na debatista, kaya naman noong mga panahong nangangahas pa ang mga anak ni Guzmán na makipagtunggali sa mga pinong katwiran gaya ng mga layko, hindi kailanman siya nahuli o napalito ni B. de Luna [Benedicto de Luna, kilalang abogadong Pilipino], na mahusay rin sa pakikipagtalo: iniiwan siya ng mga pagbubukod ni Fray Sibyla na tulad ng mangingisdang nais humuli ng palos gamit ang silo. Hindi masyadong masalita ang Dominikano at tila tinitimbang niya ang kanyang mga salita. Sa kabaligtaran, ang isa pa, na isang Pransiskano, ay marami kung magsalita at higit pa kung kumumpas. Kahit na nagsisimula nang magputi ang kanyang buhok, mukhang matibay pa rin ang kanyang pangangatawan. Ang kanyang maayos na mukha, tinging hindi nakapapanatag ng loob, malapad na panga, at mala-Hercules na anyo ay nagbibigay sa kanya ng hitsura ng isang Romanong patricio [maharlika] na nagbabalatkayo. Hindi mo maiiwasang maalala ang isa sa tatlong monghe na binanggit ni Heine sa kanyang Dioses en el Destierro [Mga Diyos sa Pagkatapon], na tuwing ekinoksiyo ng Setyembre, doon sa Tirol, ay tumatawid sa isang lawa sa hatinggabi sakay ng bangka, at sa bawat pagkakataon ay iniiwan sa kamay ng pobreng bangkero ang isang pilak na barya, malamig na parang yelo, na nagdudulot sa kanya ng matinding takot. Gayunpaman, si Fray Dámaso ay hindi kasing-misteryoso ng mga iyon. Siya’y masayahin, at bagama’t ang tono ng kanyang boses ay magaspang, gaya ng isang taong hindi kailanman nagpipigil sa sarili, at naniniwalang banal at walang kapantay ang lahat ng kanyang sinasabi, ang kanyang masigla at tapat na tawa ay nagpapawi sa hindi kaaya-ayang impresyon na ito. Kaya naman, mapipilitan kang patawarin siya kahit na nagpapakita siya sa sala ng mga paa niyang walang medyas at mga mabalahibong binti na maaaring magbigay ng malaking kita sa isang Mendieta sa mga perya sa Quiapo.[3] Isa sa mga sibilyan, isang maliit na lalaki na may itim na balbas, ang kanyang tanging kahanga-hangang katangian ay ang ilong na, ayon sa laki nito, ay hindi maaaring kanya; ang isa pa, isang binatang blondo, tila bagong dating sa bansa: siya ang mainit na kadebate ng Pransiskano. Fray Dámaso: Makikita rin ninyo,—ang sabi ng prayle;—kapag ilang buwan na kayong naninirahan sa bansa, makukumbinsi kayo sa sinasabi ko: iba ang pamamahala sa Madrid kaysa sa pagiging nasa Pilipinas. Binatang Blondo: Ngunit… Fray Dámaso: Ako halimbawa,—tuloy-tuloy ni Fray Dámaso na tumataas ang boses upang huwag bigyan ng pagkakataon ang iba na magsalita,—ako na may dalawampu’t tatlong taon nang kumakain ng saging at morisqueta[4], ako ay may karapatan na magsalita nang may awtoridad tungkol dito. Huwag ninyo akong bigyan ng mga teorya o retorika; kilala ko ang mga Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo]. Isipin ninyo na mula noong dumating ako sa bansa, naatasan ako sa isang maliit na bayan, totoo man, ngunit masipag sa pagsasaka. Hindi pa ako gaanong bihasa sa Tagalog, ngunit nangungumpisal na ako ng mga babae, at nauunawaan namin ang isa’t isa, at labis nila akong minahal kaya, makalipas ang tatlong taon, nang ilipat nila ako sa isang mas malaking bayan, na bakante dahil sa pagkamatay ng paring Indio, silang lahat ay umiiyak, binuhusan ako ng mga regalo, ako ay sinamahan ng musika… Binatang Blondo: Ngunit iyan lamang ay nagpapakita ng… Fray Dámaso: Hintay, hintay kayo! Huwag kayong masyadong mabilis! Ang sumunod sa akin ay mas maikli ang paninilbihan, at nang umalis siya, mas maraming kasama, mas maraming luha at mas maraming musika, kahit na mas madalas siyang mamalo at itinaas pa niya nang halos doble ang mga bayarin sa parokya. Binatang Blondo: Ngunit pahihintulutan n’yo sana ako… Fray Dámaso: Higit pa riyan; sa bayan ng San Diego, dalawampung taon akong nanirahan, at ilang buwan pa lamang mula nang... iwan ko ito (dito ay tila nainis siya). Dalawampung taon, hindi maaaring itanggi ng sinuman, ay higit pa sa sapat upang makilala ang isang bayan. Ang San Diego ay may anim na libong kaluluwa, at kilala ko ang bawat mamamayan doon na parang ako mismo ang nagluwal at nagpasuso sa kanila: alam ko ang kahinaan ng isang ito, kung ano ang ipinag-aalala ng isang iyon, sino ang nanliligaw sa dalagang iyon, anong mga pagkakasala ang nagawa ng babaeng ito at kung kanino, sino ang tunay na ama ng bata, at iba pa, dahil kinukumpisal ko ang bawat nilalang; ingat na ingat silang hindi magkulang sa kanilang tungkulin. Si Santiago, ang may-ari ng bahay, ang magsabi kung ako’y nagsisinungaling; maraming lupa siya roon at doon kami nagkaibigan. Ngunit makikita ninyo kung ano ang tunay na ugali ng Indio; nang umalis ako, ilang matatandang babae lamang ang sumama sa akin at ilang kasapi ng mga kapatid ng ikatlong orden, kahit na dalawampung taon akong naroon! Binatang Blondo: Ngunit hindi ko makita kung paano ito may kinalaman sa pag-aalis ng monopolyo sa tabako,—sagot ng blondeng lalaki habang nagsasamantala ng isang pagtitigil, samantalang umiinom ng isang kopita ng Jerez [alak na sherry mula sa Jerez, Espanya] ang Pransiskano. Si Fray Dámaso, na puno ng pagkagulat, ay muntik nang mabitawan ang kanyang kopita. Sandali siyang tumitig nang diretso sa binata. Fray Dámaso: Paano? Paano?—ang sigaw niya pagkatapos, may lubos na pagtataka.—Ngunit posible bang hindi ninyo nakikita ang halatang ito na kasinlinaw ng liwanag? Hindi ba ninyo nakikita, anak ng Diyos, na ang lahat ng ito ay malinaw na nagpapatunay na ang mga reporma ng mga ministro ay walang katuwiran? Sa pagkakataong ito, ang blondeng lalaki naman ang natigilan; lalong ikinunot ng tenyente ang kanyang mga kilay; ang maliit na lalaki ay ginagalaw ang ulo na tila sumasang-ayon kay Fray Dámaso o kaya’y tumututol. Nakuntento na lamang ang Dominikano na halos talikuran silang lahat. Binatang Blondo: Naniniwala po ba kayo…?—sa wakas ay seryosong naitanong ng binata, puno ng kuryosidad habang tinitingnan ang prayle. Fray Dámaso: Kung naniniwala ako? Tulad sa Ebanghelyo! Ang Indio ay napakatamad! Binatang Blondo: Ah! patawarin po ninyo ang aking pagsabad,—ang sabi ng binata na bumaba ang boses at inilapit nang kaunti ang kanyang upuan;—binanggit ninyo ang isang salitang lubos na pumupukaw sa aking interes: tunay bang likas sa mga katutubo ang katamarang iyan, o, ayon sa isang dayuhang manlalakbay, ginagamit lamang natin ang katamarang ito upang pagtakpan ang sarili nating katamaran, ang ating pagkaatrasado, at ang ating sistemang kolonyal? Ang tinutukoy niya ay ang ibang mga kolonya kung saan ang mga naninirahan ay parehong lahi… Fray Dámaso: Aba! Inggit! Tanungin ninyo si G. Laruja, na may kaalaman din sa bansa; tanungin ninyo kung may kapantay ang kamangmangan at katamaran ng Indio! Laruja: Talaga nga,—ang sagot ng maliit na lalaki, na siya ang tinutukoy,—saanman sa mundo, hindi ninyo makikita ang mas tamad kaysa sa Indio, saanman sa mundo! Fray Dámaso: Wala ring mas bisyoso, o mas walang utang na loob! Laruja: O mas walang modo! Nagsimula nang tumingin-tingin sa paligid nang may pagkabalisa ang binatang blondo. Binatang Blondo: Mga ginoo,—aniya nang mahina,—sa tingin ko’y nasa bahay tayo ng isang Indio; ang mga binibining iyon... Fray Dámaso: Ay, huwag kayong masyadong mabahala! Si Santiago ay hindi nag-iisip na siya’y Indio, at bukod pa roon, wala siya rito at... kahit pa narito siya! Kalokohan lamang iyan ng mga bagong dating. Hintayin lang ninyong lumipas ang ilang buwan; magbabago ang inyong opinyon kapag nakadalo na kayo sa maraming pista at bailuhan [mga sayawan ng bayan], nakatulog sa mga katre at nakakain ng maraming tinola. Binatang Blondo: Ang tinatawag ba ninyong tinola ay isang prutas na kauri ng lotus, na nagpapalimot sa tao… ganoon? Fray Dámaso: Anong lotus o loterya!—tumatawang sagot ni Padre Dámaso;—para kayong nagpapaikot ng tambiyolo. Ang tinola ay gulay [sinabawang ulam] ng manok at kalabasa. Gaano katagal na mula nang dumating kayo? Binatang Blondo: Apat na araw,—sagot ng binata na medyo napikon. Fray Dámaso: Naparito ba kayo bilang kawani ng pamahalaan? Binatang Blondo: Hindi po, ginoo; dumating ako ng sarili kong kagustuhan upang makilala ang bansa. Fray Dámaso: Aba, anong kakaibang ibon!—ang sigaw ni Fray Dámaso habang tinitingnan siya ng may kuryosidad.—Dumating ng sarili at walang kabuluhan! Anong kakaibang pangyayari! Gayong napakaraming aklat... basta’t may kaunting sentido komun... marami nang nakasulat ng mahuhusay na aklat nang ganoon! Basta’t may kaunting sentido komun… Fray Sibyla: Sinabi po ng Inyong Kagalang-galangan, Padre Dámaso,—biglang sumingit ang Dominikano na nagputol sa usapan,—na ang Inyong Kagalang-galangan ay nanirahan nang dalawampung taon sa bayan ng San Diego at iniwan ito... Hindi po ba nasiyahan ang Inyong Kagalang-galangan sa bayang iyon? Nang tanungin si Fray Dámaso ng ganoong tono na natural at halos walang pag-aalala, biglang nawala ang kanyang kasiyahan at tumigil sa pagtawa. Fray Dámaso: Hindi!—ang tuyo at pagalit na ungol niya, at marahas siyang sumalampak sa sandalan ng kanyang silyon. Nagpatuloy ang Dominikano sa mas walang pakialam na tono: Fray Sibyla: Tiyak na masakit ang iwanan ang isang bayan kung saan ka nagtagal ng dalawampung taon, at kilala mo na tulad ng abitong suot mo. Ako man, nalungkot ako nang iwan ko ang Camiling, kahit na ilang buwan lang ako roon... pero ginagawa ng mga nakakataas para sa kabutihan ng Komunidad... para sa aking kabutihan. Sa unang pagkakataon sa gabing iyon, tila labis na nag-aalala si Fray Dámaso. Bigla siyang sumuntok sa braso ng kanyang upuan at, habang hinihingal, sumigaw: Fray Dámaso: O may relihiyon o wala, ibig sabihin, o malaya ang mga kura o hindi! Napapahamak ang bansa, napahamak na! At muli siyang sumuntok. Ang buong silid, nagulat, ay lumilingon sa grupo: itinaas ng Dominikano ang kanyang ulo upang tingnan siya sa ilalim ng kanyang salamin. Ang dalawang dayuhan na naglalakad ay huminto sandali, nagtinginan, bahagyang ngumisi sa isa’t isa, at pagkatapos ay nagpatuloy sa kanilang paglalakad. Laruja: Masama ang loob niya dahil tinawag siyang ‘Inyong Kagalang-galangan’!—bulong ni G. Laruja sa tenga ng binatang blondo. Fray Sibyla Tenyente: Ano po ang ibig ninyong sabihin, Inyong Kagalang-galangan? Ano po ang nangyayari sa inyo?—tanong ng Dominikano at ng tenyente sa magkaibang tono ng boses. Fray Dámaso: Kaya’t dumadating ang maraming sakuna! Sinusuportahan ng mga pinuno ang mga eretiko laban sa mga ministro ng Diyos!—tuloy-tuloy na sabi ng Pransiskano habang itinaas ang kanyang matatag na mga kamao. Tenyente: Ano ang ibig ninyong sabihin?—ang tanong ulit ng nakakunot-noong tenyente, na bahagyang tumatayo. Fray Dámaso: Ano ang ibig kong sabihin?—ulit ni Fray Dámaso, pinalakas ang boses at harap-harapang humarap sa tenyente.—Sinasabi ko ang gusto kong sabihin! Ako, ako ay nagsasabi na kapag itinapon ng pari ang bangkay ng isang eretiko mula sa kanyang sementeryo, walang sinuman, kahit ang mismong hari, ay may karapatang makialam at lalong hindi magpataw ng parusa. Kaya isang maliit na heneral, isang maliit na Heneral Calamidad [Sakuna][5]… Tenyente: Padre, ang Kanyang Ekselensiya ay Vice Real Patrono [kinatawan ng hari bilang patron ng Simbahan]!—sigaw ng militar habang tumitindig. Fray Dámaso: Anong Ekselensiya o Vice Real Patrono!—sagot ng Pransiskano, tumayo rin.—Noong unang panahon, kinaladkad na sana siya pababa ng hagdan, tulad ng ginawa ng mga Korporasyon sa walang-diyos na gobernador Bustamante. Yaon nga ang mga panahon ng pananampalataya! Tenyente: Binabalaan ko kayo na hindi ko papayagan... Kinakatawan ng Kanyang Ekselensiya ang Kanyang Kamahalan, ang Hari! Fray Dámaso: Anong hari o anong Roque! Para sa amin, walang ibang hari kundi ang lehitimo… Tenyente: Tigil!—sigaw ng tenyente na may pagbabanta at tila nakikipag-usap sa kanyang mga sundalo;—bawiin ninyo ang lahat ng sinabi ninyo o bukas na bukas ay isusumbong ko kayo sa Kanyang Ekselensiya… Fray Dámaso: Sige, lakad na kayo ngayon din, lakad na!—sagot ni Fray Dámaso nang may pang-aasar, lumalapit sa kanya na nakakuyom ang mga kamao.—Akala ba ninyo, dahil nakaabito ako, ay kulang na ako?... Lakad na kayo at ako pa ang magpapahiram ng aking karwahe! Nagiging katawa-tawa na ang pagtatalo, ngunit mabuti na lamang at namagitan ang Dominikano. Fray Sibyla: Mga Ginoo!—aniya nang may tonong awtoridad at boses na humal na bagay na bagay sa mga prayle—hindi natin dapat ipaghalo ang mga bagay o maghanap ng pagkakasala kung saan wala naman. Dapat nating ibukod ang mga salita ni Fray Dámaso bilang mula sa isang tao at bilang isang pari. Ang mga salita ng pari, bilang ganoon, per se [sa ganang sarili], kailanma’y hindi makasasakit sapagkat nagmumula ito sa ganap na katotohanan. Sa mga salita ng tao, kailangan pang gumawa ng isa pang pagbubukod: ang mga sinasabi niya ab irato [dala ng galit], ang mga sinasabi ex ore [mula sa bibig] pero hindi in corde [mula sa puso] at ang mga sinasabi in corde. Ang mga huling ito lamang ang maaaring maging nakasasakit at depende pa kung ang mga ito ay dati nang nasa in mente [sa isip] dahil sa isang dahilan, o kung dumarating lamang ang mga ito per accidens [nang nagkataon lamang] sa init ng usapan, kung may… Tenyente: Ako naman, por accidens [maling bigkas ng tenyente sa per accidens] at sa sarili kong kaalaman, ay alam ang mga dahilan, Padre Sibyla!—putol ng militar na nalilito sa mga pagkakaiba at natatakot na kung patuloy ang mga ito, baka siya pa ang lumabas na may sala.—Alam ko ang mga dahilan, at ang Inyong Kagalang-galangan ang magbubukod sa mga ito. Habang wala si Padre Dámaso sa San Diego, inilibing ng koadyutor ang labi ng isang napakarangal na tao... oo, ginoo, napakarangal; ilang beses ko na siyang nakausap at nakituloy sa kanyang bahay. Na hindi siya kailanman nangumpisal, ano naman? Ako man ay hindi nangungumpisal; pero sabihing nagpakamatay siya, iyon ay isang kasinungalingan, isang paninira. Ang isang tao gaya niya, na may anak na pinag-uukulan niya ng kanyang pagmamahal at pag-asa, isang tao na may pananampalataya sa Diyos, na nakikilala ang kanyang mga obligasyon sa lipunan, isang taong tapat at makatarungan ay hindi magpapakamatay. Ito ang aking sinasabi, at hindi ko na sasabihin ang iba ko pang iniisip, at magpasalamat kayo riyan, Inyong Kagalang-galangan. At tinalikuran ang Pransiskano, siya’y nagpatuloy: Tenyente: Ngayon nga, ang kurang ito, pagbalik sa bayan at pagkatapos pagmalupitan ang kawawang koadyutor, ipinahukay ang bangkay at ipinalabas sa sementeryo para ilibing hindi ko alam kung saan. Ang bayan ng San Diego ay walang lakas ng loob na magprotesta; totoo naman, kaunti lamang ang nakakaalam: walang kamag-anak ang patay, at ang kanyang tanging anak ay nasa Europa; ngunit nalaman ito ng Kanyang Ekselensiya, at dahil siya’y taong may matuwid na puso, humingi siya ng parusa... at si Padre Dámaso ay nailipat sa mas magandang bayan. Iyan ang buong pangyayari. Ngayon, gawin na ninyo ang inyong mga pagbubukod, Inyong Kagalang-galangan. At pagkasabi nito, siya’y lumayo sa grupo. Fray Sibyla: Labis kong ikinalulungkot na nabanggit ko, nang hindi ko nalalaman, ang napakaselang usaping ito,—sabi ni Padre Sibyla nang may panghihinayang.—Ngunit sa huli, kung siya’y nakinabang sa paglipat sa mas magandang bayan… Fray Dámaso: Ano bang makukuha sa paglipat! At ang mga nawawala sa mga paglipat... at mga papel... at mga... at lahat ng nawawala?—nauutal na sabad ni Fray Dámaso, na hindi mapigil ang kanyang galit. Unti-unti, bumalik ang pagtitipon sa kanilang dating katahimikan. May dumating na iba pang tao, kasama na ang isang matandang Espanyol, pilay, may mukhang mabait at maamo, na nakasandal sa braso ng isang matandang Pilipina, puno ng kulot at kolorete, at nakadamit nang pang-Europeo. Magiliw silang binati ng grupo; umupo sina doktor de Espadaña at ang kanyang asawa, ang doktora Doña Victorina, sa pagitan ng ating mga kilala. May makikita ring ilang mamamahayag at may-ari ng almasen na nagbabatian at paroo’t parito nang hindi alam ang gagawin. Binatang Blondo: Ngunit puwede ba ninyong sabihin sa akin, Ginoong Laruja, kung ano ang pagkatao ng may-ari ng bahay?—tanong ng binatang blondo.—Hindi pa ako naipakikilala sa kanya. Laruja: Sinasabi nilang umalis siya: hindi ko rin siya nakita. Fray Dámaso: Dito sa lugar na ito, hindi na kailangan ng pakikilala!—sabat ni Fray Dámaso.—Si Santiago ay isang taong may mabuting disposisyon. Laruja: Isang taong hindi naman nakaimbento ng pulbura,—dagdag ni Laruja. Doña Victorina: Pati kayo, Ginoong Laruja!—sigaw ni Doña Victorina nang may malambing na paninisi, habang nagpapaypay.—Paano naman maiimbento ng kawawang tao ang pulbura, kung ayon sa sabi, ang mga Tsino ang unang nag-imbento nito ilang siglo na ang nakararaan? Fray Dámaso: Ang mga Tsino? Nababaliw na ba kayo?—sigaw ni Fray Dámaso.—Tumigil nga kayo! Ang nag-imbento niyan ay isang Pransiskano, isa sa aming orden, si fray hindi ko alam kung sinong Savalls[6] noong siglo... ikapito! Doña Victorina: Isang Pransiskano!—Eh, siguro’y naging misyonero sa Tsina ‘yun si Padre Savalls,—tugon ni Doña Victorina, na hindi basta-basta bibitawan ang kanyang mga ideya. Fray Sibyla: Schwartz ang ibig ninyong sabihin, ginang,—sagot ni Fray Sibyla nang hindi siya tinitingnan. Doña Victorina: Hindi ko alam; si Fray Dámaso ang nagsabi ng Savalls: ako’y walang ginawa kundi mag-ulit! Fray Dámaso: Ganun din! Savalls o Chevás [bigkas ni Fray Dámaso sa Schwartz], ano ang pinagkaiba? Hindi naman siya magiging Tsino dahil lang sa isang titik!—ang sagot na may pagkainis ng Pransiskano. Fray Sibyla: At sa ikalabing-apat na siglo, hindi sa ikapito,—dagdag ng Dominikano sa tonong pagtutuwid, na tila upang sugatan ang pagmamataas ng isa. Fray Dámaso: Eh, isang siglo dagdag o kulang, hindi rin naman siya magiging Dominikano dahil diyan! Fray Sibyla: Aba, huwag kayong magalit, Inyong Kagalang-galangan!—ang sabi ni Padre Sibyla na ngumingiti.—Mas mabuti nga na siya ang nag-imbento; naligtas niya sa trabahong iyon ang kanyang mga kapatid. Doña Victorina: At sinasabi po ba ninyo, Padre Sibyla, na nangyari ‘yun sa ikalabing-apat na siglo?—tanong ni Doña Victorina nang may malaking interes.—Bago o pagkatapos kay Cristo? Mabuti na lamang para sa tinanong, may dalawang tauhang pumasok sa sala. Mga Talababa ------------ [1] Isang katulad na larawan ay matatagpuan sa kumbento ng Antipolo (Nota ng edisyon ng Berlin). [2] Mga dahon ng betel (Piper Betle L.), na pinahiran ng apog at ibinalot sa isang piraso ng bunga (Areca Catechu L.). Sa wikang Tagalog, ang bunga ay nangangahulugang “Ang bunga sa lahat ng bunga.” [3] Si Mendieta, isang kilalang personalidad sa Maynila, bantay-pinto ng Alkaldiya, tagapamahala ng mga teatro para sa mga bata, direktor ng isang Tío Vivo [karusel], at iba pa.—Quiapo, isang maliit na bayan na matatagpuan malapit sa Maynila. [4] Kaning niluto sa tubig at nagsisilbing pangunahing pagkain ng mga katutubo. [5] Tumutukoy kay Heneral Terreros, na yumao na. [6] Inosenteng biro ng mga salita. Si Savalls ay isang kilalang pinuno ng mga Carlista [tagasunod ng Carlismo, kilusang makaluma sa Espanya]. ============================================================================== KABANATA II: CRISÓSTOMO IBARRA ============================================================================== Hindi mga dalagang magaganda at magara ang bihis ang nakatawag ng pansin ng lahat, kahit ni Fray Sibyla; hindi rin ang Kanyang Ekselensiya, ang Kapitan Heneral, kasama ang kanyang mga ayudante, ang nagpagising sa tenyente mula sa kanyang pagmumuni-muni, nagpalapit sa kanya nang ilang hakbang, at nagpatigil kay Fray Dámaso na parang naging bato: iyon ay walang iba kundi ang orihinal ng larawan na nakasuot ng frac [pormal na amerikanang may buntot], na akay-akay sa kamay ang isang binatang nakadamit ng ganap na pagluluksa. Kapitan Tiago: Magandang gabi, mga ginoo! Magandang gabi, padre!—ang unang sinabi ni Kapitan Tiago habang hinahalikan ang mga kamay ng mga pari na nakalimutang magbigay ng bendisyon: tinanggal ng Dominikano ang kanyang salamin upang tingnan ang binatang bagong dating, at si Fray Dámaso ay namutla at nanlaki nang husto ang mga mata. Kapitan Tiago: May karangalan akong ipakilala sa inyo si Don Crisóstomo Ibarra, anak ng aking yumaong kaibigan!—patuloy ni Kapitan Tiago;—ang ginoong ito ay kararating lamang mula sa Europa at ako’y nagtungo upang salubungin siya. Sa pangalang ito, narinig ang ilang mga bulalas; nakalimutan ng tenyente na batiin ang may-ari ng bahay; lumapit siya sa binata at sinuri ito mula ulo hanggang paa. Ito, noon, ay nagpapalitan ng mga karaniwang pagbati sa buong grupo, at wala namang ibang kapansin-pansin kundi ang kanyang itim na damit sa gitna ng silid na iyon. Ang kanyang matangkad na tindig, ang hugis ng kanyang mukha, ang kanyang mga kilos ay nagpapahiwatig, gayunman, ng samyo ng isang malusog na kabataan na kapwa ang katawan at kaluluwa ay inalagaan nang sabay. Makikita sa kanyang mukha, na tapat at masaya, ang ilang bahagyang bakas ng dugong Espanyol sa likod ng magandang kulay kayumanggi, medyo namumula sa pisngi, marahil dulot ng kanyang pamamalagi sa mga malamig na bansa. Ibarra: Naku!—sigaw ni Ibarra na may masayang gulat;—ang kura ng aking bayan! si Padre Dámaso, ang matalik na kaibigan ng aking ama! Lahat ng mata ay napatingin sa Pransiskano: hindi ito kumilos. Ibarra: Patawarin ninyo ako, nagkamali ako!—dagdag ni Ibarra nang may pagkalito. Fray Dámaso: Hindi ka nagkamali!—sa wakas ay sagot ni Fray Dámaso sa tinig na halatang nababagabag.—Ngunit ang iyong ama ay hindi kailanman naging matalik kong kaibigan. Dahan-dahang binawi ni Ibarra ang kanyang kamay na iniabot, tinitigan siya nang may pagkagulat, at lumingon at nakaharap ang mabagsik na anyo ng tenyente na kanina pa siya pinagmamasdan. Tenyente: Binata, kayo ba ang anak ni Don Rafael Ibarra? Ang binata ay yumuko. Umayos ng upo si Fray Dámaso sa kanyang silyon at tinitigan nang mataman ang tenyente. Tenyente: Maligayang pagdating sa inyong bansa at nawa’y maging mas masaya kayo rito kaysa sa inyong ama!—sigaw ng militar na may nanginginig na boses.—Nakilala at nakasama ko siya, at masasabi kong isa siya sa mga pinakamarangal at pinakamatapat na tao sa Pilipinas. Ibarra: Ginoo!—sagot ni Ibarra na naantig ang damdamin;—ang papuri na ibinigay ninyo sa aking ama ay nag-aalis ng aking mga pagdududa tungkol sa kanyang kapalaran, na ako, bilang kanyang anak, ay hindi pa nalalaman. Napuno ng luha ang mga mata ng matanda, tumalikod siya at mabilis na umalis. Naiwang nag-iisa ang binata sa gitna ng silid: nawala ang may-ari ng bahay, at hindi niya makita kung sino ang magpapakilala sa kanya sa mga dalaga, na marami sa kanila ang tumitingin sa kanya nang may interes. Matapos mag-atubili ng ilang segundo, na may payak at likas na kakisigan, lumapit siya sa kanila: Ibarra: Patawarin ninyo ako,—sabi niya,—kung lalaktaw ako sa mga tuntunin ng mahigpit na etiketa. Pitong taon akong wala sa aking bansa, at sa pagbabalik ko, hindi ko mapigilan ang aking paghanga at hindi ko maiwasang batiin ang pinakamahalagang palamuti nito, ang mga kababaihan. Dahil walang naglakas-loob na sumagot, napilitan ang binata na lumayo. Lumapit siya sa grupo ng ilang mga ginoo, na, nang makita siyang paparating, ay bumuo ng isang kalahating bilog. Ibarra: Mga ginoo!—sabi niya;—mayroon sa Alemanya ang kaugalian na kapag may isang di-kilala na dumating sa isang pagtitipon at walang makapagpakilala sa kanya sa iba, siya mismo ang magsasabi ng kanyang pangalan at magpapakilala, na tinutugon ng iba sa parehong paraan. Pahintulutan ninyo ako sa kaugaliang ito, hindi upang magdala ng mga banyagang kaugalian, dahil ang ating mga kaugalian ay maganda rin naman, kundi dahil kinakailangan ko ito. Binati ko na ang langit at ang mga kababaihan ng aking bayan: ngayon nais kong batiin ang mga mamamayan, ang aking mga kababayan. Mga ginoo, ang pangalan ko ay Juan Crisóstomo Ibarra y Magsalin! Ang iba’y nagbigay ng kanilang mga pangalan, na humigit-kumulang ay walang kabuluhan at humigit-kumulang ay di-kilala. Makata: Ako’y si A... a!—sabi ng isang binata nang malamig at halos hindi man lang yumuko. Ibarra: Magkakaroon ba ako ng karangalan na makausap ang makata na ang mga akda’y nagpapanatili ng aking kasiglahan para sa aking bayan? Sinabi sa akin na hindi na kayo nagsusulat, ngunit hindi nila nasabi kung bakit… Makata: Bakit? Dahil hindi tinatawagan ang inspirasyon para lamang gumapang at magsinungaling. Sinampahan ng kaso ang isang tao dahil inilagay niya sa berso ang isang katotohanan ni Pero Grullo [kasabihan para sa katotohanang halata sa lahat]. Tinawag akong makata, ngunit hindi nila ako tatawaging baliw. Ibarra: At maaari bang malaman kung ano ang katotohanang iyon? Makata: Sinabi niyang ang anak ng leon ay leon din; muntik na siyang ipatapon. At ang kakaibang binata ay lumayo sa grupo. Halos patakbong dumating ang isang lalaking may masayang mukha, nakasuot ng tulad sa mga katutubo ng bansa, na may mga butones na diyamante sa dibdib; lumapit siya kay Ibarra, kinamayan siya at sinabi: Kapitan Tinong: Ginoong Ibarra, nais ko kayong makilala; si Kapitan Tiago ay kaibigan kong matalik, nakilala ko rin ang inyong ama... ako’y si Kapitan Tinong, nakatira sa Tondo, kung saan naroon ang inyong bahay; umaasa akong pararangalan ninyo ako ng inyong pagbisita; halina kayo at kumain bukas sa amin. Tuwang-tuwa si Ibarra sa ganoong kabutihang-loob; nakangiti si Kapitan Tinong at kinikiskis ang mga kamay. Ibarra: Salamat!—sagot niya nang may taos-pusong damdamin:—ngunit bukas din mismo ay aalis ako papuntang San Diego… Kapitan Tinong: Sayang! Kung ganoon, sa pagbalik ninyo na lang! Tagapaglingkod: Nakahanda na ang hapag!—anunsiyo ng isang tagapaglingkod ng Café de la Campana. Nagsimulang magsilakad ang mga tao, ngunit kinailangan munang pilitin nang husto ang mga kababaihan, lalo na ang mga Pilipina. ============================================================================== KABANATA III: ANG HAPUNAN ============================================================================== Jele Jele bago quiere[1] [hindi-hindi muna bago pumayag] Si Fray Sibyla ay mukhang lubhang nasisiyahan: naglalakad siya nang tahimik at sa kanyang nakatikom at manipis na mga labi ay hindi na makikita ang pag-aalipusta; nagpakumbaba pa siyang makipag-usap sa pilay na si doktor de Espadaña, na sumasagot ng maiikling salita dahil siya ay medyo nauutal. Ang Pransiskano ay nasa napakasamang timpla, tinatadyakan ang mga upuan na humaharang sa kanyang daan at nambunggo pa ng siko sa isang kadete. Ang tenyente ay seryoso; ang iba ay nagsasalita nang masigla at pinupuri ang karangyaan ng hapag-kainan. Si Doña Victorina, gayunpaman, ay kumunot ang ilong sa paghamak, ngunit agad na nagalit na parang natapakang ahas: sa katunayan, natapakan ng tenyente ang laylayan ng kanyang damit. Doña Victorina: Pero wala ba kayong mata?—sabi niya. Tenyente: Oo, Ginang, at dalawang mas mahusay pa kaysa sa inyo; pero nakatingin ako sa mga kulot na buhok na iyon,—sagot ng walang galang na militar, at umalis. Instintibong nagtungo ang dalawang pari sa kabisera ng mesa, marahil sa nakagawian, at gaya ng inaasahan, nangyari ang karaniwang nangyayari sa mga nag-aagawan sa isang puwesto ng propesor: pinupuri nila sa salita ang mga merito at kahusayan ng mga kalaban, ngunit ipinararating naman ang kabaligtaran, at umuungol at nagbubulung-bulong kapag hindi nila ito nakamit. Fray Sibyla: Para sa inyo, Fray Dámaso! Fray Dámaso: Para sa inyo, Fray Sibyla! Fray Sibyla: Mas matagal na kakilala ng bahay... kumpesor ng yumaong maybahay... edad, dignidad at pamahalaan… Fray Dámaso: Hindi naman gaanong matanda! sa halip, kayo ang kura ng arrabal [karatig-pook sa labas ng lungsod]!—sagot ni Fray Dámaso nang may pagkasungit, hindi binitiwan ang upuan. Fray Sibyla: Kung iyan ang utos ninyo, susunod ako!—wika ni Padre Sibyla habang naghahandang umupo. Fray Dámaso: Hindi ko iniutos iyon!—protesta ng Pransiskano;—hindi ko iniutos! Uupo na sana si Fray Sibyla nang hindi pinapansin ang mga protesta, nang magtagpo ang kanyang tingin at ang sa tenyente. Ang pinakamataas na opisyal, ayon sa pananaw ng relihiyon sa Pilipinas, ay lubhang mas mababa kaysa sa lego [kapatid sa orden na hindi pari] na kusinero. “Cedant arma togæ [magparaya ang sandata sa toga],” sabi ni Cicerón sa Senado; “cedant arma cottæ [magparaya ang sandata sa abito],” ang sinasabi ng mga prayle sa Pilipinas. Ngunit si Fray Sibyla ay taong pino at sumagot: Fray Sibyla: Ginoong tenyente, nandito tayo sa mundo at hindi sa simbahan; dapat sa inyo ang upuan. Ngunit, batay sa tono ng kanyang boses, mukhang dapat sa kanya ito kahit sa labas ng simbahan. Ang tenyente, marahil upang hindi na maabala o upang hindi maupo sa pagitan ng dalawang prayle, ay tumanggi nang maikli. Wala sa mga kandidato ang nakaalala sa may-ari ng bahay. Nakita ni Ibarra na nakatingin ito sa eksena nang may kasiyahan at ngumingiti. Ibarra: Aba, Don Santiago! Hindi ba kayo uupo sa piling namin? Ngunit lahat ng upuan ay puno na: si Lúculo ay hindi kumakain sa bahay ni Lúculo. Kapitan Tiago: Diyan lang kayo! Huwag kayong tumayo!—sabi ni Kapitan Tiago, inilalagay ang kanyang kamay sa balikat ng binata.—Ang pagdiriwang na ito mismo ay upang magpasalamat sa Birhen sa inyong pagdating. Oy! Dalhin dito ang tinola. Nagpagawa ako ng tinola para sa inyo, dahil matagal na sigurong hindi ninyo ito natitikman. Dinala ang isang malaking bandehadong umuusok. Pagkatapos ibulong ang Benedícite [panalangin bago kumain] na halos walang nakasagot, nagsimula ang Dominikano na magbahagi ng laman ng bandehado. Ngunit dahil sa kapabayaan o sa ibang dahilan, kay Padre Dámaso napunta ang platong may maraming kalabasa at sabaw na nilalanguyan ng isang hubad na leeg at isang matigas na pakpak ng inahin, samantalang ang iba ay kumakain ng hita at dibdib, lalo na si Ibarra na pinalad na mapunta sa kanya ang atay at balunbalunan. Nakita ng Pransiskano ang lahat ng ito, dinurog ang kalabasa, kumuha ng kaunting sabaw, ibinagsak nang maingay ang kutsara, at biglang itinulak palayo ang plato. Ang Dominikano naman ay abala sa pakikipag-usap sa binatang blondo. Laruja: Gaano na kayo katagal nawala sa bansa?—tanong ni Laruja kay Ibarra. Ibarra: Halos pitong taon. Laruja: Naku, siguradong nakalimutan na ninyo ito! Ibarra: Baliktad nga: kahit na parang nakalimutan na ako ng aking bansa, palagi ko pa ring iniisip ito. Binatang Blondo: Ano ang ibig ninyong sabihin?—tanong ng binatang blondo. Ibarra: Ang ibig kong sabihin ay isang taon na ang nakalipas mula nang huling makatanggap ako ng balita mula rito, kaya’t para akong isang dayuhan na ni hindi alam kung kailan at paano namatay ang kanyang ama. Tenyente: Ah!—sigaw ng tenyente. Doña Victorina: At nasaan ba kayo at hindi kayo nagtelegrama?—tanong ni Doña Victorina.—Nang ikasal kami, nagtelegrama kami sa Peñínsula[2] [Espanya]. Ibarra: Ginang, sa huling dalawang taon, naroon ako sa Hilagang Europa: sa Alemanya at sa Polonyang sakop ng Rusya. Si doktor de Espadaña, na hanggang noon ay hindi naglakas-loob na magsalita, ay inakalang nararapat siyang magsabi ng kung ano. Doktor de Espadaña: Na... nakakilala ako sa Espanya ng isang Polako mula sa Var... Varsovia, na Stadnitzki ang pangalan, kung tama ang alaala ko; nakita ba ninyo siya, nagkataon?—tanong niya nang mahinhin, at halos namumula. Ibarra: Malaki ang posibilidad,—sagot ni Ibarra nang may kabaitan;—ngunit sa ngayon, hindi ko siya matandaan. Doktor de Espadaña: Aba, hindi siya ma... mapagkakamalan sa iba!—dagdag ng doktor na lumakas na ang loob: kasing-blondo siya ng ginto at napakasama ng kanyang Espanyol. Ibarra: Magagandang palatandaan nga iyan, ngunit sa kasamaang-palad, doon ay wala akong naisalitang kahit isang salitang Espanyol maliban sa ilang konsulado. Doña Victorina: At paano kayo nakaraos?—tanong ni Doña Victorina na namamangha. Ibarra: Ginagamit ko ang wika ng bansa, Ginang. Fray Sibyla: Marunong din ba kayong mag-Ingles?—tanong ng Dominikano na nanggaling na sa Hong Kong at mahusay magsalita ng Pidgin-English[3], ang pagbaluktot na iyon sa wika ni Shakespeare ng mga anak ng Imperyong Selestiyal. Ibarra: Isang taon ako sa Inglatera kasama ang mga taong marunong lang ng Ingles. Binatang Blondo: At aling bansa sa Europa ang pinakagusto ninyo?—tanong ng binatang blondo. Ibarra: Pagkatapos ng Espanya, ang aking ikalawang bayan, anumang malayang bansa sa Europa. Laruja: At kayo na tila naglakbay nang husto... sige nga, ano ang pinakakapansin-pansing bagay na nakita ninyo?—tanong ni Laruja. Parang nag-isip si Ibarra. Ibarra: Kapansin-pansin, sa anong kahulugan? Laruja: Halimbawa... tungkol sa buhay ng mga bayan... ang buhay panlipunan, pampulitika, panrelihiyon, sa pangkalahatan, sa diwa, sa kabuuan… Matagal nag-isip si Ibarra. Ibarra: Sa totoo lang, gusto ko ang lahat sa mga bayang iyon, maliban sa pambansang pagmamapuri ng bawat isa... Bago ako bumisita sa isang bansa, sinisikap kong pag-aralan ang kanilang kasaysayan, ang kanilang Exodo, kung maaari kong sabihin, at pagkatapos ay lahat ay tila natural na para sa akin; lagi kong napapansin na ang kasaganaan o kahirapan ng mga bayan ay nasa tuwirang kaugnayan sa kanilang mga kalayaan o mga pagkiling, at samakatuwid, sa mga sakripisyo o pagkamakasarili ng kanilang mga ninuno. Fray Dámaso: At wala ka bang nakitang higit pa sa mga iyon?—tanong ng Pransiskano nang may mapanuyang tawa, na mula pa noong simula ng hapunan ay hindi pa nagsasalita ni isang salita, marahil abala sa pagkain;—hindi sulit na lustayin mo ang iyong kayamanan para lamang malaman ang ganyan kaliit na bagay: kahit sinong bata sa paaralan ay alam na! Hindi malaman ni Ibarra ang sasabihin: ang iba, nagulat, nagpapalipat-lipat ang tingin sa dalawa, at natatakot sa isang eskandalo. Ibarra: “Patapos na ang hapunan at busog na busog na ang Kanyang Kagalang-galangan,” sasabihin sana ng binata, ngunit nagpigil siya at ito lamang ang sinabi: Ibarra: Mga ginoo, huwag kayong magtaka sa pagiging palagay ng loob sa akin ng aming dating kura: ganoon niya ako tratuhin noong bata pa ako, sapagkat para sa Kanyang Kagalang-galangan, walang kabuluhan ang paglipas ng mga taon; ngunit pinasasalamatan ko siya dahil buhay na buhay nitong ipinaaalala sa akin ang mga araw na iyon, nang madalas dumalaw ang Kanyang Kagalang-galangan sa aming tahanan at parangalan ang hapag-kainan ng aking ama. Tumingin ang Dominikano nang lihim sa Pransiskano, na nanginginig na. Nagpatuloy si Ibarra, habang tumatayo: Ibarra: Pahihintulutan ninyo akong magpaalam, sapagkat kararating ko lamang at bukas din ay kailangan ko nang umalis, kaya marami pa akong mga bagay na kailangang ayusin. Tapos na ang pangunahing bahagi ng hapunan at kaunti lamang ang alak na iniinom ko at halos hindi ako tumitikim ng matatapang na inumin. Mga Ginoo, lahat ito ay para sa Espanya at sa Pilipinas! At inubos niya ang isang kopita na hanggang noon ay hindi pa niya nagagalaw. Ginaya siya ng matandang tenyente, ngunit walang salitang binigkas. Kapitan Tiago: Huwag muna kayong umalis!—bulong ni Kapitan Tiago nang mahinahon.—Darating na si María Clara: sinundo siya ni Isabel. Darating din ang bagong kura ng inyong bayan, na isang santo. Ibarra: Darating ako bukas bago umalis! Ngayon ay may napakahalaga akong dadalawin. At umalis siya. Samantala, nagpapakawala ng saloobin ang Pransiskano. Fray Dámaso: Nakita ba ninyo iyon?—aniya sa binatang blondo, habang ikinukumpas ang kutsilyong panghimagas.—Iyan ay dahil sa kapalaluan! Hindi nila kayang tanggapin ang pagsaway ng kura sa kanila! Akala nila sila ay mga disenteng tao na. Ito ang masamang bunga ng pagpapadala ng mga kabataan sa Europa. Dapat ipagbawal ng gobyerno iyon. Doña Victorina: At ang tenyente?—ang sabi ni Doña Victorina, sumasang-ayon sa Pransiskano.—Buong gabi hindi naalis ang kunot ng kanyang noo; mabuti na rin na iniwan niya kami. Ang tanda na niya at tenyente pa rin! Hindi makalimutan ng ginang ang pasaring sa kanyang mga kulot at ang natapakang pileges ng kanyang nagwas. Nang gabing iyon, isinulat ng binatang blondo, bukod sa iba pang bagay, ang sumusunod na kabanata ng kanyang Estudios Coloniales [Mga Pag-aaral na Kolonyal]: “Kung paanong ang isang leeg at isang pakpak ng manok sa plato ng tinola ng isang prayle ay maaaring gumulo sa kasiyahan ng isang piging.” At sa kanyang mga obserbasyon ay kasama ang mga ito: “Sa Pilipinas, ang pinakawalang silbing tao sa isang hapunan o salu-salo ay ang nagdaraos nito: maaaring unahing ipagtabuyan sa kalye ang may-ari ng bahay at magpapatuloy pa rin nang payapa ang lahat. Sa kasalukuyang kalagayan ng mga bagay, halos isang kabutihan sa kanila na huwag payagan ang mga Pilipino na lumabas ng kanilang bansa, ni turuan silang bumasa...” Mga Talababa ------------ [1] Pariralang mula sa tinatawag na Espanyol ng mga tindahan na sinasalita sa Maynila at Cavite. [2] Ang mga Pilipinong mangmang ay karaniwang nagpapalit ng ‘n’ sa ‘ñ’. [3] Upang makita kung paano bigkasin ng Tsino ang mga wika sa Europa, sasabihin nating ang Pidgin ay baluktot na bigkas ng salitang Ingles na business; kaya’t ang Pidgin-English ay nangangahulugang Ingles na pangnegosyo. ============================================================================== KABANATA IV: ERETIKO AT FILIBUSTERO ============================================================================== Si Ibarra ay nasa kawalan ng katiyakan. Ang hanging gabi, na sa mga buwan na iyon ay karaniwang malamig na sa Maynila, tila pumawi sa bahagyang ulap na nagpadilim sa kanyang noo: nag-alis siya ng sombrero at huminga nang malalim. Ang mga karwahe ay dumadaan na parang kidlat, mga paupahang kalesa na tila naghihingalo ang lakad, at mga naglalakad na may iba’t ibang nasyonalidad. Sa paglakad na pabagu-bago ang hakbang, na nagpapahiwatig ng isang taong lutang ang isip o walang ginagawa, lumapit ang binata sa Plaza ng Binondo[1], palinga-linga sa lahat ng dako na parang may ibig makilala. Iyon pa rin ang mga kalye, iyon pa rin ang mga bahay na may pinturang puti at asul, at mga pader na pinaputi o pininturahan ng fresco [pintura sa basang palitada] na pangit ang pagkakagaya sa granito; ang tore ng simbahan ay patuloy pa ring nagtatanghal ng orasan nitong may naaaninagang mukha; ang mga tindahan ng mga Tsino ay pareho pa rin na may maruruming kurtina at bakal na mga baras, ang isa sa mga ito ay kanyang binaluktot isang gabi, bilang paggaya sa mga batang walang modo sa Maynila: walang sinuman ang nagtuwid nito muli. Ibarra: Kay bagal ng pagbabago!—bulong niya, at tinahak ang kalye ng Sacristía. Ang mga nagbebenta ng sorbetes ay patuloy na sumisigaw: “Sorbeteee!” Ang mga huepe [maliit na ilawang de-langis] o lamparilya ay nag-iilaw pa rin sa mga puwesto ng mga Tsino at mga babaeng nagtitinda ng pagkain at prutas. Ibarra: Kagila-gilalas!—sigaw niya;—ang parehong Tsino ng pitong taon na ang nakalipas, at ang matanda... ang pareho! Parang nanaginip ako ng pitong taon ng paglalakbay sa Europa ngayong gabi!... at Santo Diyos! hindi pa rin naaayos ang bato, gaya noong iwan ko ito. Totoo nga, ang bato ng bangketa na bumubuo sa kanto ng kalye ng San Jacinto at Sacristía ay maluwag pa rin sa pagkakalapat. Samantalang pinagmamasdan niya ang kababalaghang ito ng katatagan ng lungsod sa bayan ng mga bagay na di-matatag, may isang kamay na marahang dumapo sa kanyang balikat: itinaas niya ang mukha at nakita ang matandang tenyente na nakatitig sa kanya at halos nakangiti: wala na sa militar ang matigas na anyo at ang kunot na mga kilay na lubhang nagpakilala sa kanya. Tenyente: Binata, mag-ingat kayo! Matuto kayo sa inyong ama!—sabi niya. Ibarra: Paumanhin po, ngunit tila mahal na mahal po ninyo ang aking ama. Maaari po bang sabihin ninyo sa akin kung ano ang nangyari sa kanya?—tanong ni Ibarra sa kanya habang tinitingnan. Tenyente: Ano, hindi ba ninyo alam?—tanong ng militar. Ibarra: Itinanong ko kay Don Santiago, ngunit hindi siya nangakong isasalaysay ito hanggang bukas. Alam po ba ninyo, kung sakali? Tenyente: Oo naman, gaya ng lahat! Namatay siya sa bilangguan. Umurong ng isang hakbang ang binata at tinitigan nang mariin ang tenyente. Ibarra: Sa bilangguan? Sino ang namatay sa bilangguan?—tanong niya. Tenyente: Aba, ang inyong ama, na nakabilanggo!—sagot ng militar na medyo nagugulat. Ibarra: Ang aking ama... sa bilangguan... nakabilanggo ang aking ama? Ano ang sinasabi ninyo? Alam ba ninyo kung sino ang aking ama? Natitiyak ba ninyo?...—tanong ng binata habang hawak ang braso ng militar. Tenyente: Sa palagay ko’y hindi ako nagkakamali; siya ay si Don Rafael Ibarra. Ibarra: Oo, si Don Rafael Ibarra!—ulit ng binata nang mahina. Tenyente: Akala ko pa naman ay alam na ninyo!—bulong ng militar sa tinig na puno ng habag, nang mabasa ang nasa kaluluwa ni Ibarra;—iniisip ko na alam ninyo... ngunit magpakatatag kayo! Dito, hindi maaaring maging marangal ang isang tao kung hindi pa siya nabibilanggo! Ibarra: Kailangan kong maniwala na hindi ninyo ako pinaglalaruan,—sagot ni Ibarra nang mahina, matapos ang ilang sandali ng katahimikan.—Maaari po bang sabihin ninyo sa akin kung bakit siya napunta sa bilangguan? Parang nag-iisip ang matanda. Tenyente: Ako’y labis na nagtataka kung bakit hindi kayo binalitaan tungkol sa mga usapin ng inyong pamilya. Ibarra: Ang kanyang huling sulat isang taon na ang nakalipas ay nagsabi sa akin na huwag akong mag-alala kung hindi siya magsulat, dahil siya ay labis na abala: ipinagbilin niyang ipagpatuloy ko ang pag-aaral... binabasbasan niya ako! Tenyente: Kung gayon, ang sulat na iyon ay isinulat sa inyo bago siya mamatay: halos isang taon na mula nang ilibing namin siya sa kanyang bayan. Ibarra: Bakit nga ba nakabilanggo ang aking ama? Tenyente: Dahil sa isang napakarangal na dahilan. Ngunit sumama kayo sa akin, sapagkat kailangan kong pumunta sa kuwartel; ikukuwento ko sa inyo habang naglalakad tayo. Kumapit kayo sa aking bisig. Naglakad sila nang tahimik nang ilang sandali: ang matanda ay tila nag-iisip at humihingi ng inspirasyon mula sa kanyang balbas-kambing na hinihimas-himas niya. Tenyente: Gaya ng alam na alam ninyo,—panimula niya,—ang inyong ama ay ang pinakamayaman sa probinsiya, at bagaman minamahal at iginagalang ng marami, may iba namang namumuhi o naiinggit sa kanya. Kaming mga Kastilang pumupunta sa Pilipinas ay, sa kasamaang-palad, hindi kung ano ang nararapat sa amin: sinasabi ko ito kapwa dahil sa isa sa inyong mga ninuno at dahil sa mga kaaway ng inyong ama. Ang patuloy na pagbabago, ang kabulukan ng moralidad sa matataas na antas, ang paboritismo, ang kamurahan at kaiklian ng biyahe, ang may sala sa lahat ng ito: dumarating dito ang pinakabulok sa Península [Espanya], at kung may dumating man na mabuti, agad siyang sinisira ng bansa. Kaya nga, ang inyong ama ay may napakaraming kaaway sa mga kura at mga Kastila. Dito ay naglaan siya ng maikling pahinga. Tenyente: Ilang buwan matapos ang inyong pag-alis, nagsimula ang mga di pagkakaunawaan nila ni Padre Dámaso, nang hindi ko maipaliwanag ang tunay na dahilan. Inakusahan siya ni Fray Dámaso na hindi nangungumpisal: dati man ay hindi rin siya nangungumpisal, gayunma’y matalik silang magkaibigan, gaya ng naaalala pa marahil ninyo. Bukod dito, si Don Rafael ay isang taong napakamarangal at mas makatarungan kaysa sa maraming nagkukumpisal sa iba at nangungumpisal: mayroon siyang napakahigpit na moralidad para sa sarili, at madalas niyang sabihin sa akin kapag kami ay nag-uusap ng mga di pagkakaunawaan na ito: “G. Guevara, sa palagay ba ninyo ay pinapatawad ng Diyos ang isang krimen, isang pagpatay halimbawa, sa pagsasabi lamang nito sa isang pari, na tao rin naman na may tungkuling ilihim ito, at sa pagkatakot na maihaw sa impiyerno, na siyang tinatawag na aktong atrisyon? Sa pagiging duwag, at walang-hiya kapag tiyak nang ligtas? Mayroon akong ibang pananaw sa Diyos,” sabi niya; “para sa akin, hindi naaayos ang masama sa pamamagitan ng isa pang masama, o pinapatawad sa walang kabuluhan na pag-iyak, o sa mga limos sa Simbahan. At binibigyan niya ako ng halimbawa: kung ako ay pumatay ng isang ama ng pamilya, kung ginawa kong kaawa-awang balo ang isang babae, at mga ulilang walang masasandalan ang masasayang bata, nabayaran ko na ba ang walang hanggang Katarungan sa pagpapabitay ko, sa pagtatapat ng lihim sa isang taong tiyak na maglilihim nito, sa pagbibigay ng limos sa mga kura, na siyang hindi gaanong nangangailangan nito, sa pagbili ng bula de composición [bulang binibili upang mapatawad sa nakaw o pinsala] o sa pag-iyak araw at gabi? At ang balo at mga ulila? Ang aking konsiyensiya ay nagsasabi sa akin na dapat kong halinhan sa abot ng aking makakaya ang taong aking pinatay, italaga ang aking buong sarili at buong buhay sa kabutihan ng pamilyang ito na aking pinasawi, at kahit gayon, sino ang papalit sa pagmamahal ng asawa at ng ama?” Ganito mangatwiran ang inyong ama, at sa ganitong mahigpit na moralidad siya laging kumikilos, at maaaring sabihin na hindi siya nagkasala sa sinuman; sa kabaligtaran, siya ay nagtatangka na burahin sa pamamagitan ng mabubuting gawa ang ilang kawalang-katarungang ayon sa kanya’y ginawa ng kanyang mga ninuno. Ngunit pagbalik sa kanyang mga di pagkakaunawaan sa kura, lumalala na ang mga ito; pinariringgan siya ni Padre Dámaso mula sa pulpito, at kung hindi man niya siya pinapangalanan nang malinaw, ito ay isang himala, sapagkat sa kanyang ugali, lahat ay maaaring asahan. Nakikinita ko nang sa malao’t madali ay masama ang kahihinatnan ng bagay na ito. Naglaan muli ang matandang tenyente ng isang maikling pahinga. Tenyente: Sa panahon na iyon, ang inyong probinsiya ay nililibot ng isang dating artilyero, na itiniwalag sa hukbo dahil sa labis na kabrutuhan at kamangmangan... Dahil kinakailangan ng tao ang mabuhay, at hindi siya pinapayagang maghanapbuhay sa mga gawaing pambisig na maaaring makaapekto sa ating prestihiyo, nakakuha siya mula sa hindi ko alam kung sino ng trabaho sa pagkolekta ng buwis sa mga sasakyan. Ang kawawang tao ay hindi nakatanggap ng anumang edukasyon, at agad na nakilala ng mga Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo]: para sa kanila, isang kababalaghan ang isang Espanyol na hindi marunong magbasa o sumulat. Pinagtatawanan ng lahat ang kawawang tao, na nagbabayad ng pamumula ng mukha sa buwis na kanyang kinokolekta, at alam niya na siya ay pinagtatawanan, na lalong nagpapait sa kanyang ugaling magaspang at masama na noon pa man. Sinasadya nilang iabot sa kanya nang pabaligtad ang mga kasulatan; siya naman ay nagkukunwaring bumabasa at pumipirma kung saan niya makita ang puwang, ng mga guhit-guhit na angkop na angkop na larawan niya. Nagbabayad ang mga Indio, ngunit nagtatawanan; siya ay lumulunok ng laway, ngunit kumokolekta, at sa disposisyon na ito ng kaisipan, wala siyang iginagalang, at umabot na sa pagpapalitan nila ng inyong ama ng matitinding salita. Naganap na isang araw, habang pinaiikot niya ang isang papel na ibinigay sa kanya sa isang tindahan, sa hangad na maiayos ang pagkakaharap nito, nag-umpisa ang isang batang nasa paaralan na magbigay ng mga senyas sa kanyang mga kasamahan, tumatawa at itinuturo siya ng daliri. Naririnig ng lalaki ang halakhak, at nakikita ang pagkutya na sumasayaw sa mga seryosong mukha ng mga naroon; nawala ang kanyang pasensya, bigla siyang lumiko at sinimulan niyang habulin ang mga bata na tumatakbo at sumisigaw ng “ba, be, bi, bo, bu”. Bulag sa galit at hindi sila maabutan, ibinato niya ang kanyang tungkod na tumama sa isa sa ulo at bumagsak ito; tumakbo siya papunta sa bata, tinadyakan ito, at wala sa mga naroroong nanunuya ang may lakas ng loob na makialam. Sa kasamaang-palad, dumaan doon ang inyong ama; galit na galit, tumakbo siya patungo sa tagakolekta, hinawakan siya sa braso at mahigpit na pinagsabihan. Ang lalaki, na walang duda ay nagdidilim na ang paningin, ay nagtaas ng kamay, ngunit hindi siya binigyan ng pagkakataon ng inyong ama, at sa lakas na naglalantad sa apo ng mga Vascongado [mga Basko ng hilagang Espanya]... may nagsasabing sinaktan siya, may iba naman na nagsasabing sapat na ang itulak siya; ang tiyak ay sumuray ang lalaki at bumagsak ilang hakbang ang layo, at tumama ang kanyang ulo sa isang bato. Si Don Rafael nang matiwasay na inangat ang sugatang bata at dinala ito sa bahay-pamahalaan ng bayan. Ang dating artilyero ay nagsusuka na ng dugo at hindi na nagkamalay, namatay ilang minuto pagkatapos. Gaya ng nararapat, nakialam ang hustisya, ibinilanggo ang inyong ama at lahat ng mga lihim na kaaway ay bumangon. Umulan ang mga paninirang-puri, pinaratangan siyang filibustero at eretiko: maging saanman, ang pagiging eretiko ay isang malaking kasawian, lalo na noon sa panahong ang probinsya ay may alkalde na nagpaparangya ng kabanalan, na kasama ang kanyang mga utusan ay nagdarasal ng rosaryo nang malakas sa simbahan, marahil para marinig siya ng lahat at sumama sa kanyang panalangin; ngunit ang maging filibustero ay mas masama kaysa maging eretiko at pumatay ng tatlong tagakolekta ng buwis na marunong magbasa, sumulat, at gumawa ng mga pagtatangi. Iniwan siya ng lahat; kinuha ang kanyang mga papeles at libro. Inakusahan siya na nagpapalista sa El Correo de Ultramar [Ang Koreo ng Ibayong-Dagat] at sa mga pahayagan ng Madrid, dahil ipinadala niya kayo sa bahaging Aleman ng Suwisa, dahil may natagpuan sa kanyang mga sulat at larawan ng isang paring binitay at ano pa? Lahat ng bagay ay naging batayan ng paratang, kabilang na ang pagsusuot ng kamisa, gayong siya ay inapo ng mga peninsulares [mga Kastilang isinilang sa Espanya]. Kung ibang tao siya, maaaring lumaya agad ang inyong ama, dahil may doktor na nagsabing ang pagkamatay ng kawawang tagakolekta ay dulot ng pagdami ng dugo sa ulo; ngunit ang kanyang kapalaran, ang kanyang pagtitiwala sa katarungan, at ang kanyang pagkamuhi sa lahat ng hindi legal o makatarungan, ang siyang sumira sa kanya. Ako mismo, bagaman mayroon akong pagkasuklam sa pagsusumamo sa awa ng sinuman, humarap ako sa Kapitan Heneral, ang hinalinhan ng kasalukuyan: ipinakita ko sa kanya na hindi maaaring maging filibustero ang taong tumatanggap ng lahat ng Espanyol, dukha man o nangibang-bayan, na nagbibigay sa kanila ng bubong at hapag, at sa kanyang mga ugat ay kumukulo pa ang mapagbigay na dugong Kastila; nawalang-saysay ang pag-ako ko sa kanya kapalit ng aking ulo, sumumpa ako sa aking kahirapan at karangalan sa militar, at ang tanging nakuha ko ay masamang pagtanggap, lalong masamang pagpapaalis, at ang tawag na “sira-ulo”. Ang matanda ay huminto upang huminga, at nang mapansin ang pananahimik ng kanyang kasama na nakikinig ngunit hindi tumitingin sa kanya, kaya’t siya’y nagpatuloy: Tenyente: Ginawa ko ang mga hakbang sa kaso sa utos ng inyong ama. Pumunta ako sa kilalang abogadong Pilipino, ang batang si A, ngunit tumanggi siyang tanggapin ang kaso—“Matatalo ko lamang ito,” sabi niya sa akin. “Ang aking depensa ay magiging dahilan para sa bagong akusasyon laban sa kanya at marahil sa akin din. Lumapit kayo kay G. M, na isang maalab na orador, matatas magsalita, peninsular, at may napakataas na reputasyon.” Ganoon nga ang ginawa ko, at kinuha ng kilalang abogado ang kaso, na pinagtanggol niya nang may kagalingan at kahusayan. Ngunit marami ang kalaban at ilan ay nakatago at hindi kilala. Maraming pekeng testigo, at ang kanilang paninira na sa ibang lugar ay napawi sana sa isang mapanuya o sarkastikong pangungusap ng tagapagtanggol, dito ay kumukuha ng hugis at sustansiya. Kapag napawalang-saysay sila ng abogado sa pamamagitan ng paglalantad ng pagsasalungatan nila sa isa’t isa at sa kanilang sarili, agad namang bumabalik ang iba pang mga akusasyon. Inakusahan siya ng di-makatarungang pag-aangkin ng maraming lupain, hiningan siya ng bayad-pinsala; sinabi na nakikipag-ugnayan siya sa mga tulisan upang ang kanyang taniman at hayop ay igalang. Sa wakas, nagulo ang usapin nang gayon na lamang, na pagkatapos ng isang taon, walang nakakaintindi. Kailangang bumaba ang alkalde sa kanyang puwesto; dumating ang isa na may reputasyon ng katuwiran, ngunit sa kasamaang-palad, ilang buwan lamang siya roon; at ang sumunod sa kanya ay labis na nagmamahal sa mga magagandang kabayo. Ang mga pagdurusa, pang-aabala, at hindi kaginhawaan ng bilangguan, o ang sakit na dulot ng pagkakita sa napakaraming walang utang na loob, ay nagdulot ng pagkasira ng kanyang malakas na kalusugan, at nagkasakit siya ng sakit na tanging ang libingan lamang ang makapagpapagaling. At sa sandaling lahat ay malapit nang matapos, sa sandaling malaya na siyang aalis mula sa akusasyon bilang kaaway ng Bayan at sa pagpatay sa tagakolekta, namatay siya sa bilangguan nang walang kasama sa kanyang tabi. Dumating ako para lamang makita siyang malagutan ng hininga. Tumahimik ang matanda; hindi nagsalita si Ibarra ng kahit isang salita. Samantala, nakarating na sila sa pintuan ng kuwartel. Huminto ang militar at iniabot ang kanyang kamay kay Ibarra, sabay sabi: Tenyente: Binata, ang mga detalye ay tanungin ninyo kay Kapitan Tiago. Ngayon, magandang gabi! Kailangan kong tingnan kung may bago mang nangyayari. Buong-damdaming kinamayan ni Ibarra, nang walang imik, ang butuhang kamay na iyon, at tahimik na sinundan niya ng tingin ang matanda hanggang sa ito’y mawala. Dahan-dahan siyang pumihit at nakita ang isang karwahe na dumaraan; sinenyasan niya ang kutsero. Ibarra: Fonda de Lala!—sabi niya nang halos hindi maunawaan. Kutsero: Siguro galing iyan sa piitan,—naisip ng kutsero, sabay latigo sa kanyang mga kabayo. Mga Talababa ------------ [1] Binondo, karatig-pook ng Maynila. ============================================================================== KABANATA V: ISANG BITUIN SA GABING MADILIM ============================================================================== Umakyat si Ibarra sa kanyang kuwarto na nakaharap sa ilog at pabagsak na naupo sa isang silyon, tinitingnan ang espasyong lumalawak sa harap niya dahil sa bukas na bintana. Ang bahay sa kabila, sa kabilang pampang, ay maliwanag na maliwanag at umaabot hanggang sa kanya ang masasayang tugtog ng mga instrumento, karamihan ay de-kuwerdas. Kung hindi sana gaanong balisa ang binata, kung mas mausisa sana siya at ginustong tingnan sa tulong ng isang largabista ang mga pangyayari sa gitna ng liwanag na iyon, namangha sana siya sa isang kakaibang pangitain, isang mahiwagang paglitaw na kung minsan ay nakikita sa malalaking teatro sa Europa, kung saan sa gitna ng mga mahinang tugtugin ng orkestra, lumilitaw sa gitna ng isang ulan ng liwanag, ng isang talon ng mga diamante at ginto, sa isang oriental na dekorasyon, na nababalot ng manipis na gasa, isang diyosa, isang silpida na lumalakad na parang hindi tumatapak sa lupa, na napalilibutan ng maliwanag na nimbo [liwanag na nakapalibot]: sa kanyang pagdating, namumulaklak ang mga bulaklak, sumisigla ang sayawan, nagigising ang mga himig, at mga koro ng mga diyablo, nimpa, satiro, mga espiritu, dalagang pastol, anghel, at pastol ay sumasayaw, nagpapatunog ng pandereta, gumagawa ng sari-saring galaw, at inilalagay ng bawat isa sa paanan ng diyosa ang kanyang handog. Nakita sana ni Ibarra ang isang napakaganda at balingkinitang dalaga, nakasuot ng pitoreskong kasuotan ng mga anak ng Pilipinas, nasa gitna ng isang kalahating bilog na binubuo ng lahat ng uri ng mga tao, na naggegestikulo at kumikilos nang may sigla: mayroon doon mga Tsino, Espanyol, Pilipino, sundalo, pari, matatandang babae, kabataan, atbp. Si Padre Dámaso ay nasa tabi ng dilag na iyon; si Padre Dámaso ay nakangiting parang isang pinagpala; si Fray Sibyla, si Fray Sibyla mismo, ay nakikipag-usap sa kanya, at si Doña Victorina ay nag-aayos sa magarbong buhok ng dalaga ng isang tuhog ng mga perlas at brilyante na kumikislap sa napakagandang mga kulay ng prisma. Siya ay maputi, masyadong maputi marahil; ang kanyang mga mata, na halos palaging nakaibaba, ay nagpapakita ng napakalinis na kaluluwa kapag ito’y itinaas, at kapag siya ay ngumiti at nagpakita ng kanyang mapuputi at maliliit na ngipin, maaaring sabihin na ang isang rosas ay isa lamang halaman, at ang garing, isang pangil lamang ng elepante. Sa pagitan ng naaaninag na habi ng piña[1] at sa paligid ng kanyang maputi at magandang hubog na leeg, nagkikisapan, tulad ng sinasabi ng mga Tagalog, ang masasayang mata ng isang kuwintas ng mga brilyante. May isa lamang na lalaki na waring hindi naaapektuhan ng kanyang maliwanag na impluwensiya, kung maaaring sabihin nang ganoon: ito ay isang batang Pransiskano, payat, hapis, maputla, na nakatitig sa kanya nang hindi kumikilos mula sa malayo, na parang isang estatwa, halos walang hininga. Ngunit hindi nakikita ni Ibarra ang anuman sa mga ito: iba ang nakikita ng kanyang mga mata. Apat na hubad at maruruming pader ang kumukulong sa isang maliit na espasyo; sa isa sa mga iyon, sa itaas, mayroong rehas; sa marumi at nakapandidiring sahig, isang banig, at sa banig, isang matandang nanghihingalo: ang matanda, na nahihirapang huminga, ibinabaling ang tingin sa lahat ng dako at umiiyak na may sinasambit na pangalan; ang matanda ay nag-iisa; paminsan-minsan maririnig ang ingay ng isang kadena o daing mula sa kabila ng pader... at pagkatapos, sa malayo, isang masayang piging, halos isang pagwawalwal, isang binatang tumatawa, sumisigaw, nagbubuhos ng alak sa mga bulaklak sa gitna ng palakpakan at lasing na halakhak ng iba. At ang mukha ng matanda ay katulad ng kanyang ama, ang binata ay katulad niya, at ang pangalang sinasambit nito habang umiiyak ay ang kanyang pangalan! Ito ang nakikita ng kaawa-awa sa harap niya. Namatay ang ilaw sa bahay sa kabila, tumigil ang musika at ingay, ngunit naririnig pa rin ni Ibarra ang nahahapis na sigaw ng kanyang ama, na hinahanap ang kanyang anak sa kanyang huling oras. Inihihip na ng katahimikan ang hungkag nitong hininga sa Maynila, at tila ba ang lahat ay natutulog na sa mga yakap ng kawalan; naririnig ang awit ng tandang na nakikipagsalitan sa mga orasan ng mga tore at ng malungkot na sigaw-babala ng naiinip na bantay; ang isang piraso ng buwan ay unti-unting lumilitaw; lahat ay tila nagpapahinga; oo, pati si Ibarra ay natutulog na rin, marahil pagod sa kanyang malalungkot na mga iniisip o sa biyahe. Ngunit ang batang Pransiskano, na kamakailan lang nating nakitang hindi gumagalaw at tahimik sa gitna ng kasiyahan sa sala, ay hindi natutulog: nagpupuyat siya. Nakasandal ang kanyang siko sa pasamano ng bintana ng kanyang selda, ang maputla at hapis na mukha ay nakapatong sa palad ng kanyang kamay, tahimik siyang nakatanaw sa malayo, sa isang bituing kumikislap sa madilim na kalangitan. Ang bituin ay unti-unting namutla at naglaho, ang buwan ay nawalan na ng mga natitirang liwanag ng buwang papaliit; ngunit hindi gumalaw ang prayle mula sa kanyang puwesto: patuloy siyang tumitingin sa malayong abot-tanaw na naglalaho sa hamog ng umaga, patungo sa parang ng Bagumbayan, patungo sa dagat na natutulog pa. Mga Talababa ------------ [1] Ang tela na gawa sa hibla ng pinya ng Amerika (Bromelia Ananas). ============================================================================== KABANATA VI: KAPITAN TIAGO ============================================================================== Mangyari ang kalooban Mo sa lupa! Habang natutulog o nag-aalmusal ang ating mga tauhan, tutuunan natin ng pansin si Kapitan Tiago. Hindi pa kami kailanman naging bisita niya; kaya wala kaming karapatan ni obligasyon na hamakin siya sa pamamagitan ng hindi pagpansin sa kanya, kahit sa mahahalagang pagkakataon. Mababa ang tindig, maliwanag ang kutis, bilog ang katawan at mukha dahil sa saganang taba, na ayon sa kanyang mga tagahanga ay galing sa langit, at ayon naman sa kanyang mga kaaway ay galing sa dugo ng mga mahihirap, si Kapitan Tiago ay mukhang mas bata kaysa sa tunay niyang edad: aakalain mong nasa tatlumpu hanggang tatlumpu’t limang taong gulang siya. Palaging mala-banal ang ekspresyon ng kanyang mukha noong panahong tinutukoy ng aming kuwento. Ang kanyang bungo, bilog, maliit at natatakpan ng buhok na kasing-itim ng ebano, mahaba sa harap at napakaikli sa likod, ay sinasabing naglalaman ng maraming bagay sa loob nito; ang kanyang mga mata, maliliit ngunit hindi singkit, ay hindi kailanman nagbabago ng ekspresyon; ang kanyang ilong ay matangos at hindi pango, at kung hindi lamang napapangit ang kanyang bibig dahil sa labis na paggamit ng tabako at buyo, na ang sapá [katas ng nginuyang buyo], na naiipon sa isang pisngi, ay sumisira sa pagkakatimbang ng kanyang mukha, masasabi naming tama lamang na ituring at ipakilala niya ang sarili bilang isang guwapong lalaki. Sa kabila ng labis na paggamit na iyon, laging mapuputi ang sarili niyang mga ngipin at ang dalawang ipinahiram sa kanya ng dentista, sa halagang labindalawang duro [salaping pilak ng Espanya] bawat isa. Kinikilala siya bilang isa sa pinakamayamang may-ari ng lupa sa Binondo at isa sa pinakamahahalagang asendero dahil sa kanyang mga lupa sa Pampanga at sa Laguna de Bay, lalo na sa bayan ng San Diego, kung saan taun-taon ay tumataas ang singil niyang renta o upa. Ang San Diego ang paboritong bayan niya dahil sa kaaya-aya nitong mga paliguan, sikat na gallera[1], at mga alaala na iniingatan niya tungkol dito: doon siya namamalagi nang hindi bababa sa dalawang buwan bawat taon. Maraming ari-arian si Kapitan Tiago sa Santo Cristo, sa kalye Anloague, at sa kalye Rosario; siya at isang Tsino ang nagpapatakbo ng kontrata ng opyo, at hindi na kailangang sabihing napakalaki ng kanilang kinikita. Nagpapakain siya sa mga bilanggo sa Bilibid, at nagbibigay ng sakate[2] sa maraming pangunahing bahay sa Maynila, sa pamamagitan ng mga kontrata, siyempre. Mabuti ang kanyang pakikitungo sa lahat ng mga awtoridad, bihasa, madaling makibagay, at mapangahas pa nga pagdating sa pagsasamantala sa mga pangangailangan ng iba, siya ang tangi at kinatatakutang kalaban ng isang nagngangalang Pérez pagdating sa pagpapaupa at subasta ng mga katungkulan o trabaho, na laging ipinagkakatiwala ng Pamahalaan ng Pilipinas sa mga pribadong kamay. Kaya noong panahon ng mga pangyayaring ito, si Kapitan Tiago ay isang taong maligaya, sa abot ng kaligayahang makakamit ng isang taong may maliit na bungo sa mga lupaing iyon; mayaman siya, at nasa kapayapaan siya sa Diyos, sa Pamahalaan, at sa mga tao. Na nasa kapayapaan siya sa Diyos ay walang alinlangan, halos isang dogma: walang dahilan upang magkasamaan kayo ng loob ng mabuting Diyos kapag maganda ang takbo ng buhay mo dito sa lupa, kapag hindi mo pa Siya kailanman nakausap, ni pinahiram ng pera. Hindi siya kailanman lumapit sa Kanya sa kanyang mga dasal, kahit sa kanyang pinakamatitinding kagipitan: mayaman siya at ang kanyang ginto ang nagdarasal para sa kanya. Para sa mga misa at mga panalanging pamanhik, lumikha ang Diyos ng makapangyarihan at mapagmataas na mga pari; para sa mga nobena at rosaryo, sa Kanyang walang katapusang kabutihan, lumikha ang Diyos ng mga mahihirap para sa kapakanan ng mga mayaman, mga mahihirap na sa halagang isang piso ay kayang magdasal ng labing-anim na misteryo at magbasa ng lahat ng banal na aklat, kahit na ng Bibliyang Hebreo kung dadagdagan ang bayad; at kung minsan, sa isang malaking kagipitan, kailangan niya ng tulong mula sa langit at wala siyang mahanap kahit isang pulang kandila ng Tsino, lumalapit siya sa mga santo at santang kanyang pinipintakasi, at nangangako sa kanila ng maraming bagay upang sila’y obligahin at tuluyang makumbinsi sa kabutihan ng kanyang mga hangarin. Ngunit ang pinangangakuan niya nang pinakamarami, at tinutupad niya ang pangako, ay ang Birhen ng Antipolo, ang Nuestra Señora de la Paz y Buenviaje [Mahal na Birhen ng Kapayapaan at Mabuting Paglalakbay], sapagkat sa ilang maliliit na santo ay hindi gaanong maagap ni disente ang tao: kung minsan, matapos makuha ang kanyang nais, hindi na niya sila naaalala; totoo rin namang hindi na rin niya sila ginagambala muli kahit magkaroon ng pagkakataon: alam ni Kapitan Tiago na maraming santong walang ginagawa sa kalendaryo, na marahil ay walang magawa roon sa langit. Bukod dito, itinuturing niyang mas makapangyarihan at mabisa ang Birhen ng Antipolo kaysa sa lahat ng ibang Birhen, may hawak man silang bastong pilak, o mga Batang Hesus na hubad o nakadamit, o mga eskapularyo, rosaryo o sinturong katad; marahil dahil ito sa kanyang katanyagan bilang isang napakahigpit na ginang, napakaingat sa kanyang pangalan, kaaway ng potograpiya, ayon sa sakristan mayor ng Antipolo, at nagiging kasing-itim ng ebano kapag nagagalit, at dahil ang ibang mga Birhen ay mas malambot ang puso, mas mapagpatawad: alam ng lahat na may mga kaluluwang mas iniibig ang isang haring absoluto kaysa sa isang haring konstitusyonal; patunay sina Luis XIV at Luis XVI, Felipe II at Amadeo I. Marahil dahil din dito kaya makikita, sa tanyag na santuwaryo, ang mga di-binyagang Moro at maging mga Espanyol na naglalakad nang paluhod; ang hindi lamang maipaliwanag ay kung bakit tumatakas ang mga kura dala ang pera ng nakatatakot na Imahen, pumupunta sa Amerika at doon nag-aasawa. Ang pintong iyon ng sala, na natatakpan ng isang tabing na seda, ay patungo sa isang maliit na kapilya o oratoryo, na hindi dapat mawala sa anumang bahay na Pilipino: naroon ang mga dioses lares [mga diyos ng tahanan] ni Kapitan Tiago, at sinasabi naming mga dioses lares, dahil mas kiling ang ginoong ito sa politeismo kaysa sa monoteismo, na hindi niya kailanman naunawaan. Makikita roon ang mga imahen ng Banal na Mag-anak na garing ang dibdib at ang mga kamay at paa, kristal ang mga mata, mahahaba ang pilikmata, at blondo at kulot ang buhok, mga obra maestra ng eskultura ng Santa Cruz. Mga pinturang langis na likha ng mga pintor ng Paco at Ermita ang naglalarawan ng pagkamartir ng mga santo, mga himala ng Birhen, at iba pa; si Santa Lucia na nakatingala sa langit at may dala sa isang plato na dalawa pang mata na may pilikmata at kilay, gaya ng mga nakapinta sa tatsulok ng Trinidad o sa mga sarkopagong Ehipsiyo; si San Pascual Bailón; si San Antonio de Padua na nakaabitong guingón[3], na lumuluhang nakatitig sa isang Batang Hesus na nakadamit Kapitan Heneral, may tricornio [sombrerong may tatlong sulok], sable at bota, gaya sa sayawan ng mga bata sa Madrid: para kay Kapitan Tiago, ang ibig sabihin nito ay kahit idagdag pa ng Diyos sa Kanyang kapangyarihan ang kapangyarihan ng isang Kapitan Heneral ng Pilipinas, lagi pa rin Siyang paglalaruan ng mga Pransiskano na parang isang manika. Makikita rin doon ang isang San Antonio Abad na may baboy sa tabi, baboy na para sa kagalang-galang na kapitan ay kasing-milagroso ng santo mismo, kaya hindi niya ito mangahas tawaging baboy, kundi nilalang ng banal na ginoong San Antonio; isang San Francisco de Asís na may pitong pakpak at abitong kulay-kape, na nakalagay sa ibabaw ng isang San Vicente na dalawa lamang ang pakpak ngunit may hawak namang kornetin; isang San Pedro Mártir na biyak ang ulo sa talibon[4] ng isang tulisan, na hawak ng isang di-binyagang nakaluhod, sa tabi ng isang San Pedro na pumuputol ng tainga ng isang Moro, si Malco marahil, na kinakagat ang kanyang mga labi at namimilipit sa sakit, habang isang tandang na sasabungin ay tumitilaok at pumapagaspas ng mga pakpak sa ibabaw ng isang haliging Doriko; mula rito ay hinuha ni Kapitan Tiago na upang maging santo, pareho lang ang bumiyak at ang mabiyak. Sino ang makabibilang sa hukbong iyon ng mga imahen at makapagsasabi ng mga katangian at kahusayang naiipon doon? Hindi sasapat ang isang kabanata! Gayunpaman, hindi namin palalampasin nang walang banggit ang isang magandang San Miguel na kahoy na ginintuan at pininturahan, halos isang metro ang taas: ang arkanghel, na kinakagat ang kanyang ibabang labi, ay may nagniningas na mga mata, kunot na noo at kulay-rosas na pisngi; nakasukbit sa kanyang bisig ang isang kalasag na Griyego at iwinawasiwas niya sa kanang kamay ang isang kris na Joloano, handang sumugat sa deboto o sa sinumang lumapit (ayon sa mahihinuha sa kanyang tindig at tingin) sa halip na sa demonyong may buntot at sungay na bumabaon ng mga pangil sa kanyang binting tulad ng sa dalaga. Hindi kailanman lumalapit dito si Kapitan Tiago sa takot sa isang himala. Ilang ulit na bang nabuhay ang higit sa isang imahen, gaano man kapangit ang pagkakaukit, gaya ng mga lumalabas sa mga karpinterya ng Paete[5], upang malito at maparusahan ang mga makasalanang hindi naniniwala? Tanyag na isang Kristo sa Espanya, na tinawag na saksi sa mga pangako ng pag-ibig, ay tumango sa harap ng hukom; na isa pang Kristo ay nagtanggal ng pako sa kanyang kanang bisig upang yakapin si Santa Lutgarda; at ano pa? Hindi ba’t nakabasa siya ng isang maliit na aklat, na kalalathala pa lamang, tungkol sa isang sermong pakumpas na ipinangaral ng isang imahen ni Santo Domingo sa Soriano? Walang sinabing kahit isang salita ang santo, ngunit mula sa kanyang mga kumpas ay nahinuha, o nahinuha ng may-akda ng maliit na aklat, na ipinapahayag niya ang katapusan ng mundo[6]. Hindi ba’t sinasabi rin na ang Birhen ng Luta sa bayan ng Lipa ay may isang pisnging mas maga kaysa sa isa, at may putik ang laylayan ng damit? Hindi ba’t matematikong patunay ito na ang mga banal na imahen ay namamasyal din nang hindi itinataas ang damit, at nagkakasakit pa nga ng ngipin, marahil dahil sa atin? Hindi ba’t nakita niya mismo ng sarili niyang maliliit na mata ang lahat ng Kristo sa sermon ng Pitong Huling Wika na gumagalaw at yumuyuko ng ulo nang sabay-sabay nang tatlong ulit, na nagpapaiyak at nagpapasigaw sa lahat ng babae at sa mga maramdaming kaluluwang nakatakda sa langit? Ano pa? Kami mismo ay nakakita sa isang mangangaral na nagpakita sa madla, sa sandali ng pagbaba sa krus, ng isang panyong may bahid ng dugo, at iiyak na sana kami nang may kabanalan, nang, sa kasawian ng aming kaluluwa, tiniyak sa amin ng isang sakristan na biro lamang iyon: dugo iyon ng isang inahing manok, na inihaw at kinain agad-agad kahit Biyernes Santo... at mataba ang sakristan. Kaya si Kapitan Tiago, bilang isang taong maingat at relihiyoso, ay umiiwas na lumapit sa kris ni San Miguel. Kapitan Tiago: “Iwasan natin ang tukso!” sabi niya sa kanyang sarili; “alam kong arkanghel siya, pero hindi, hindi ako nagtitiwala, hindi ako nagtitiwala!” Walang taong lumipas na hindi siya dumalo, kasama ang isang orkestra, sa marangyang peregrinasyon sa Antipolo: noon ay nagpapamisa siya ng dalawang misa de gracia [misang pasasalamat] mula sa marami na bumubuo sa tatlong nobenaryo at sa iba pang araw na walang nobenaryo, at pagkatapos ay naliligo siya sa kilalang batis o bukal, kung saan naligo raw mismo ang Banal na Larawan. Nakikita pa ng mga debotong tao ang bakas ng mga paa at ang guhit ng buhok sa matigas na bato, nang patuyuin niya ito, na tila isang karaniwang babaeng gumagamit ng langis ng niyog, at na para bang yari sa bakal o diyamante ang kanyang buhok at sanlibong tonelada ang kanyang bigat. Nais sana naming ipagpag minsan ng nakatatakot na Larawan ang kanyang banal na buhok sa harap ng mga mata ng mga debotong ito, at tapakan ang kanilang dila o ulo.—Doon, sa tabi mismo ng bukal na iyon, kailangang kumain si Kapitan Tiago ng inihaw na litson, sinigang na dalag na may dahon ng alibambang[7], at iba pang lutuing higit o kulang na nakatatakam. Mahigit apat na raang piso ang nagagastos niya sa dalawang misa, ngunit mura na iyon kung iisipin ang kaluwalhatiang nakakamit ng Ina ng Diyos sa mga gulong-apoy, kuwitis, bomba, at morteretes [maliliit na kanyong pamputok] o bersos, gaya ng tawag sa mga ito roon, at kung kukuwentahin ang malalaking kita na, dahil sa mga misang ito, makakamit niya sa natitirang bahagi ng taon. Ngunit hindi lamang sa Antipolo nagaganap ang maingay niyang debosyon. Sa Binondo, sa Pampanga, at sa bayan ng San Diego, kapag may ilalaban siyang manok na may malalaking pusta, nagpapadala siya sa kura ng mga gintong barya para sa mga misang pampasuwerte, at gaya ng mga Romanong sumasangguni sa kanilang mga augur bago ang isang labanan sa pamamagitan ng pagpapakain sa mga sagradong sisiw, sumasangguni rin si Kapitan Tiago sa sarili niyang mga augur, na may mga pagbabagong angkop sa panahon at sa mga bagong katotohanan. Minamasdan niya ang liyab ng mga kandila, ang usok ng insenso, ang tinig ng pari, at iba pa, at mula sa tono ay sinisikap niyang hulaan ang kanyang magiging kapalaran. Tanggap na paniniwala na bihirang matalo sa pustahan si Kapitan Tiago, at ang mga pagkatalong ito ay dahil daw paos ang nagmimisa, kakaunti ang ilaw, maraming taba ang mga kandila, o may nakasingit na isang pekeng barya sa mga ibinayad, at iba pa, at iba pa: tiniyak sa kanya ng tagapangasiwa ng isang kapatiran na ang mga kabiguang iyon ay mga pagsubok na ibinibigay sa kanya ng langit upang lalong matiyak ang kanyang pananampalataya at debosyon. Minamahal ng mga kura, iginagalang ng mga sakristan, pinalalayaw ng mga Tsinong gumagawa ng kandila at ng mga gumagawa ng paputok, masaya ang lalaki sa relihiyon ng lupaing ito, at ang mga taong may matibay na pagkatao at malaking kabanalan ay nagsasabing malaki rin ang kanyang impluwensiya sa Korte ng Langit. Na nasa kapayapaan siya sa Pamahalaan ay hindi dapat pagdudahan, gaano man ito kahirap paniwalaan. Hindi kayang makaisip ng bagong kaisipan, at kontento sa kanyang modus vivendi [paraan ng pamumuhay], lagi siyang handang sumunod sa pinakamababang kawani ng alinmang tanggapan, at magregalo ng mga pata ng hamon, kapon, pabo, at mga prutas mula sa Tsina sa anumang panahon ng taon. Kapag naririnig niyang pinupulaan ang mga katutubo, siya, na hindi itinuturing ang sarili na isa sa kanila, ay nakikisabay at nagsasalita pa nang mas masama; kapag pinupuna ang mga mestizo [taong may halong lahi] na Sangley[8] o Espanyol, pumupuna rin siya, marahil dahil inaakala niyang isa na siyang purong Ibero. Siya ang unang pumapalakpak sa bawat buwis o kontribusyon, lalo na kapag naaamoy niyang may kontrata o paupahan sa likod nito. Lagi siyang may nakahandang orkestra upang bumati at magbigay ng enfrentadas [mga harana] sa lahat ng uri ng gobernador, alkalde, piskal, at iba pa, at iba pa, sa kanilang araw ng santo, kaarawan, pagsilang o pagkamatay ng isang kamag-anak, sa madaling salita, sa anumang pagbabago sa karaniwang monotonya ng buhay. Nagpapagawa siya para rito ng mga tulang papuri, mga himnong nagbubunyi sa mahinahon at mapagmahal na gobernador, sa matapang at masigasig na alkaldeng naghihintay sa langit ang palma ng mga matuwid (o palmeta [pamalong pampalo sa palad]), at iba pang mga bagay pa. Naging gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan o samahan] siya ng mayamang samahan ng mga mestizo, sa kabila ng pagtutol ng marami na hindi siya itinuturing na mestizo. Sa dalawang taon ng kanyang pamumuno, nakasira siya ng sampung frac [pormal na amerikanang may buntot], sampu ring sombrero de copa [mataas na sombrerong pormal], at kalahating dosenang baston: ang frac at sombrero de copa sa Ayuntamiento [pamahalaang lungsod ng Maynila], sa Malacañang, at sa kuwartel; ang sombrero de copa at frac sa sabungan, sa palengke, sa mga prusisyon, sa mga tindahan ng mga Tsino; at sa ilalim ng sombrero at sa loob ng frac, si Kapitan Tiago, pawisan sa pagwawasiwas ng bastong may borlas, nag-uutos, nag-aayos, at ginugulo ang lahat ng bagay nang may kagila-gilalas na sigla at lalo pang kagila-gilalas na kaseryosohan. Kaya nakikita sa kanya ng mga awtoridad ang isang taong may pinakamabuting kalooban, mapayapa, mapagpakumbaba, masunurin, mapagregalo, na hindi nagbabasa ng anumang libro o pahayagan mula sa Espanya, bagaman magaling siya sa wikang Kastila; tinitingnan nila siya nang may damdaming gaya ng isang dukhang mag-aaral na tumitingin sa napupudpod na takong ng kanyang lumang sapatos, na baluktot na dahil sa kanyang paraan ng paglakad.—Para sa kanya, kapwa nagkakatotoo ang dalawang pariralang Kristiyano at makamundo na beati pauperes spiritu [mapapalad ang mga dukha sa espiritu] at beati possidentes [mapapalad ang mga may-ari], at angkop na angkop sa kanya ang salin na iyon mula sa Griyego, na ayon sa ilan ay mali: ‘Luwalhati sa Diyos sa kaitaasan at kapayapaan sa lupa sa mga taong may mabuting kalooban!’ Sapagkat, gaya ng makikita pa natin sa dakong huli, hindi sapat na may mabuting kalooban lamang ang mga tao upang mabuhay nang payapa. Itinuturing siyang hangal ng mga di-makadiyos, walang awa at malupit na mapagsamantala sa karalitaan ng mga dukha, at mapang-api at tirano ng kanyang mga nasasakupan. At ang mga babae? Ah, ang mga babae! Mga mapanirang bulung-bulungan ang umuugong sa mga maralitang bahay na nipa[9], at sinasabing may naririnig doong mga panaghoy at hikbi, na kung minsan ay may halong uha ng isang sanggol. Higit sa isang dalaga ang itinuturo ng mapanirang daliri ng mga kapitbahay: walang-buhay ang kanyang tingin at lanta ang kanyang dibdib. Ngunit hindi siya pinupuyat ng mga bagay na ito; walang dalagang gumagambala sa kanyang katahimikan; isang matandang babae ang nagpapahirap sa kanya, isang matandang babaeng nakikipagpaligsahan sa kanya sa debosyon, at nakatanggap mula sa maraming kura ng mas masisiglang papuri at parangal kaysa sa nakamit niya sa kanyang pinakamagagandang araw. Sa pagitan ni Kapitan Tiago at ng balong ito, na tagapagmana ng kanyang mga kapatid at pamangkin, ay may isang banal na paligsahan na nagbubunga ng kabutihan para sa Simbahan, tulad ng paligsahan ng mga bapor ng Pampanga na nagbubunga noon ng kabutihan para sa publiko. Nagreregalo ba si Kapitan Tiago ng isang bastong pilak na may mga esmeralda at topasyo sa kung sinong Birhen? Ayan, nagpapagawa na agad si Doña Patrocinio ng isa na ginto at may mga brilyante sa platerong si Gadáunez; nagtayo ba si Kapitan Tiago, sa prusisyon ng La Naval, ng isang arkong may dalawang harapan, na yari sa telang binilog-bilog, may mga salamin, mga globong kristal, mga lampara at mga aranya? Magkakaroon naman si Doña Patrocinio ng isang may apat na harapan, dalawang bara ang taas, at mas maraming palawit at palamuti. Ngunit doon naman siya babaling sa kanyang lakas, sa kanyang espesyalidad: sa mga misang may bomba at paputok, at napipilitan si Doña Patrocinio na kagatin ng kanyang mga gilagid ang kanyang mga labi, sapagkat, dahil labis na nerbiyosa, hindi niya matiis ang tuloy-tuloy na pagrerepike ng mga kampana, lalo na ang mga putok. Habang nakangiti siya, nag-iisip naman ang babae ng paghihiganti at nagbabayad, gamit ang pera ng iba, sa pinakamahuhusay na mananalumpati ng limang Korporasyon ng Maynila, sa pinakatanyag na mga kanonigo ng Katedral, at maging sa mga Paulista, upang mangaral sa mga araw na maringal tungkol sa mga paksang teolohiko at napakalalim sa mga makasalanang ang naiintindihan lamang ay wika ng tindahan. Napansin ng mga kakampi ni Kapitan Tiago na natutulog ang babae habang nagsesermon, ngunit sagot ng kanyang mga kakampi na bayad na ang sermon, at siya ang nagbayad, at sa lahat ng bagay, ang pagbabayad ang pinakamahalaga. Kamakailan ay dinurog niya ang kapitan sa pagreregalo sa isang simbahan ng tatlong andas na pilak na may palamuting ginto, na bawat isa ay nagkakahalaga ng mahigit tatlong libong piso. Hinihintay ni Kapitan Tiago na isang araw ay tuluyan nang malagot ang hininga ng matandang ito, o matalo siya sa lima o anim sa kanyang mga kaso, upang siya na lamang ang maglingkod sa Diyos; sa kasamaang-palad, ipinagtatanggol ang mga ito ng pinakamahuhusay na abogado ng Real Audiencia [kataas-taasang hukuman ng kolonya], at tungkol naman sa kanyang kalusugan, walang mahawakan sa kanya ang sakit: para siyang kawad na bakal, walang dudang para sa ikatitibay ng mga kaluluwa, at kumakapit siya sa lambak na ito ng luha nang may tiyaga ng galis sa balat. Lubos na naniniwala ang kanyang mga kakampi na sa kanyang kamatayan ay gagawin siyang santa, at na si Kapitan Tiago mismo ay sasamba pa sa kanya sa mga altar, bagay na tinatanggap at ipinapangako naman niya, basta’t mamatay siya agad. Ganito si Kapitan Tiago noong panahong iyon. Tungkol sa kanyang nakaraan, siya ang kaisa-isang anak ng isang mangangalakal ng asukal sa Malabón, na may sapat na yaman, ngunit napakakuripot kaya ayaw gumastos kahit isang kuwarta para sa pag-aaral ng kanyang anak. Dahil dito, naging utusan si Santiaguillo ng isang mabuting Dominikano, isang taong lubos na banal, na nagsikap ituro sa kanya ang lahat ng mabuting kaya at alam niya. Nang malapit na niyang matamo ang ligaya na tawagin siyang lohiko ng kanyang mga kakilala, ibig sabihin, nang mag-aaral na sana siya ng lohika, ang kamatayan ng kanyang tagapagtangkilik, na sinundan ng kamatayan ng kanyang ama, ang tumapos sa kanyang pag-aaral, at kinailangan niyang harapin ang pagnenegosyo. Nag-asawa siya ng isang magandang dalaga mula sa Santa Cruz na tumulong sa kanyang palaguin ang kanyang kayamanan at nagbigay sa kanya ng katayuan sa lipunan. Hindi kontento si Doña Pía Alba sa pagbili lamang ng asukal, kape, at tina: nais niyang magtanim, kaya bumili ang bagong mag-asawa ng lupa sa San Diego, at mula noon nagsimula ang kanilang pakikipagkaibigan kay Padre Dámaso at kay Don Rafael Ibarra, ang pinakamayamang kapitalista ng bayan. Ang kawalan ng tagapagmana sa unang anim na taon ng kanilang pagsasama ang halos nagpamukhang kapintas-pintas na ambisyon sa pagsisikap nilang mag-ipon ng yaman, gayong si Doña Pía ay balingkinitan, malusog, at may magandang hubog ng katawan. Walang saysay ang kanyang mga nobenaryo; dinalaw niya, sa payo ng mga debota ng San Diego, ang Birhen ng Caysasay sa Taal; nagbigay siya ng limos; sumayaw siya sa prusisyon sa gitna ng init ng araw ng Mayo sa harap ng Birhen ng Turumba sa Pakil: lahat ay nabigo, hanggang sa payuhan siya ni Fray Dámaso na pumunta sa Obando, at doon ay sumayaw siya sa kapistahan ni San Pascual Bailón at humiling ng isang anak. Alam ng lahat na sa Obando ay may isang Trinidad na nagkakaloob ng anak na lalaki o babae ayon sa pinili: ang Mahal na Birhen ng Salambao, si Santa Clara, at si San Pascual. Salamat sa matalinong payong ito, naramdaman ni Doña Pía na siya’y magiging ina... Ay! Katulad ng mangingisdang binanggit ni Shakespeare sa Macbeth, na tumigil sa pag-awit nang makatagpo ng isang kayamanan, nawala ang kanyang kasiyahan, naging napakalungkot niya, at hindi na siya nakitang ngumiti pa. Lahat: “Mga kapritso ng naglilihi!” sabi ng lahat, pati na si Kapitan Tiago. Isang lagnat ng panganganak ang tumapos sa kanyang mga kalungkutan, at naulila ang isang magandang batang babae na si Fray Dámaso mismo ang nag-anak sa binyag; at dahil hindi ibinigay ni San Pascual ang batang lalaking hinihingi sa kanya, pinangalanan ang bata ng María-Clara bilang parangal sa Birhen ng Salambao at kay Santa Clara, at pinarusahan ng pananahimik ang marangal na si San Pascual Bailón. Lumaki ang bata sa pangangalaga ni Tiya Isabel, ang matandang babaeng may pagkamagalang na mala-prayle na nakita natin sa simula: halos buong taon na nanirahan ang bata sa San Diego dahil sa malusog na klima roon, at doon ay nilalambing siya ni Fray Dámaso. Si María Clara ay hindi nagmana ng maliliit na mata ng kanyang ama: katulad ng kanyang ina, malalaki ang mga ito, itim, nalililiman ng mahahabang pilikmata, masaya at nakangiti kapag naglalaro, malungkot, malalim, at mapag-isip kapag hindi ngumingiti. Noong bata pa siya, halos blondo ang kulay ng kanyang kulot na buhok; ang kanyang ilong, na may wastong hugis, ay hindi masyadong matulis ni pango; ang kanyang bibig ay nagpapaalala sa maliit at kaakit-akit na bibig ng kanyang ina, na may masasayang biloy sa pisngi; ang kanyang balat ay kasing-nipis ng balat ng sibuyas at kasing-puti ng bulak, ayon sa kanyang mga kamag-anak na halos mabaliw sa paghanga, na nakikita ang tatak ng pagiging ama ni Kapitan Tiago sa maliliit at magandang hugis na mga tainga ni María-Clara. Iniuugnay ni Tiya Isabel ang mga halos Europeong anyong iyon sa paglilihi ni Doña Pía; naaalala niyang madalas niya itong makitang umiiyak sa harap ni San Antonio sa mga unang buwan ng pagbubuntis; ganoon din ang palagay ng isa pang pinsan ni Kapitan Tiago, ngunit naiiba lamang sa pagpili ng santo: para sa kanya, ang Birhen iyon o si San Miguel. Isang kilalang pilosopo, pinsan ni Kapitan Tinong at saulado ang Amat[10], ang naghahanap ng paliwanag sa impluwensiya ng mga planeta. Si María Clara, idolo ng lahat, ay lumaki sa gitna ng mga ngiti at pagmamahal. Pinarangalan pa siya mismo ng mga prayle kapag binibihisan siya ng puti sa mga prusisyon, ang kanyang malago at kulot na buhok ay tinirintasan ng mga sampaga[11] at asusena, may dalawang maliit na pakpak na pilak at ginto na nakadikit sa likod ng kanyang damit, at dalawang puting kalapati sa kamay, na nakatali ng mga asul na laso. At saka, napakasayahin niya, at napakainosente at parang bata ang kanyang pananalita, kaya si Kapitan Tiago, na baliw sa pagmamahal, ay walang ginawa kundi pagpalain ang mga Santo ng Obando at payuhan ang lahat na bumili ng magagandang eskultura. Sa mga bansa sa timog, ang batang babae ay nagiging dalaga sa edad na labintatlo o labing-apat, tulad ng usbong sa gabi na bulaklak na pagsapit ng umaga. Sa yugtong iyon ng pagbabago, na puno ng hiwaga at romantisismo, pumasok si María Clara, sa payo ng kura ng Binondo, sa Beaterio ng Santa Catalina upang tanggapin mula sa mga madre ang mahigpit na edukasyong panrelihiyon. Lumuluha siyang nagpaalam kay Padre Dámaso at sa nag-iisang kaibigang nakalaro niya noong kanyang kabataan, si Crisóstomo Ibarra, na pagkatapos ay umalis din patungong Europa. Doon, sa kumbentong iyon na nakikipag-ugnayan sa mundo sa pamamagitan ng isang dobleng rehas, at patuloy na nasa ilalim ng pagbabantay ng Madre Escucha [madreng nakikinig sa usapan ng mga dalaw], siya ay nanirahan nang pitong taon.—Bawat isa’y may kanya-kanyang layunin, at nauunawaan ang pagkagiliw ng dalawang kabataan sa isa’t isa, kaya nagkasundo sina Don Rafael at Kapitan Tiago na ipakasal ang kanilang mga anak, at bumuo sila ng isang samahang pangkalakal. Ang pangyayaring ito, na naganap ilang taon matapos umalis ang batang si Ibarra, ay ipinagdiwang nang may pantay na galak ng dalawang puso, bawat isa’y nasa magkabilang dulo ng mundo at nasa magkaibang-magkaibang kalagayan. Mga Talababa ------------ [1] Lugar na pinagdarausan ng sabong. Tingnan ang Kabanata XLVI. [2] Damong tinatawag ding talango; pagkain ng hayop mula sa iba’t ibang uri ng damo, lalo na ang Russelia junceum. [3] Telang bulak na gawa sa India. [4] Sable ng mga Morong Joloano [taga-Jolo, Sulu]. [5] Bayan sa Laguna (Luzon). [6] Loobin nawa ng Diyos na matupad agad ang hulang ito para sa may-akda ng maliit na aklat at sa lahat naming naniniwala sa kanya. Amen. (Tala ng edisyon ng Berlin.) [7] Sinigang, sopang isda na nilaga sa tubig at nilagyan ng ilang maasim na prutas. Dalag (Ophiocephalus), marami sa mga ilog, lawa, at latian, na sa panahon ng tag-ulan ay matatagpuan sa mga palayan at sa mga bukid na binaha. Alibambang, Bauhinia malabarica Roxb. [8] Sangley o Tsinong naglalako. [9] Nipa fruticans, Burm. Sa Pilipinas, tinatawag na bahay na nipa ang mga bahay na ang bubong ay yari sa malalapad na dahon ng punong ito. [10] Ang Bibliya ni Torres Amat, arsobispo ng Tarragona. [11] Sampaga o sampaka (kabilang sa pamilya ng magnolia). ============================================================================== KABANATA VII: PAG-IBIG SA AZOTEA ============================================================================== Ang Awit ng mga Awit. Maaga pa lang nang umagang iyon ay pumunta na sa misa si Tiya Isabel at si María Clara: si María Clara ay nakasuot ng magarang damit, may rosaryong may mga asul na butil na halos nagsilbi na ring pulseras niya, at si Tiya Isabel naman ay may salamin para mabasa ang “Ancora de Salvación” [Angkla ng Kaligtasan, isang aklat-dasalan] habang nagaganap ang Banal na Sakripisyo. Kaagad pagkawala ng pari sa altar, ipinahayag ng dalaga ang kagustuhang umalis, na labis na ikinagulat at ikinainis ng mabuting tiya, na nag-aakalang ang kanyang pamangkin ay madasalin at mahilig sa panalangin, na kahit papaano’y parang isang madre. Bubulong-bulong at nag-aantanda, tumayo ang mabuting matanda. María Clara: “Bah! patatawarin din ako ng mabuting Diyos, na tiyak na mas kilala ang puso ng mga dalaga kaysa sa inyo, Tiya Isabel,” ang sasabihin sana ng dalaga sa kanya upang putulin ang kanyang mahihigpit, ngunit sa huli’y makainang mga sermon. Ngayon ay nakapag-almusal na sila, at nililibang ni María Clara ang kanyang pagkainip sa paghabi ng isang pitakang seda, habang ang tiya naman ay nais burahin ang mga bakas ng nakaraang handaan at nagsisimula nang gumamit ng pamagpag na balahibo. Si Kapitan Tiago ay sinusuri at binabasang muli ang ilang mga papel. Bawat ingay sa kalye, bawat karwaheng dumaraan, ay nagpapakabog sa dibdib ng dalaga at nagpapanginig sa kanya. Ah, ngayon ay nais niyang muling mapasa tahimik niyang beaterio [kumbentong-paaralan ng mga dalaga], kasama ang kanyang mga kaibigan! Doon ay makikita sana niya ito nang hindi nanginginig, nang hindi nababalisa! Ngunit hindi ba’t siya ang kaibigan mo noong kamusmusan, hindi ba’t naglaro kayo ng napakaraming laro at nag-away pa nga minsan? Ang dahilan ng mga bagay na ito ay hindi ko sasabihin; kung ikaw na nagbabasa nito ay umibig na, mauunawaan mo, at kung hindi, walang saysay na sabihin ko pa sa iyo: hindi nauunawaan ng mga hindi pa nakararanas ang mga hiwagang ito. Kapitan Tiago: Ako’y naniniwala, María, na tama ang doktor,—sabi ni Kapitan Tiago.—Dapat kang pumunta sa probinsiya, masyado kang maputla, kailangan mo ng sariwang hangin. Ano sa palagay mo, Malabón... o San Diego? Sa pangalang San Diego, si María Clara ay namula na parang amapola [pulang bulaklak] at hindi nakasagot. Kapitan Tiago: Ngayon ay pupunta kayo ni Isabel sa beaterio para kunin ang iyong mga damit at magpaalam sa iyong mga kaibigan,—patuloy ni Kapitan Tiago nang hindi itinataas ang kanyang ulo;—hindi ka na babalik doon. Naramdaman ni María Clara ang malabong lungkot na sumasakop sa kaluluwa kapag nililisan nang tuluyan ang isang lugar kung saan tayo’y naging masaya, ngunit may ibang kaisipan na nagpahupa sa sakit na ito. Kapitan Tiago: At sa loob ng apat o limang araw, kapag may bago ka nang damit, pupunta tayo sa Malabón... Wala na sa San Diego ang iyong ninong; ang kura na nakita mo rito kagabi, ang batang paring iyon, ang bagong kura natin doon; isa siyang santo. Tiya Isabel: Mas makabubuti sa kanya ang San Diego, pinsan!—puna ni Tiya Isabel;—bukod pa, mas maganda ang bahay natin doon; at malapit na ang piyesta. Gusto sana ni María Clara na yakapin ang kanyang tiya, ngunit narinig niyang may karwaheng huminto at namutla siya. Kapitan Tiago: Oo, tama ka!—sagot ni Kapitan Tiago, at nagbago ng tono, idinagdag pa niya: Kapitan Tiago: Si Don Crisóstomo! Nabitawan ni María Clara ang gawaing hawak ng kanyang mga kamay; gusto niyang gumalaw ngunit hindi magawa: isang nerbiyosong panginginig ang dumaloy sa kanyang katawan. Narinig ang mga yabag sa hagdanan, at pagkatapos, isang sariwa at lalaking boses. Na parang may mahiwagang kapangyarihan ang boses na iyon, nakaalpas ang dalaga sa kanyang damdamin at kumaripas ng takbo, at nagtago sa oratoryo kung saan naroon ang mga santo. Nagtawanan ang magpinsan, at narinig pa ni Ibarra ang ingay ng isang pintong isinasara. Maputla, mabilis ang paghinga, idiniin ng dalaga ang kumakabog niyang dibdib at nais niyang makinig. Narinig niya ang boses, ang boses na labis niyang minamahal, na matagal na niyang naririnig lamang sa mga panaginip; siya ang hinahanap nito. Baliw sa tuwa, hinalikan niya ang santong pinakamalapit sa kanya, si San Antonio Abad: mapalad na santo, sa buhay man at sa kahoy, laging may magagandang tukso! Pagkatapos, naghanap siya ng butas, ang butas ng susian, upang makita ito at masdan: at napangiti siya, at nang alisin siya ng kanyang tiya sa kanyang pagmamasid, nang hindi alam ang kanyang ginagawa, kumapit siya sa leeg ng matanda at pinaulanan ito ng sunud-sunod na halik. Tiya Isabel: Pero, tanga, ano bang nangyayari sa iyo?—sa wakas ay nasabi ng matanda, pinupunasan ang luha mula sa kanyang mga matang nalalanta. Nahiya si María Clara at tinakpan ang kanyang mga mata gamit ang kanyang bilugang braso. Tiya Isabel: Sige na, mag-ayos ka na, halika!—dagdag pa ng matanda nang malambing.—Habang kinakausap niya ang iyong ama tungkol sa iyo... halika, at huwag kang magpapahintay. Nagpaakay ang dalaga na parang isang bata, at doon ay nagkulong sila sa kanyang silid. Masiglang nag-uusap si Kapitan Tiago at si Ibarra nang lumabas si Tiya Isabel, halos hila-hila ang kanyang pamangkin na sumusulyap sa lahat ng dako, maliban sa mga tao… Ano kaya ang nasabi ng dalawang kaluluwang iyon, anong mga mensahe ang ipinaabot nila sa pamamagitan ng wika ng mga mata, na higit na perpekto kaysa sa wika ng mga labi, isang wika na ibinigay sa kaluluwa upang hindi gambalain ng tunog ang ekstasis ng damdamin? Sa mga sandaling iyon, kapag ang mga iniisip ng mga maligayang nilalang ay nagtatagpo sa pamamagitan ng mga mata, ang salita ay mabagal, magaspang, mahina; ito ay parang ang paos at mabigat na dagundong ng kulog kung ihahambing sa nakasisilaw na liwanag at bilis ng kidlat: nagpapahayag ito ng isang damdaming kilala na, isang ideyang nauunawaan na, at kung ginagamit man ito ay dahil ang ambisyon ng puso, na namamayani sa buong pagkatao at umaapaw sa kaligayahan, ay nagnanais na ang buong katawan ng tao, kasama ang lahat ng pisikal at sikolohikal na kakayahan nito, ay magpahayag ng tula ng mga kaligayahang inaawit ng espiritu. Sa tanong ng pag-ibig mula sa isang tinging kumikislap o nanlalabo, walang sagot ang wika: ang tugon ay ang ngiti, ang halik, o ang buntong-hininga. At pagkatapos, nang ang magkasintahang nag-iibigan, umiiwas sa pamagpag ni Tiya Isabel na nagpapalipad ng alikabok, ay nagtungo sa azotea [bukas na terasa ng bahay] upang makapag-usap nang malaya sa gitna ng maliliit na balag, anong mga kwento kaya ang kanilang pinagbulungan, na kayo’y nanginig, mga munting pulang bulaklak ng cabello-de-ángel [baging na may maliliit na pulang bulaklak]? Ikuwento ninyo ito, kayong may halimuyak sa inyong hininga at kulay sa inyong mga labi; ikaw, céfiro [banayad na simoy ng hangin], na natuto ng mga kakaibang himig sa lihim ng madilim na gabi at sa misteryo ng ating mga birheng kagubatan; ikuwento ninyo ito, mga sinag ng araw, maningning na pagpapakita ng Walang Hanggan sa lupa, ang tanging di-materyal sa mundo ng materya; ikuwento ninyo ito, kayo, sapagkat ang tanging alam ko ay magsalaysay ng mga karaniwang kahibangan! Ngunit sapagkat ayaw ninyong gawin, susubukan ko na ito. Ang langit ay kulay bughaw: isang malamig na simoy, na hindi amoy rosas, ang yumuyugyog sa mga dahon at mga bulaklak ng mga baging,—kaya pala nanginginig ang cabello-de-ángel,—sa mga halamang-hangin, sa mga tuyong isda, at sa mga lampara ng Tsina. Ang ingay ng sagwan, na kumakalawkaw sa malabong tubig ng ilog, at ang pagdaan ng mga karwahe at mga kariton sa tulay ng Binondo, ay malinaw na umaabot sa kanila, ngunit hindi ang ibinubulong ng tiya. Tiya Isabel: Mas mabuti, doon ay bantay-sarado kayo ng buong kapitbahayan,—sabi nito. Sa simula’y wala silang sinabi kundi mga kalokohan, mga matamis na kalokohang tila mga pagmamalaki ng mga bansa sa Europa: nakalulugod at lasang pulot para sa sarili nilang mga mamamayan, ngunit nagpapatawa o nagpapakunot ng noo sa mga dayuhan. Siya, bilang kapatid ni Cain, ay selosa kaya’t nagtanong sa kanyang nobyo: María Clara: Iniisip mo ba palagi ako? Hindi mo ba ako nakalimutan sa napakaraming paglalakbay? Napakaraming malalaking lungsod na may napakaraming magagandang babae! Siya rin, isa pang kapatid ni Cain, marunong iwasan ang mga tanong at medyo sinungaling, kaya’t sagot niya: Ibarra: Maaari bang makalimutan kita?—sagot niya habang nakatitig na nabibighani sa maiitim na mata ng dalaga:—Maaari bang hindi ko tuparin ang isang banal na sumpa? Natatandaan mo ba ang mabagyong gabing iyon, nang makita mo akong nag-iisang umiiyak sa tabi ng bangkay ng aking ina, at lumapit ka sa akin, inilagay mo ang iyong kamay sa aking balikat, ang iyong kamay na matagal mo nang hindi ipinahahawak sa akin, at sinabi mo sa akin: “Nawalan ka ng iyong ina, ako’y hindi kailanman nagkaroon...” at umiyak ka kasama ko? Mahal mo siya at mahal ka niya na parang isang anak. Sa labas, umuulan at kumikidlat, ngunit para sa akin, tila naririnig ko ang musika, nakikita ko ang ngiti sa maputlang mukha ng bangkay... Oh, kung buhay pa ang aking mga magulang at makita ka nila! Noon, hinawakan ko ang iyong kamay at ang kamay ng aking ina, sumumpa akong mamahalin ka, paliligayahin ka, anuman ang kapalarang ilaan sa akin ng langit, at dahil ang sumpang ito ay hindi kailanman nagbigat sa akin, ngayon ay inuulit ko sa iyo. Maaari bang makalimutan kita? Ang alaala mo ay palaging kasama ko, nagligtas sa akin sa mga panganib ng daan, naging konsuwelo ko sa kalungkutan ng aking kaluluwa sa mga banyagang bansa; ang alaala mo ang pumawi sa bisa ng lotus ng Europa, na bumubura sa alaala ng marami sa mga pag-asa at kasawian ng Bayan. Sa mga panaginip, nakikita kitang nakatayo sa baybayin ng Maynila, nakatanaw sa malayong abot-tanaw, balot ng malamlam na liwanag ng maagang bukang-liwayway; naririnig ko ang isang matamlay at mapanglaw na awit, na gumigising sa mga natutulog kong damdamin at nagpapaalala sa aking puso ng mga unang taon ng aking kamusmusan, ang ating mga kaligayahan, ang ating mga laro, ang buong masayang nakaraan na iyong pinasigla habang ikaw ay nasa bayan. Para bang ikaw ang diwata, ang espiritu, ang makatang pagkakatawang-tao ng aking Bayan, maganda, payak, kaibig-ibig, walang malay, anak ng Pilipinas, ng magandang bansang iyon na pinag-iisa ang mga dakilang birtud ng Inang Espanya at ang magagandang katangian ng isang batang bayan, gaya ng pagsasama-sama sa iyong pagkatao ng lahat ng maganda at marikit, pamana ng dalawang lahi[1]; at dahil dito ang iyong pag-ibig at ang pag-ibig ko sa aking Bayan ay nagsasanib sa iisa... Maaari bang makalimutan kita? Maraming beses akong naniwala na naririnig ko ang tunog ng iyong piano at ang mga tono ng iyong tinig, at tuwing sa Alemanya, sa pagdapit ng hapon, habang ako’y naglalagalag sa mga gubat na pinamamahayan ng mga kamangha-manghang likha ng kanilang mga makata at ng mahihiwagang alamat ng kanilang mga nakaraang salinlahi, ay tinatawag ko ang iyong pangalan, inakala kong nakikita kita sa ulap na pumapailanlang mula sa ilalim ng lambak, inakala kong naririnig ko ang iyong tinig sa mga bulong ng mga dahon; at kapag ang mga taganayon, pauwi mula sa trabaho, ay nagpaparinig mula sa malayo ng kanilang mga awiting-bayan, inakala ko na ang mga ito ay kasintono ng aking mga panloob na tinig, na umaawit sila para sa iyo, at binibigyang-katotohanan ang aking mga ilusyon at pangarap. Minsan nawawala ako sa mga landas ng mga bundok, at ang gabi, na doo’y unti-unting bumababa, ay inaabutan akong naglalagalag pa rin, hinahanap ang aking daan sa gitna ng mga pino, haya [punong-kahoy sa Europa] at encina [uri ng punong roble]; at kung may ilang sinag ng buwan na sumisingit sa mga puwang ng mga sanga, tila nakikita kita sa puso ng gubat, gaya ng isang malabo at nagmamahal na aninong nagpapalipat-lipat sa liwanag at dilim ng kasukalan; at kung marinig ko ang iba’t ibang huni ng ruiseñor [ibong mang-aawit ng Europa], iniisip kong ito ay dahil nakikita ka niya at ikaw ang nagbibigay sa kanya ng inspirasyon. Ay, kung gaano kita inisip! Ang lagnat ng iyong pag-ibig ay hindi lamang nagbibigay-buhay sa ulap sa aking paningin, kundi nagbibigay-kulay pa sa yelo! Sa Italya, ang magandang langit ng Italya sa kanyang kalinawan at kalaliman ay nagsasalita tungkol sa iyong mga mata; ang masayang tanawin nito ay nagsasalita tungkol sa iyong ngiti, tulad ng mga kabukiran ng Andalucía na may hanging puno ng mga halimuyak, puno ng mga alaala ng Silanganan, na puno ng tula at kulay, ay nagsasalita tungkol sa iyong pag-ibig. Sa mga gabi ng buwan, ng inaantok na buwang iyon, habang namamangka sa ilog Rhin, tinatanong ko ang aking sarili kung hindi ko kaya malinlang ang aking guni-guni upang makita ka sa gitna ng mga álamo [matataas na punong-kahoy] sa pampang, sa bato ng Lorelay o sa gitna ng mga alon, umaawit sa katahimikan ng gabi, tulad ng batang diwata ng mga pag-aliw, upang pasayahin ang pag-iisa at kalungkutan ng mga gumuhong kastilyong iyon! María Clara: Hindi ako naglakbay tulad mo; kilala ko lamang ang iyong bayan, Maynila at Antipolo,—sagot niya na ngumingiti, sapagkat pinaniniwalaan niya ang lahat ng sinasabi nito,—ngunit mula noong nagpaalam ako sa iyo at pumasok sa beaterio, lagi kitang naaalala at hindi kita kinalimutan kahit iniutos iyon sa akin ng aking kumpesor, na pinatawan pa ako ng maraming penitensiya. Naaalala ko ang ating mga laro, ang ating mga away noong tayo’y mga bata pa. Pinipili mo ang pinakamagagandang sigay[2] para sa laro ng siklot; hinahanap mo sa ilog ang pinakamabilog at pinakamakinis na mga bato na may iba’t ibang kulay para sa laro ng sintak; napakalamya mo, lagi kang natatalo, at bilang parusa ay binibigyan kita ng bantil[3] gamit ang aking palad, ngunit sinisikap kong hindi ka paluin nang malakas, dahil naaawa ako sa iyo. Sa laro ng sungka[4], napakadaya mo, higit pa kaysa sa akin, at madalas tayong humahantong sa agawan. Tanda mo pa ba ‘yung pagkakataon na talagang nagalit ka? Noong mga sandaling iyon, pinahirapan mo ako, ngunit pagkatapos, kapag naaalala ko iyon sa beaterio, napapangiti ako, hinahanap-hanap kita para makipag-away ulit... at agad na magkaayos. Mga bata pa tayo noon: sumama tayo sa iyong ina upang maligo sa sapang iyon sa lilim ng mga kawayanan. Sa mga pampang ay tumutubo ang maraming bulaklak at halamang ang kakaibang mga pangalan ay sinasabi mo sa akin sa Latin at Kastila, dahil sa panahong iyon ay nag-aaral ka na sa Ateneo. Hindi kita pinapansin; abala ako sa paghahabol sa mga paru-paro at tutubi na may katawang manipis na parang aspili ngunit taglay ang lahat ng kulay ng bahaghari at lahat ng kinang ng madre-perlas, na nagkukumpol at naghahabulan sa gitna ng mga bulaklak; paminsan-minsan ay sinusubukan kong gulatin at hulihin ng aking mga kamay ang maliliit na isdang mabilis na lumulusot sa pagitan ng lumot at maliliit na bato sa pampang. Bigla kang nawala, at nang bumalik ka, may bitbit ka nang korona ng mga dahon at bulaklak ng kahel na inilagay mo sa aking ulo, tinatawag mo akong Cloe; para sa iyong sarili ay gumawa ka ng isa pa mula sa mga baging. Ngunit kinuha ng ina mo ang aking korona, dinikdik ito ng bato at inihalo sa gugo[5] na ipanghuhugas niya sa aming buhok; nangilid ang iyong mga luha at sinabi mong hindi siya marunong ng mitolohiya: “Tanga!”—sagot ng iyong ina,—“makikita mo kung gaano kabango ang inyong buhok pagkatapos.” Natawa ako, nagtampo ka, ayaw mo akong kausapin, at sa natitirang bahagi ng araw ay napakaseryoso mo, kaya’t ako naman ang naiiyak. Sa pagbabalik sa bayan, at habang ang araw ay mainit na mainit, kumuha ako ng mga dahon ng salvia [mabangong halamang-gamot] na tumutubo sa gilid ng daan, at ibinigay ko sa iyo upang ilagay mo sa loob ng iyong sombrero at hindi sumakit ang iyong ulo. Ngumiti ka, pagkatapos ay hinawakan kita sa kamay at nagkaayos tayo. Napangiti si Ibarra sa kaligayahan, binuksan ang kanyang pitaka at inilabas ang isang papel na may nakabalot na ilang dahong nangingitim, tuyo at mabango. Ibarra: Ang iyong mga dahon ng salvia!—sagot niya sa tingin ng dalaga;—ito lamang ang lahat ng naibigay mo sa akin. Siya naman ay mabilis na naglabas mula sa kanyang dibdib ng isang maliit na supot na puting satin. María Clara: Psh!—sabi niya habang tinatapik ang kamay nito;—bawal hawakan; ito ay isang sulat ng paalam. Ibarra: Ito ba ang isinulat ko sa iyo bago ako umalis? María Clara: May iba pa ba kayong isinulat sa akin, ginoo ko? Ibarra: At ano ang sinabi ko sa iyo noon? María Clara: Maraming kasinungalingan, mga dahilan ng taong ayaw magbayad ng utang!—sagot niya na ngumingiti, nagpapahiwatig kung gaano kasarap pakinggan ang mga kasinungalingang iyon.—Huwag kang malikot! babasahin ko ito sa iyo, ngunit tatanggalin ko ang iyong mga pambobola para hindi ka mahirapan. At itinaas niya ang papel hanggang sa tapat ng kanyang mga mata upang hindi makita ng binata ang kanyang mukha, at sinimulan niya: María Clara: “Ang aking... hindi ko babasahin ang sumusunod, dahil ito ay isang kasinungalingan,” at pinasadahan ng kanyang mga mata ang ilang linya. “Ang aking ama ay nais na umalis ako sa kabila ng aking mga pakiusap. ‘Ikaw ay isang lalaki,’ sabi niya sa akin, ‘dapat mong isipin ang kinabukasan at ang iyong mga tungkulin. Dapat mong matutunan ang siyensiya ng buhay, ang hindi kayang ibigay ng iyong bayan, upang maging kapaki-pakinabang ka sa kanya balang araw. Kung mananatili kang nasa aking tabi, sa aking lilim, sa ganitong kapaligiran ng mga maling paniniwala, hindi mo matututunan na tumingin sa malayo; at sa araw na mawala ako, magiging tulad ka ng halaman na binanggit ng ating makata na si Baltasar: ‘Lumaki sa tubig, nalalanta ang mga dahon nito kapag di nadilig nang kaunti; tinutuyo ito ng isang saglit na init.’ Tingnan mo, halos isang binata ka na at umiiyak ka pa rin!’ Nasaktan ako sa panunumbat na ito at ipinagtapat ko sa kanya na mahal kita. Tumahimik ang aking ama, nag-isip, at ipinatong ang kanyang kamay sa aking balikat at sinabi sa nanginginig na tinig: ‘Iniisip mo bang ikaw lang ang marunong magmahal, na hindi ka mahal ng iyong ama at hindi niya dinaramdam ang mawalay sa iyo? Kamakailan lang, nawalan tayo ng iyong ina; ako ay patungo na sa katandaan, sa yugtong kung saan hinahanap ang suporta at konsuwelo ng kabataan, at gayunpaman, tinatanggap ko ang aking pag-iisa, at hindi ko alam kung makikita pa kita. Ngunit kailangan kong mag-isip ng ibang mga bagay na mas malaki... Ang kinabukasan ay bumubukas para sa iyo, para sa akin ito ay nagsasara na; ang iyong pagmamahal ay sumisibol, ang akin ay unti-unting namamatay; ang apoy ay umaapoy sa iyong dugo, ang lamig ay dumadapo sa akin, at gayunpaman umiiyak ka at hindi mo marunong isakripisyo ang ngayon para sa isang bukas na kapaki-pakinabang para sa iyo at sa iyong bansa!’ Ang mga mata ng aking ama ay napuno ng luha, lumuhod ako sa kanyang paanan, niyakap ko siya, humingi ng tawad at sinabi ko sa kanya na handa akong umalis...” Napahinto ang pagbasa dahil sa pagkabalisa ni Ibarra: maputla ang binata at palakad-lakad mula sa isang dulo hanggang sa kabila ng azotea. María Clara: Ano bang meron ka? Ano ang nangyari sa iyo?—tanong niya. Ibarra: Ipinalimot mo sa akin na may mga tungkulin ako, na dapat akong umalis ngayon din patungo sa bayan! Bukas ang pista ng mga patay. Tumahimik si María Clara, tinitigan siya nang ilang saglit ng kanyang malalaki at mapangaraping mga mata, at kumuha ng ilang bulaklak, at may damdaming nagsabi: María Clara: Pumunta ka na, hindi na kita hahadlangan pa; sa loob ng ilang araw, magkikita rin tayo! Ilagay mo ang bulaklak na ito sa puntod ng iyong mga magulang! Makalipas ang ilang minuto, bumababa na ng hagdanan ang binata kasama si Kapitan Tiago at si Tiya Isabel, habang si María Clara ay nagkulong sa oratoryo. Kapitan Tiago: Pakisabi nga ninyo kay Andeng na ihanda ang bahay, at darating na si María at si Isabel! Maligayang paglalakbay!—sabi ni Kapitan Tiago, habang sumasakay si Ibarra sa kalesa, na umalis patungo sa Plaza de San Gabriel. At bilang konsuwelo, sinabi niya kay María Clara, na umiiyak sa tabi ng larawan ng Birhen: Kapitan Tiago: Sige, magsindi ka ng dalawang kandilang tig-dalawang reales [mga baryang pilak], isa para kay San Roque, at isa para kay San Rafael, patron ng mga naglalakbay! Sindihan mo ang lampara ng Nuestra Señora de la Paz y Buenviaje [Mahal na Birhen ng Kapayapaan at Mabuting Paglalakbay], dahil maraming tulisan[6]. Mas mabuti nang gumastos ng apat na reales sa kandila at anim na kuwarto sa langis kaysa magbayad pa ng malaking pantubos pagkatapos! Mga Talababa ------------ [1] At isipin na binaril bilang pilibustero ang may-akda ng aklat na ito! [2] Mga kabibe (Cypræa moneta) na ginagamit na salapi, tulad ng mga cauríes [kabibeng salapi sa Aprika at Asya]. Marami ang iniluluwas sa Siam. [3] Parusang ibinabayad ng natalo: tumatanggap siya ng ilang palo sa braso. [4] Larong Pilipino na kahawig ng boling. Ito ay paghuhulog ng maliliit na bato sa mga butas ng isang tablang kahoy na nakalagay sa may kalayuan mula sa mga manlalaro. Dalawa ang naglalaro, at nananalo ang makapagpasok ng mas maraming bato. [5] Sabong gawa sa dinikdik na ugat ng Entada scandens, Benth, o ng Entada purseta (mga mimosa [kauri ng makahiya]). [6] Tulisán, bandido o rebelde. ============================================================================== KABANATA VIII: MGA ALAALA ============================================================================== Ang karwahe ni Ibarra ay naglalakbay sa bahagi ng pinakamasiglang distrito ng Maynila; ang nagpapalungkot sa kanya noong nakaraang gabi, sa liwanag ng araw ay nagpapangiti sa kanya kahit ayaw niya. Ang kasiglahan na nag-uumapaw sa lahat ng dako, napakaraming karwaheng mabilis na paroo’t parito, mga karomata, mga kalesa, mga Europeo, mga Tsino, mga katutubo, bawat isa sa kanilang kasuotan, mga nagtitinda ng prutas, mga tagatakbo, ang hubad na kargador, mga tindahan ng pagkain, mga karinderya, mga restawran, mga tindahan, hanggang sa mga kariton na hinihila ng di-natitinag at walang pakialam na kalabaw, na tila naglilibang sa paghila ng mga kargamento habang nagmumuni-muni, lahat, ang ingay, ang kalampag, pati na ang araw mismo, isang kakaibang amoy, ang sari-saring kulay, ay gumising sa kanyang alaala ng isang mundo ng mga natutulog na alaala. Ang mga kalye na iyon ay wala pang latag na bato. Nagniningning ang araw ng dalawang magkasunod na araw at nagiging alikabok, na bumabalot sa lahat, nagpapaubo at nagpapabulag sa mga naglalakad: umuulan ng isang araw, at nagiging putikan, na sa gabi ay sumasalamin sa mga ilaw ng mga karwahe, binabasa mula sa limang metro ang layo ang mga naglalakad sa makikitid na bangketa. Ilang kababaihan ang hindi nakaiwan ng kanilang mga burdadong tsinelas sa mga alon ng putik na iyon! Noon ay makikita ang mga bilanggo na nagpapatag ng mga kalye, nakapila, kalbo ang ulo, nakasuot ng kamiseta na may maikling manggas at pantalon hanggang tuhod na may mga asul na numero at letra; sa mga binti ay mga kadena na kalahating nakabalot sa maruruming basahan upang mabawasan ang pagkiskis o marahil ang lamig ng bakal; magkakabit nang dala-dalawa, sunog sa araw, hapo sa init at pagod, hinahampas at pinapalo ng isang patpat ng isa pang bilanggo, na marahil ay naaaliw na siya naman ang makapagmalupit sa iba. Sila ay matataas na lalaki, na may madilim na mga mukha, na hindi niya kailanman nakitang umaliwalas sa liwanag ng isang ngiti; ang kanilang mga mata, gayunpaman, ay kumikislap, kapag ang patpat, na humahaginit, ay bumabagsak sa kanilang mga balikat, o kapag ang isang naglalakad ay naghahagis ng upos ng sigarilyo, kalahating basa at wasak: kinukuha ito ng pinakamalapit at itinatago sa kanyang salakot[1]; ang iba ay nananatiling nakatingin na may kakaibang ekspresyon sa iba pang mga naglalakad. Tila naririnig pa rin niya ang ingay na ginagawa nila sa pagdurog ng bato upang takpan ang mga butas, at ang masayang tunog ng mabibigat na mga bakal sa kanilang namamagang mga bukung-bukong. Nanginginig pa rin si Ibarra sa pag-alala sa isang eksenang tumama sa kanyang imahinasyon noong bata pa siya: tanghali iyon at ang araw ay tuwirang ibinabagsak ang pinakamaiinit nitong sinag. Sa lilim ng isang kahoy na kariton ay nakahiga ang isa sa mga lalaking iyon, walang buhay, bahagyang nakabukas ang mga mata; dalawa pang lalaki, tahimik, ay nag-aayos ng isang buhatang yari sa kawayan, walang galit, walang sakit, walang pagkabahala, na siyang likas daw na ugali ng mga katutubo.—Ngayon ikaw, bukas kami, marahil ay sinasabi nila sa isa’t isa. Ang mga tao ay naglalakad nang hindi pinapansin ito, nagmamadali; ang mga kababaihan ay dumadaan, tinitingnan ito, at nagpapatuloy sa kanilang daan; ang tanawin ay karaniwan, pinatigas na ang mga puso; ang mga karwahe ay tumatakbo na sumasalamin sa kanilang makintab na katawan ang mga sinag ng araw na iyon sa isang walang ulap na kalangitan; siya lamang, isang batang labing-isang taong gulang, na bagong dating mula sa probinsya, ang naantig, siya lamang ang nagkaroon ng bangungot sa sumunod na gabi. Wala na ang mabuti at tapat na Puente de Barcas, ang tulay na mabuting Pilipino, na ginagawa ang lahat ng makakaya upang maglingkod sa kabila ng kanyang mga likas na kapintasan, na tumataas at bumababa ayon sa kapritso ng Pásig at higit sa isang ulit nang sinaktan at winasak ng ilog. Ang mga almendro sa plaza ng San Gabriel ay hindi pa lumalaki, nananatiling payat. Ang Escolta[2] ay tila hindi gaanong maganda, sa kabila ng isang malaking gusali na may mga cariátides [haliging inukit sa anyong babae] na sumasakop sa lugar ng mga lumang camarines. Ang bagong Puente de España ay nakatawag ng kanyang pansin; ang mga bahay sa kanang pampang ng ilog sa pagitan ng mga kawayanan at mga puno, doon kung saan nagtatapos ang Escolta at nagsisimula ang Isla del Romero, ay nagpapaalala sa kanya ng mga sariwang umaga, kapag sa bangka ay dumadaan sila doon upang pumunta sa mga paliguan ng Ulî Ujî. Nakasalubong siya ng maraming karwaheng hinihila ng magagandang pares ng maliliit na kabayo: sa loob ng mga karwahe, mga empleyado, na kalahating tulog pa, marahil ay papunta sa kanilang mga opisina, mga militar, mga Tsino sa isang mapagmataas at katawa-tawang posisyon, mga prayleng seryoso, mga kanonigo, atbp. Sa isang eleganteng victoria [uri ng karwaheng may apat na gulong] ay inakala niyang nakita niya si Padre Dámaso, seryoso at nakakunot ang noo, ngunit nakalampas na ito, at ngayon ay masayang bumabati sa kanya mula sa kanyang karitela si Kapitan Tinong, na kasama ang kanyang asawa at dalawang anak na babae. Sa pagbaba ng tulay, ang mga kabayo ay nagsimulang yumagyag, patungo sa paseo de la Sabana. Sa kaliwa, ang pabrika ng Tabacos de Arroceros ay nagpaparinig ng dagundong na likha ng mga cigarreras [mga babaeng manggagawa ng tabako] sa pagbugbog ng mga dahon. Hindi napigilan ni Ibarra na ngumiti, naalala ang matapang na amoy na sa alas-singko ng hapon ay bumabalot sa Puente de Barcas at nagpapahilo sa kanya noong bata pa siya. Ang mga masiglang pag-uusap, ang mga biro ay awtomatikong nagdala ng kanyang imahinasyon sa distrito ng Lavapiés sa Madrid na may mga gulo ng mga cigarreras, na napakasama para sa mga kawawang guindillas [tawag noon sa mga pulis ng Madrid], atbp. Ang hardin botaniko ay nagpatalsik sa kanyang masayang alaala: ang demonyo ng mga paghahambing ay inilagay sa harap niya ang mga hardin botaniko ng Europa, sa mga bansa kung saan kailangan ng maraming kagustuhan at maraming ginto upang tumubo ang isang dahon at bumuka ang isang bulaklak; naalala niya ang mga sa kolonya, mayaman at maayos na inaalagaan at bukas lahat sa publiko. Inilayo ni Ibarra ang kanyang tingin, tumingin sa kanyang kanan at doon nakita ang lumang Maynila, na napapalibutan pa rin ng mga pader at foso [hukay na may tubig sa paligid ng muog], tulad ng isang dalagang anemiko na nakabalot sa isang damit mula sa magagandang panahon ng kanyang lola. Ang tanawin ng dagat na nawawala sa malayo!..... Ibarra: Sa kabilang pampang ay Europa!—naisip ng binata. Europa na may magagandang bansa na patuloy na kumikilos, naghahanap ng kaligayahan, nangangarap tuwing umaga at nadidismaya sa paglubog ng araw ... masaya sa gitna ng kanyang mga sakuna! Oo, sa kabilang pampang ng walang hangganang dagat ay ang mga bansang espiritwal, kahit na hindi nila kinokondena ang materya, mas espiritwal pa kaysa sa mga nagmamalaki na sumasamba sa espiritu!... Ngunit ang mga kaisipang ito ay tumakas sa kanyang imahinasyon sa tanawin ng maliit na burol sa larangan ng Bagumbayan[3]. Ang burol, na nag-iisa, sa tabi ng paseo de la Luneta, ay nakatawag ngayon ng kanyang pansin at nagpalalim sa kanyang pag-iisip. Iniisip niya ang taong nagmulat sa mga mata ng kanyang isip at nagpaunawa sa kanya ng mabuti at ng makatarungan. Ang mga ideyang itinanim nito sa kanya ay kaunti, oo, ngunit hindi mga walang saysay na pag-uulit: ito ay mga paniniwala na hindi kumupas sa liwanag ng mga pinakamalaking ilaw ng Progreso. Ang taong iyon ay isang matandang pari, at ang mga salitang sinabi sa kanya sa kanilang paghihiwalay, ay umaalingawngaw pa rin sa kanyang mga tainga. Matandang Pari: “Huwag mong kalimutan na kung ang kaalaman ay pag-aari ng sangkatauhan, ito ay mamanahin lamang ng mga may puso,” pinaalala sa kanya. “Sinikap kong ipasa sa iyo ang natutunan ko mula sa aking mga guro; ang yaman na iyon ay sinikap kong dagdagan sa abot ng aking makakaya at ipinapasa ko ito sa susunod na henerasyon: gagawin mo rin ang pareho sa mga susunod sa iyo, at maaari mo itong triplehin, dahil pupunta ka sa mga mayayamang bansa.” At idinagdag niya na may ngiti: “Pumupunta sila rito upang maghanap ng ginto, pumunta rin kayo sa kanilang bansa upang maghanap ng ibang ginto na kailangan natin. Tandaan, gayunpaman, na hindi lahat ng kumikislap ay ginto.” Ang taong iyon ay namatay doon. Sa mga alaala na ito ay sumagot siya ng mababang tinig: Ibarra: Hindi, sa kabila ng lahat, una ang bayan, una ang Pilipinas, anak ng Espanya, una ang bayang Espanyol! Hindi, ang kasawiang iyan ay hindi dumudungis sa bayan, hindi! Hindi nakatawag ng kanyang pansin ang Ermita, ang fénix [ibong muling nabubuhay mula sa sariling abo] ng nipa, na bumangon mula sa kanyang mga abo sa anyo ng mga bahay na pininturahan ng puti at asul, na may bubong na yero na pininturahan ng pula. Hindi rin nakaakit sa kanyang paningin ang Malate, ang kuwartel ng kabalyeriya na may mga puno sa harap, ang mga residente, ang mga bahay na nipa na may bubong na humigit-kumulang piramidal o prismatiko, nakatago sa pagitan ng mga saging at bunga, itinayo tulad ng mga pugad, ng bawat ama ng pamilya. Ang karwahe ay patuloy na gumulong: nakatagpo ng isang karomata na hinihila ng isa o dalawang kabayo, na ang mga arneses [mga kabit at renda ng kabayo] na gawa sa abaka[4] ay nagpapakita ng kanilang pinagmulan sa probinsya. Ang karomatero ay sinusubukang makita ang pasahero ng makinang na karwahe at dumadaan nang walang palitan ng salita, walang isang pagbati. Minsan isang kariton, hinihila ng isang kalabaw na mabagal at walang malasakit, ay nagbigay buhay sa malawak at maalikabok na mga daan, binabasa ng maliwanag na araw ng tropiko. Sinasaliwan ng matinis na langitngit ng tuyong gulong sa napakalaking ehe ng mabigat na sasakyan ang malungkot at walang-pagbabagong awit ng tagaakay na nakasakay sa kalabaw; minsan naman ay ang mahinang kaskas ng mga gasgas na pandulas o paanan ng isang paragos, ang trineo [sasakyang padulas sa yelo] ng Pilipinas, na hirap na kinakaladkad sa alikabok o mga lusak ng daan. Sa mga bukid, sa mga malawak na palayan ay nagpapastol ang mga baka, kasama ang mga puting tagak, na tahimik na nakatayo sa likod ng baka, na ngumunguya at nilalasap ang damo ng parang na may kalahating nakapikit na mga mata; sa malayo ay mga kawan ng inahing kabayo ang naglulundagan, tumatalon at tumatakbo, hinahabol ng isang masiglang batang kabayo na may mahabang buntot at makapal na kiling: ang batang kabayo ay humahalinghing, at tumitilamsik ang lupa sa mga hampas ng kanyang malalakas na kuko. Iwanan natin ang binata na naglalakbay na nag-iisip o natutulog: ang malungkot o masiglang tula ng bukid ay hindi nakatawag ng kanyang pansin; ang araw na iyon na nagpapakintab sa mga dulo ng mga puno at nagpapabilis sa mga magsasaka, na ang mga paa ay nasusunog sa mainit na lupa sa kabila ng sapin nilang kalyo, ang araw na iyon na nagpapahinto sa dalagang nayon sa lilim ng isang almendro o kawayanan at nagpapaisip sa kanya ng mga malabo at hindi maipaliwanag na bagay, ang araw na iyon ay walang alindog para sa ating binata. Bumalik tayo sa Maynila habang ang karwahe ay gumugulong nang pagewang-gewang na parang lasing, sa hindi pantay na lupa, habang dumadaan sa isang tulay na kawayan, umaakyat sa mataas na burol o bumababa sa mabilis na dalisdis. Mga Talababa ------------ [1] Sombrero na gawa sa kawayan at hibla ng anahaw (Corypha minor). [2] Isa sa pinakamagagandang kalye at ang pinakakomersiyal sa Maynila; ilang taon na ang nakalipas, tinatawag na camarines ang mga lumang gusaling iisa ang palapag, na kinalalagyan ng mga tindahan ng mga Tsino. [3] Doon, gaya ng alam ng lahat, namatay si Rizal. [4] O abacá, cáñamo de Manila [abaka ng Maynila], na gawa sa katawan ng isa sa maraming uri ng saging, na ang balat ay naglalaman ng mga hibla na katulad ng sa sabila. Ang saging na ito (Musa textilis) ay isang malaking kalakal sa arkipelago. ============================================================================== KABANATA IX: MGA KAUGALIAN NG BAYANG ITO ============================================================================== Si Ibarra ay hindi nagkamali: sa victoria [uri ng karwaheng may apat na gulong] na iyon ay sakay nga si Padre Dámaso at papunta siya sa bahay na kalalabas lang niya. Fray Dámaso: Saan kayo pupunta?—tanong ng prayle kina María Clara at Tiya Isabel na naghahanda nang sumakay sa isang karwaheng may mga palamuting pilak: si Padre Dámaso, sa gitna ng kanyang pagkabalisa, ay marahang tinatapik-tapik ang mga pisngi ng dalaga. María Clara: Sa Beaterio [kumbentong-paaralan ng mga dalaga] para kunin ang aking mga gamit,—sagot ni María Clara. Fray Dámaso: Ahaaá! ajá! tingnan natin kung sino ang mas malakas, tingnan natin...—bulong niya nang wala sa sarili, na lubhang ikinagulat ng dalawang babae. Nakayuko at mabagal na naglakad si Padre Dámaso papunta sa hagdan at umakyat. Tiya Isabel: Siguro may sermon siya at isinasaulo na niya ito!—sabi ni Tiya Isabel;—akyat na, María, baka mahuli tayo. Kung may sermon man si Padre Dámaso o wala, hindi natin masasabi; pero mukhang may mahahalagang bagay na sumasakop sa kanyang atensiyon, dahil hindi niya iniabot ang kanyang kamay kay Kapitan Tiago, na napilitang bahagyang lumuhod para mahalikan ito. Fray Dámaso: Santiago!—ang unang sinabi niya,—kailangan nating mag-usap tungkol sa mahahalagang bagay; punta tayo sa iyong opisina. Naging balisa si Kapitan Tiago, nawalan ng kakayahang magsalita, pero sumunod at naglakad sa likod ng napakalaking pari, na nagsara ng pinto sa likuran niya. Habang nag-uusap sila nang lihim, alamin natin kung ano ang nangyari kay Fray Sibyla. Ang matalinong Dominikano ay wala sa bahay-pari: maaga pa lamang, pagkatapos magmisa, pumunta siya sa kumbento ng kanyang orden, na nasa bungad ng pintuan ng Isabel II o ng Magallanes, depende kung anong pamilya ang naghahari sa Madrid. Hindi pinansin ni Fray Sibyla ang masarap na amoy ng tsokolate, ni ang ingay ng mga kahon at barya na nagmumula sa opisina, at halos hindi sumagot sa magalang at mapitagang pagbati ng kapatid na tagapamahala. Umakyat siya, dumaan sa ilang pasilyo at kumatok sa isang pinto gamit ang mga buko ng kanyang mga daliri. Matandang Dominikano: Pasok!—buntong-hininga ng isang boses. Fray Sibyla: Nawa’y ibalik ng Diyos ang kalusugan ng Inyong Kagalang-galangan!—bati ng batang Dominikano pagpasok. Nakaupo sa isang malaking silyon ang isang matandang pari, payat, medyo naninilaw, tulad ng mga santong ipininta ni Rivera. Ang kanyang mga mata ay nakalubog sa malalalim na hukay ng mata, na napapalibutan ng makakapal na kilay, na dahil sa palaging nakakunot, ay lalong nagpapatingkad sa matinding kislap ng mga ito. Tinitigan ni Padre Sibyla ang matanda nang may pagkaantig, nakahalukipkip ang mga braso sa ilalim ng kagalang-galang na eskapularyo ni Santo Domingo. Pagkatapos ay yumuko siya nang walang sinasabi at tila naghihintay. Matandang Dominikano: Ah!—buntong-hininga ng may sakit—ipinapayo nila sa akin ang operasyon. Hernando, operasyon sa edad ko! Ang bansa, ang kakila-kilabot na bansang ito! Matuto ka sa akin, Hernando! Dahan-dahang itinaas ni Fray Sibyla ang kanyang mga mata at tinitigan ang mukha ng may sakit: Fray Sibyla: At ano ang napagpasyahan ng Inyong Kagalang-galangan?—tanong niya. Matandang Dominikano: Mamatay! Ay! may iba pa ba akong pagpipilian? Sobra na ang aking paghihirap pero ... marami akong pinahirapan ... binabayaran ko ang aking utang! At ikaw, kumusta ka? Ano ang dala mo? Fray Sibyla: Pumunta ako para pag-usapan ang utos na ibinigay ninyo sa akin. Matandang Dominikano: Ah! at ano ang nangyari doon? Fray Sibyla: Psh!—sagot ng batang Dominikano nang may pagkainis, umupo at tumingin sa ibang direksiyon nang may paghamak; mga kathang-isip lamang ang ikinuwento sa atin; ang batang Ibarra ay isang maingat na bata, hindi siya mukhang tanga, pero sa tingin ko ay mabuting bata siya. Matandang Dominikano: Sa tingin mo? Fray Sibyla: Kagabi nagsimula ang mga alitan. Matandang Dominikano: Agad? at paano? Ikinuwento ni Fray Sibyla nang maikli ang nangyari sa pagitan ni Padre Dámaso at Crisóstomo Ibarra. Fray Sibyla: Bukod pa riyan,—dagdag niya sa pagtatapos,—ang binata ay ikakasal sa anak ni Kapitan Tiago, na pinalaki sa kolehiyo ng ating mga madre, siya ay mayaman, at ayaw niyang magkaroon ng mga kaaway upang hindi mawala ang kaligayahan at kayamanan. Tumango ang may sakit bilang pagsang-ayon. Matandang Dominikano: Oo, sa tingin ko rin... Sa ganoong babae at sa ganoong biyenan, makukuha natin siya sa katawan at kaluluwa. At kung hindi, mas mabuti kung magdeklara siyang kaaway natin! Tumingin si Fray Sibyla sa matanda nang may pagtataka. Matandang Dominikano: Para sa ikabubuti ng ating Banal na Korporasyon, ibig sabihin,—dagdag niya, humihinga nang mahirap.—Mas gusto ko ang mga pag-atake kaysa sa mga walang kuwentang papuri at pambobola ng mga kaibigan... Totoo namang bayad sila. Fray Sibyla: Sa tingin ng Inyong Kagalang-galangan?... Tiningnan siya ng matanda nang may kalungkutan. Matandang Dominikano: Tandaan mo ito!—sagot niya habang humihinga nang mahirap. Ang ating kapangyarihan ay magtatagal hangga’t naniniwala ang mga tao rito. Kung tayo ay aatakihin, sasabihin ng Gobyerno: Inaatake sila dahil nakikita silang hadlang sa kanilang kalayaan, kaya’t panatilihin natin sila. Fray Sibyla: At kung pakikinggan sila nito? Minsan ang Gobyerno... Matandang Dominikano: Hindi niya sila pakikinggan! Fray Sibyla: Gayunpaman, kung, dahil sa kasakiman, naisin nitong kunin para sa sarili ang ating mga nalilikom ... kung may isang pangahas at padalos-dalos... Matandang Dominikano: Kung gayon, kawawa siya! Pareho silang natahimik. Matandang Dominikano: Bukod pa riyan,—patuloy ng may sakit,—kailangan natin na tayo ay atakihin, na tayo ay gisingin: ito ay nagpapakita ng ating mga kahinaan at nagpapabuti sa atin. Ang labis na papuri ay nililinlang tayo, pinapatulog tayo, pero sa labas ay pinagtatawanan tayo, at sa araw na tayo ay pagtawanan, babagsak tayo tulad ng pagbagsak natin sa Europa. Hindi na papasok ang pera sa ating mga simbahan, walang bibili ng mga eskapularyo o sinturon o kahit ano, at kapag hindi na tayo mayaman, hindi na natin makukumbinsi ang mga konsensya. Fray Sibyla: Psh! palagi tayong magkakaroon ng ating mga ari-arian, ating mga lupain... Matandang Dominikano: Lahat ay mawawala tulad ng nawala sa atin sa Europa! At ang masama ay nagtatrabaho tayo para sa ating sariling pagkawasak. Halimbawa: ang labis na pagnanais na itaas bawat taon, at sa ating kagustuhan, ang upa ng ating mga lupa, ang pagnanais na iyon na walang saysay kong nilabanan sa lahat ng mga Kapitulo, ang pagnanais na iyon ang sisira sa atin! Ang Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo] ay napipilitang bumili sa ibang lugar ng mga lupa na kasing ganda o mas maganda kaysa sa atin. Natatakot ako na nagsisimula na tayong bumaba: Quos vult perdere Júpiter dementat prius [ang ibig ipahamak ni Jupiter ay inuuna niyang baliwin]. Kaya’t huwag na nating dagdagan ang ating timbang; ang bayan ay nagrereklamo na. Tama ang iniisip mo: hayaan nating ang iba ang mag-ayos ng kanilang mga problema, panatilihin natin ang natitirang prestihiyo, at dahil malapit na tayong humarap sa Diyos, bugawin natin ang mga langaw sa ating sarili... Nawa’y ang Diyos ng mga awa ay maawa sa ating kahinaan! Fray Sibyla: Sa tingin ng Inyong Kagalang-galangan na ang upa o tributo?... Matandang Dominikano: Huwag na tayong mag-usap tungkol sa pera!—putol ng may sakit nang may pagkainis.—Sinasabi mo kanina na ang tenyente ay nangako kay Padre Dámaso... Fray Sibyla: Oo, padre!—sagot ni Fray Sibyla na may kalahating ngiti. Pero ngayong umaga nakita ko siya at sinabi niya sa akin na pinagsisisihan niya ang nangyari kagabi, na ang Jerez [alak na sherry mula sa Jerez, Espanya] ay umakyat sa kanyang ulo, at naisip niya na si Padre Dámaso ay nasa parehong sitwasyon tulad niya.—At ang pangako? tinanong ko siya nang pabiro.—Padre kura, sagot niya: alam ko kung paano tuparin ang aking salita kapag hindi nito nadudungisan ang aking karangalan: hindi ako, at hindi ako kailanman naging, mapagsumbong; kaya’t wala akong higit sa dalawang bituin. Pagkatapos mag-usap tungkol sa iba pang mga walang kabuluhang bagay, nagpaalam na si Fray Sibyla. Hindi nga pumunta ang tenyente sa Malacañang[1], pero nalaman ng Kapitan Heneral ang nangyari. Habang nag-uusap sa kanyang mga ayudante tungkol sa mga patama sa kanya ng mga pahayagan ng Maynila sa ilalim ng pangalan ng mga kometa at mga pagpapakita sa langit, isa sa kanila ang nagkuwento ng usapin ni Padre Dámaso nang may kulay na medyo may pakay, bagaman sa mas maayos na paraan. Kapitan Heneral: Kanino ninyo nalaman iyon?—tanong ng Kanyang Ekselensiya na nakangiti. Ayudante: Kay Laruja, na ikinuwento ito ngayong umaga sa patnugutan ng pahayagan. Muling ngumiti ang Kapitan Heneral at nagdagdag: Kapitan Heneral: Babae at prayle ay hindi nakaiinsulto! Plano kong mamuhay nang payapa sa natitirang panahon ko sa bansa at ayaw ko na ng dagdag pang gulo sa mga lalaking nagsusuot ng palda. Higit pa riyan; nalaman ko rin na ang provincial [pinuno ng orden sa kapuluan] ay kinutya ang aking mga utos; hiniling ko bilang parusa ang paglilipat ng prayleng iyon; at ayun, inilipat siya sa isang bayan na mas maganda: frailadas [mga kalokohan ng mga prayle], tulad ng sinasabi natin sa Espanya! Pero nang mag-isa na ang Kanyang Ekselensiya, tumigil siya sa pagtawa. Kapitan Heneral: Ah! kung hindi lang sana napakabobo ng bayang ito, didisiplinahin ko ang Kanilang mga Kagalang-galangan!—buntong-hininga niya.—Pero bawat bayan ay nararapat sa kanyang kapalaran, at gawin natin ang ginagawa ng lahat. Samantala, natapos na ni Kapitan Tiago ang pakikipag-usap kay Padre Dámaso, o mas tamang sabihin, si Padre Dámaso ang nakipag-usap sa kanya. Fray Dámaso: Kaya’t ikaw ay binalaan na!—sabi ng Pransiskano sa kanyang pag-alis.—Lahat ng ito ay maiiwasan sana kung kinonsulta mo muna ako, kung hindi ka nagsinungaling nang tanungin kita. Huwag ka nang gumawa ng mga kalokohan at magtiwala sa kanyang ninong! Dalawa o tatlong ulit na nagpaikot-ikot si Kapitan Tiago sa sala, nag-iisip at nagbubuntong-hininga; at bigla, na para bang may magandang ideya siyang naisip, tumakbo siya sa oratoryo at mabilis na pinatay ang mga kandila at lampara na kanyang pinasindi para sa kaligtasan ni Ibarra. Kapitan Tiago: May oras pa at napakahaba ang daan!—bulong niya. Mga Talababa ------------ [1] Palasyo ng Gobernador Heneral ng Pilipinas. ============================================================================== KABANATA X: ANG BAYAN ============================================================================== Halos nasa tabi ng lawa ang bayan ng San Diego[1] sa gitna ng mga bukirin at palayan. Nagluluwas ito ng asukal, bigas, kape at prutas o ibinebenta ito nang mura sa Tsino, na nagsasamantala sa kawalang-malay o bisyo ng mga magsasaka. Kapag sa isang maaliwalas na araw ang mga bata ay umaakyat sa pinakaitaas na bahagi ng tore ng simbahan, na pinapalamutian ng lumot at mga halamang gumagapang, sila’y sumisigaw ng masayang mga hiyaw, dulot ng kagandahan ng tanawin na nakikita nila. Sa gitna ng mga bubong na nipa, tisa, yero, at cabonegro[2], na pinaghihiwalay ng mga halamanan at hardin, bawat isa ay natutukoy ang kanyang munting bahay, ang kanyang maliit na pugad. Lahat ay nagsisilbing palatandaan: isang puno, ang sampalok na may manipis na mga dahon, ang niyog na puno ng bunga na parang si Astarté na nagdadala ng buhay o si Diana ng Efeso na may maraming dibdib, isang nababaluktot na kawayan, isang bunga, isang krus. Doon ang ilog, isang higanteng kristal na ahas, natutulog sa berdeng karpet; dito’t doon ay kinukulot ang agos nito ng mga piraso ng bato na nakakalat sa mabuhanging sahig nito; doon ang daluyan ay sumisikip sa pagitan ng dalawang mataas na pampang na kinakapitan, habang namimilipit, ng mga punong may nakalantad na mga ugat; dito naman ay bumubuo ng banayad na dalisdis at ang ilog ay lumalawak at nagiging tahimik. Doon, sa malayo, isang maliit na bahay, na itinayo sa gilid, ay humahamon sa taas, sa mga hangin, at sa bangin, at dahil sa mga manipis nitong haligi o tukod, masasabing isa itong dambuhalang ibong mahahaba ang binti na nag-aabang sa ahas upang salakayin ito. Mga katawan ng palma o ng mga punong may balat pa, na gumagalaw at nanginginig, ang nag-uugnay sa dalawang pampang, at kung masama man silang tulay, sila naman ay mahuhusay na kasangkapang panghimnastika para sa pagbabalanse, na hindi dapat maliitin: ang mga bata ay naaaliw, mula sa ilog na kanilang pinapaliguan, sa pagkabalisa ng babaeng dumadaan na may dalang bakol sa ulo, o ng matandang nanginginig at naihuhulog ang tungkod sa tubig. Ngunit ang laging nakakatawag ng pansin ay isang masasabi nating tangway ng kagubatan sa gitna ng dagat ng mga taniman. Doon ay may mga punong ilang daang taon na, may hungkag na katawan, na namamatay lamang kapag tinamaan ng kidlat ang mataas na tuktok at ito’y nasusunog: sinasabi na kapag ganoon, ang apoy ay nakukulong at namamatay sa mismong lugar; doon ay may malalaking bato na ang panahon at kalikasan ay binabalutan ng pelus ng lumot: ang alikabok ay naiipon nang patong-patong sa kanilang mga butas, ang ulan ay pinipirmi ito at ang mga ibon ay nagtatanim ng mga buto. Ang tropikal na halaman ay malayang lumalago: mga palumpong, mga damo, mga kurtina ng mga baging na nagkakabit-kabit, ay dumadaan mula sa isang puno patungo sa isa pa, nakabitin sa mga sanga, kumakapit sa mga ugat, sa lupa, at tila hindi pa kontento si Flora, nagtatanim pa siya ng mga halaman sa ibabaw ng mga halaman; lumot at mga kabute ay nabubuhay sa mga bitak na balat, at mga halamang dapo, mga kaaya-ayang panauhin, ay nagkakahalo ang mga yakap sa mga dahon ng punong mapagpatuloy sa kanila. Ang kagubatang iyon ay iginagalang: tungkol dito ay may mga kakaibang alamat, ngunit ang pinakakapani-paniwala at dahil dito ay hindi gaanong pinaniniwalaan at nalalaman ay tila ang sumusunod. Noong ang bayan ay isa pang kahabag-habag na kumpol ng mga barung-barong, at sa mga tinatawag-tawag lamang na kalye ay tumutubo pa ang damo, sa mga panahong iyon na sa gabi ay dumarating ang mga usa at baboy-damo, isang araw ay dumating ang isang matandang Kastila na may malalim na mga mata at nakapagsasalita ng Tagalog nang may kahusayan. Pagkatapos niyang bisitahin at libutin ang mga lupa sa iba’t ibang direksyon, nagtanong siya tungkol sa mga may-ari ng kagubatan kung saan may mga mainit na bukal. May ilang nagpakilalang may-ari, at binili ito ng matanda kapalit ng mga damit, alahas at kaunting pera. Pagkatapos, hindi malaman kung paano, siya’y nawala. Ang mga tao ay naniwalang siya’y naengkanto na, nang isang masangsang na amoy, na nagmumula sa kalapit na kagubatan, ay nakatawag ng pansin ng ilang pastol; sinundan nila ito at natagpuan ang matanda na nabubulok na, nakabitin sa sanga ng isang balete. Noong nabubuhay pa ay nakatatakot na siya dahil sa kanyang malalim, mala-yungib na boses, sa kanyang lubog na mga mata at walang tunog na tawa; ngunit ngayon, dahil nagpakamatay siya, ginugulo niya ang tulog ng mga kababaihan. Ang ilan ay itinapon ang mga alahas sa ilog at sinunog ang mga damit, at mula nang mailibing ang bangkay sa paanan mismo ng balete, wala nang taong naglakas-loob na magtungo doon. Isang pastol, na naghahanap ng kanyang mga hayop, ay nagsabing nakakita siya ng mga ilaw; pumunta ang mga kabataan, at sila’y nakarinig ng mga daing. Isang kawawang mangingibig, na upang makuha ang pansin ng kanyang iniibig ay nangakong magpapalipas ng gabi sa ilalim ng puno at ipupulupot sa katawan nito ang isang mahabang baging, ay namatay sa isang mabilis na lagnat, na dumapo sa kanya kinabukasan ng gabi ng kanyang pustahan. Marami pang mga kuwento at alamat ang kumakalat tungkol sa lugar na ito. Ngunit lumipas ang mga buwan at dumating ang isang binata, na tila isang mestizo [taong may halong lahi] na Kastila, na nagsabing siya ang anak ng namatay, at nanirahan sa sulok na iyon at itinuon ang sarili sa pagsasaka, lalo na sa pagtatanim ng añil [halamang pinagkukunan ng tinang asul]. Si Don Saturnino ay isang tahimik na binata at may marahas na ugali, minsan ay malupit, ngunit siya ay napakaaktibo at masipag: pinalibutan niya ng pader ang libingan ng kanyang ama, na binibisita niya nang mag-isa paminsan-minsan. Nang siya’y tumanda, nagpakasal siya sa isang dalaga mula sa Maynila, at sa kanya niya naging anak si Don Rafael, ang ama ni Crisóstomo. Si Don Rafael, mula pagkabata, ay napamahal na sa mga magsasaka: ang agrikultura, na dinala at pinalaganap ng kanyang ama, ay mabilis na umunlad; dumagsa ang mga bagong naninirahan, dumating ang maraming Tsino, ang maliit na baryo ay naging isang nayon at nagkaroon ng kurang Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo]; pagkatapos ang nayon ay naging bayan, namatay ang kura at dumating si Fray Dámaso, ngunit ang libingan at ang kalapit na teritoryo ay iginagalang pa rin. Ang mga bata ay minsan naglalakas-loob, na may dalang mga pamalo at bato, na maglibot sa paligid, upang mamitas ng bayabas, papaya, lumboy [duhat], at iba pa, at nangyayari na sa kalagitnaan ng kanilang ginagawa, o kapag tahimik nilang pinagmamasdan ang lubid na umuugoy mula sa sanga, ay may bumabagsak na isa o dalawang bato, na hindi malaman kung saan galing; pagkatapos sa sigaw na “ang matanda! ang matanda!” ay itinatapon nila ang mga prutas at pamalo, tumatalon mula sa mga puno, tumatakbo sa pagitan ng mga bato at palumpong at hindi tumitigil hanggang makalabas ng kagubatan, maputla, hinihingal ang ilan, umiiyak ang iba, at kakaunti lamang ang tumatawa. Mga Talababa ------------ [1] Hindi namin natagpuan ang anumang bayan na may ganitong pangalan, ngunit maraming bayan na may ganitong kalagayan (Tala ng edisyon sa Berlin). [2] Punong kabilang sa mga palma. Ang hibla nito ay ginagamit sa paggawa ng mga lubid. ============================================================================== KABANATA XI: ANG MGA MAKAPANGYARIHAN ============================================================================== Magkawatak-watak at maghari. (Bagong Maquiavelo.) Sino-sino ang mga pinuno ng bayan? Hindi ito si Don Rafael noong siya’y nabubuhay pa, kahit na siya ang pinakamayaman, may pinakamaraming lupa, at halos lahat ay may utang na loob sa kanya. Dahil siya’y mapagpakumbaba at laging binabawasan ang halaga ng kanyang mga ginagawa, hindi siya nakabuo ng sariling partido sa bayan, at nakita na natin kung paano siya kinalaban ng mga tao nang makita nilang siya’y nag-aalinlangan.—Si Kapitan Tiago kaya?—Kapag siya’y dumating, totoo ngang tinatanggap siya ng kanyang mga may utang na may orkestra, binibigyan siya ng piging at binubusog ng mga regalo: ang pinakamagagandang prutas ay pumupuno sa kanyang mesa; kung may nahuling usa o baboy-ramo, siya’y may sangkapat na bahagi; kung nagustuhan niya ang kabayo ng isang may utang, makalipas ang kalahating oras ay nasa kanyang kuwadra na ito: lahat ng ito ay totoo, ngunit pinagtatawanan siya at palihim siyang tinatawag na Sakristan Tiago. Baka ang gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan o samahan]? Siya ay isang kawawang tao na hindi nag-uutos, kundi sumusunod; hindi siya naninita, siya ang sinisita; hindi siya nagpapasiya, kundi siya ang pinagpapasiyahan; sa halip, kailangan niyang sumagot sa Alcalde Mayor [Kastilang gobernador ng lalawigan] sa lahat ng ipinag-utos, iniutos at ipinasiya na parang lahat ay galing sa kanyang utak, ngunit, sa kanyang karangalan, hindi niya ninakaw o inagaw ang dignidad na ito: nagkakahalaga ito ng limang libong piso at maraming kahihiyan, at sa kinikita niya rito, tila napakamura pa nito sa kanya. Aba! Kung gayon, ang Diyos siguro! Ah! ang mabuting Diyos ay hindi gumugulo sa konsensiya o sa tulog ng kanyang mga mamamayan: kahit paano, hindi niya sila pinanginginig, at kung sakaling may nagsalita tungkol sa Kanya sa isang sermon, tiyak na iisipin nila habang nagbubuntong-hininga: Kung iisa lamang sana ang Diyos!... Ang mabuting Panginoon ay hindi masyadong pinapansin: sapat nang pinagkakaabalahan nila ang mga santo at santa. Ang Diyos para sa mga taong iyon ay naging parang mga kaawa-awang hari na napapaligiran ng mga paborito at paborita: ang bayan ay nanunuyo lamang sa mga huling ito. Ang San Diego ay parang Roma, ngunit hindi Roma noong ang tusong si Rómulo ay gumuguhit ng mga pader nito gamit ang araro, ni noong pagkatapos, naliligo sa sariling dugo at dugo ng iba, nagdidikta ng mga batas sa mundo, hindi: ito ay parang kasalukuyang Roma na may pagkakaiba na sa halip na mga monumento ng marmol at mga koliseo, mayroon itong mga monumento ng sawali at gallera [sabungan] ng nipa. Ang kura ay ang Papa sa Vaticano; ang alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan] ng guwardiya sibil ang Hari ng Italya sa Quirinal, siyempre, lahat sa proporsyon ng sawali at gallera ng nipa. At dito tulad doon, nagkakaroon ng patuloy na mga alitan, dahil bawat isa, nais maging panginoon, ay itinuturing na labis ang isa pa. Ipaliwanag natin at ilarawan ang mga katangian ng dalawa. Si Fray Bernardo Salví ay ang bata at tahimik na Pransiskanong nabanggit na natin noon. Sa kanyang mga ugali at kilos, siya ay lubos na naiiba sa kanyang mga kapatid at lalo na sa kanyang nauna, ang marahas na si Padre Dámaso. Siya ay payat, sakitin, halos palaging nag-iisip, mahigpit sa pagtupad ng mga tungkulin sa relihiyon at maingat sa kanyang mabuting pangalan. Isang buwan pagkatapos ng kanyang pagdating, halos lahat ay naging mga kapatid ng V. O. T.[1], sa malaking kalungkutan ng kanyang karibal, ang Cofradía del Santísimo Rosario [Kapatiran ng Santo Rosaryo]. Ang kaluluwa ay tumatalon sa tuwa sa tuwing makikita sa bawat leeg ang apat o limang eskapularyo at sa bawat baywang ang isang tali na may mga buhol, at ang mga prusisyon ng mga bangkay o multo na nakasuot ng abitong guingón [telang bulak na kulay-asul]. Ang sakristan mayor ay nagkaroon ng maliit na kapital sa pagbebenta o pagbibigay bilang limos, na siyang tamang tawag, ng lahat ng mga bagay na kailangan para iligtas ang kaluluwa at labanan ang diyablo: alam na ang espiritung ito, na dati’y naglakas-loob na kontrahin ang Diyos mismo nang harapan, nagdududa sa kanyang mga salita, tulad ng sinasabi sa banal na aklat ni Job; na dinala sa himpapawid ang Ating Panginoong Hesukristo, tulad ng ginawa sa Gitnang Panahon sa mga bruha, at patuloy, sabi nila, na ginagawa pa rin sa mga aswang ng Pilipinas, tila ngayon ay naging napakamahiyain, na hindi makatiis sa pagtingin sa isang tela na may dalawang braso na nakapinta at natatakot sa mga buhol ng isang tali; ngunit ito ay hindi nagpapatunay ng anuman kundi na umuunlad din tayo sa ganitong aspeto, at ang diyablo ay atrasado o kahit paano’y konserbatibo tulad ng lahat ng nabubuhay sa dilim, kung ayaw niyang ipalagay natin sa kanya ang mga kahinaan ng isang dalagang kinse anyos. Tulad ng sinabi namin, si Padre Salví ay napakasipag sa pagtupad ng kanyang mga tungkulin; ayon sa alférez, masyadong masipag. Habang siya’y nangangaral—mahilig siyang mangaral—isinasara ang mga pinto ng simbahan; sa ganito siya ay parang si Nerón na hindi pinapayagang lumabas ang sinuman habang siya’y kumakanta sa teatro; ngunit ginagawa iyon ng una para sa kabutihan, at ng huli para sa kasamaan ng mga kaluluwa.—Lahat ng pagkakamali ng kanyang mga tauhan ay karaniwang pinarurusahan ng multa, dahil bihira siyang manakit: sa ganito rin siya ay lubos na naiiba kay Padre Dámaso, na inaayos ang lahat sa pamamagitan ng suntok at hampas ng baston, na ginagawa nang nakangiti at may pinakamabuting kalooban. Dahil dito hindi siya maaaring kamuhian; kumbinsido siya na ang Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo] ay dapat tratuhin lamang ng palo; ganito ang sinabi ng isang prayle na marunong magsulat ng mga libro at pinaniniwalaan niya ito dahil hindi siya nakikipagtalo sa mga nakalimbag: sa kababaang-loob na ito maraming tao ang maaaring magreklamo. Si Fray Salví ay bihirang-bihirang manakit ngunit tulad ng sinabi ng isang matandang pilosopo ng bayan, kung ano ang kulang sa dami, ay sobra sa kalidad, ngunit hindi rin siya maaaring kamuhian dahil dito. Ang mga pag-aayuno at pag-iwas sa pagkain, na nagpapahina sa kanyang dugo, ay nagpapaigting ng kanyang nerbiyos at, tulad ng sinasabi ng mga tao, ang hangin ay umaakyat sa kanyang ulo. Dahil dito, ang mga likod ng mga sakristan ay hindi makapag-iba kung ang kura ay nag-aayuno ng marami o kumakain ng marami. Ang tanging kaaway ng kapangyarihang espirituwal na may tendensiyang temporal, tulad ng sinabi na namin, ay ang alférez. Siya lamang, dahil sinasabi ng mga babae na ang diyablo ay umiiwas sa kanya, dahil isang araw, nang maglakas-loob itong tuksuhin siya, nahuli ito, itinali sa paa ng katre, hinampas ng tali, at pinalaya lamang pagkatapos ng siyam na araw. Dahil dito, ang sinumang maglakas-loob na maging kaaway pa rin ng isang taong tulad niya, ay magkakaroon ng mas masamang reputasyon kaysa sa mga kaawa-awa at walang muwang na mga diyablo, at ang alférez ay nararapat sa kanyang kapalaran. Ang kanyang asawa, isang matandang Pilipina na maraming kolorete at pintura, ay tinatawag na Doña Consolación; ang asawa at iba pang tao ay tinatawag siya sa ibang pangalan. Ang alférez ay naghihiganti ng kanyang mga kasawian sa pag-aasawa sa sarili niyang katawan sa pamamagitan ng paglalasing tulad ng isang bariles, inuutusan ang kanyang mga sundalo na mag-ehersisyo sa ilalim ng araw, habang siya ay nasa lilim, o mas madalas, hinahampas ang kanyang asawa, na, kung hindi man siya isang kordero ng Diyos para alisin ang mga kasalanan ng sinuman, ay nagsisilbi namang pang-alis sa kanya ng maraming parusa sa Purgatoryo, kung sakaling siya ay mapunta roon, na pinagdududahan ng mga deboto. Siya at ang babae, na parang nagbibiruan, ay nagbubugbugan nang husto at nagbibigay ng libreng palabas sa mga kapitbahay: konsiyerto ng boses at instrumento, sa apat na kamay, piano [mahina], forte [malakas], may pedal at lahat. Sa tuwing ang mga iskandalo na ito ay umaabot sa pandinig ni Padre Salví, siya ay ngumingiti at nagkakrus, pagkatapos ay nagdarasal ng isang Ama Namin; tinatawag siyang carca [makaluma, tagasunod ng Carlismo], ipokrito, carlistón [panlait sa masugid na Carlista], sakim; si Padre Salví ay ngumingiti rin at nagdarasal pa. Ang alférez ay laging nagkukuwento sa iilang Kastilang dumadalaw sa kanya ng sumusunod na anekdota: Alférez: Pupunta ba kayo sa kumbento para dalawin ang curita [munting kura] Moscamuerta [Patay-na-Langaw, mapagkunwaring maamo]? Mag-ingat kayo! Kung alukin kayo ng tsokolate, na pinagdududahan ko!... pero kung sakaling alukin nga kayo, makinig kayong mabuti. Tinatawag ba niya ang katulong at sinasabing: Fulanito [si Kuwan, ang utusan], gumawa ka ng isang jícara [tasang pantsokolate] ng tsokolate, eh? kung gayon, manatili kayo, walang takot, ngunit kung sinasabi niya: Fulanito, gumawa ka ng isang jícara ng tsokolate, ah? kung gayon, kunin ninyo ang inyong sombrero at umalis kayong patakbo. Kastilang Bisita: Ano? tanong ng kausap na natatakot, nagbibigay ba siya ng jicarazo [tsokolateng may lason]? Caramba [Naku]! Alférez: Hombre [Aba, kaibigan], hindi naman ganoon katindi! Kastilang Bisita: Kung ganoon? Alférez: Ang tsokolate, eh? ay nangangahulugang malapot, at ang tsokolate, ah? ay malabnaw. Ngunit naniniwala kami na ito ay paninirang-puri ng alférez, dahil ang parehong anekdota ay iniuugnay din sa maraming kura. Maliban kung ito ay isang bagay ng Korporasyon... Para saktan siya, ipinagbawal ng militar, sa udyok ng kanyang asawa, na walang sinuman ang maglakad sa labas pagkatapos ng alas-nuwebe ng gabi. Si Doña Consolación ay nag-aangkin na nakita ang kura, na nagbabalatkayo sa kamisang piña at salakot na nito[2], na naglalakad nang dis-oras ng gabi. Si Fray Salví naman ay gumaganti sa banal na paraan: kapag nakita niyang pumasok ang alférez sa simbahan, palihim niyang inuutusan ang sakristan na isara ang lahat ng pinto, at pagkatapos ay umaakyat siya sa pulpito at nagsisimulang mangaral hanggang sa magsara ang mga mata ng mga santo, at ang kalapating kahoy sa ibabaw ng kanyang ulo, ang larawan ng Banal na Espiritu, ay bumubulong sa kanya: pakiusap! Ang alférez, tulad ng lahat ng mga hindi nagsisisi, ay hindi nagbabago: lumalabas siya na nagmumura at sa sandaling makahuli siya ng isang sakristan o katulong ng kura, pinipigil niya ito, hinahampas, pinapapunas ang sahig ng kuwartel at ng kanyang sariling bahay, na noon lamang nagiging malinis. Ang sakristan, sa pagpunta para magbayad ng multa, na ipinapataw ng kura dahil sa kanyang pagkawala, ay ipinapaliwanag ang mga dahilan. Si Fray Salví ay tahimik na nakikinig, kinukuha ang pera, at agad-agad na pinakakawalan ang kanyang mga kambing at tupa para manginain sa hardin ng alférez, habang naghahanap ng bagong paksa para sa isa pang sermong higit na mahaba at nakapagpapatibay ng pananampalataya. Ngunit ang mga bagay na ito ay hindi hadlang upang, kung magkita sila pagkatapos, ay magkamay sila at mag-usap nang magalang. Kapag ang asawa ay natutulog sa alak o humihilik sa kanyang siyesta at si Doña Consolación ay hindi makipagtalo sa kanya, siya ay nauupo sa bintana na may tabako sa bibig at suot ang kamisang pranela na asul. Siya, na hindi makatiis sa kabataan, ay pinupukol mula roon ng kanyang mga titig ang mga dalaga at nililibak sila. Ang mga ito ay natatakot sa kanya, dumadaan na nahihiya nang hindi maitaas ang kanilang mga mata, binibilisan ang hakbang at pinipigil ang paghinga. Si Doña Consolación ay may isang malaking kabutihan: tila hindi pa siya tumingin sa isang salamin. Ito ang mga makapangyarihan sa bayan ng San Diego. Mga Talababa ------------ [1] Kagalang-galang na Ikatlong Orden ni San Francisco. [2] Hibla ng isang pako na sagana sa Pilipinas. ============================================================================== KABANATA XII: UNDAS ============================================================================== Ang tanging bagay na walang pagtatalo na nagtatangi sa tao mula sa mga hayop ay ang pagsamba na ibinibigay nila sa mga yumao. At, kakaibang bagay, ang kaugaliang ito ay lalong malalim ang pagkakaugat habang lalong hindi sibilisado ang mga bayan. Isinusulat ng mga mananalaysay na ang mga sinaunang naninirahan sa Pilipinas ay sumasamba at dinidiyos ang kanilang mga ninuno; ngayon ay kabaligtaran ang nangyayari: ang mga patay ang kailangang magpakupkop sa mga buhay. Sinasabi rin nila na ang mga taga-Nueva Guinea ay nag-iingat ng mga buto ng kanilang mga patay sa mga kahon at nakikipag-usap sa kanila; karamihan sa mga bayan sa Asya, Aprika, at Amerika ay nag-aalok sa kanila ng mga pinakamasarap na pagkain mula sa kanilang mga kusina o ang mga paboritong pagkain ng mga yumao noong sila’y nabubuhay pa, at nagdaraos ng mga piging na inaakalang dinadaluhan ng mga yumao. Ang mga Ehipsiyo ay nagtayo ng mga palasyo para sa kanila, ang mga Muslim ay maliliit na kapilya, at iba pa, ngunit ang bayan na pinakadalubhasa sa bagay na ito at pinakanakakikilala sa puso ng tao ay ang bayan ng Dahomey. Alam ng mga itim na ito na ang tao ay mapaghiganti; kaya, sabi nila, upang mapasaya ang yumao, walang mas mabuti kundi isakripisyo para sa kanya sa ibabaw ng libingan ang lahat ng kanyang mga kaaway; at dahil ang tao ay mausisa at hindi malalaman kung paano maglibang sa kabilang buhay, nagpapadala sila sa kanya taun-taon ng isang koreo sa katauhan ng isang pinugutang alipin. Tayo ay naiiba sa lahat. Sa kabila ng mga inskripsyon sa mga libingan, halos walang naniniwala na nagpapahinga ang mga patay, at lalong hindi na nagpapahinga sila nang payapa. Ang pinakamaasahin ay nag-iisip na ang kanyang mga lolo’t lola sa tuhod ay iniihaw pa rin sa Purgatoryo, at kung hindi man siya mahatulan sa impiyerno, maaari pa niya silang samahan doon nang maraming taon. At ang sinumang nais sumalungat sa atin ay bumisita sa mga simbahan at mga sementeryo ng bansa sa araw na ito, magmasid, at makikita niya. Ngunit dahil nandito tayo sa bayan ng San Diego, bisitahin natin ang sementeryo nito. Sa kanluran, sa gitna ng mga palayan, naroon, hindi ang lungsod, kundi ang baryo ng mga patay: patungo rito ang isang makitid na daan, maalikabok sa mga araw ng init at maaaring daanan ng bangka sa mga araw ng ulan. Isang pintuang kahoy at isang bakod na kalahating bato at kalahating kawayan at mga patpat, tila naghihiwalay dito mula sa bayan ng mga tao, ngunit hindi mula sa mga kambing ng kura at ilang mga baboy ng kapitbahayan, na pumapasok at lumalabas upang magsiyasat sa mga libingan o pasayahin ng kanilang presensya ang malungkot na pook na iyon. Sa gitna ng malawak na bakurang iyon ay nakatayo ang isang malaking krus na kahoy sa isang pedestal na bato. Binaluktot ng bagyo ang INRI nitong yari sa lata, at binura ng ulan ang mga letra. Sa paanan ng krus, tulad sa tunay na Golgota, ay may isang magulong tumpok ng mga bungo at buto, na walang pakialam na itinatapon ng sepulturero mula sa mga hukay na kanyang binubuksan. Doon ay malamang na maghintay, hindi ng muling pagkabuhay ng mga patay, kundi ng pagdating ng mga hayop, na sa kanilang mga likido ay magpapainit at maghuhugas sa mga malamig na kahubaran. Sa paligid ay may mga bagong hukay na makikita: dito ang lupa ay lumubog, doon ay bumubuo ng maliit na burol. Tumutubo sa kanilang kasariwaan ang tarambulo at pandakaki[1]: ang una upang tusukin ang mga binti ng kanyang matitinik na bunga, at ang pangalawa upang idagdag ang kanyang amoy sa amoy ng sementeryo kung sakaling hindi pa sapat ang amoy nito. Gayunpaman, may ilang munting bulaklak na nagbibigay-kulay sa lupa, mga bulaklak na, tulad ng mga bungong iyon, ay kilala lamang ng kanilang Lumikha: ang ngiti ng kanilang mga talulot ay maputla, at ang kanilang pabango ay ang pabango ng mga libingan. Ang damo at mga baging ay tinatakpan ang mga sulok, umaakyat sa mga pader at mga nitso, binibihisan at pinapaganda ang hubad na kapangitan; minsan ay pumapasok sila sa mga bitak na ginawa ng mga pagyanig at lindol, tinatago sa mga mata ang mga kagalang-galang na kawalan ng libingan. Sa oras na pumasok tayo, naitaboy na ng mga tao ang mga hayop; tanging ilang baboy, hayop na mahirap kumbinsihin, ang sumisilip na may kumikislap na maliliit na mata, inilalabas ang ulo sa isang malaking butas ng bakod, itinataas ang nguso sa hangin at tila sinasabi sa isang babaeng nagdarasal: Baboy: Huwag mong kainin lahat; tirhan mo ako ng kaunti, ha? Dalawang lalaki ang naghuhukay ng isang hukay malapit sa pader na nagbabantang gumuho: ang isa, na siya ang sepulturero, ay ginagawa ito nang walang pakialam: itinatapon ang mga buto ng gulugod at iba pang buto, tulad ng isang hardinero na nagtatapon ng mga bato at tuyong sanga; ang isa ay nag-aalala, pinagpapawisan, naninigarilyo at dumudura sa bawat sandali. Naninigarilyo: Hoy!—sabi ng naninigarilyo, sa Tagalog.—Hindi ba mas mabuti kung maghukay tayo sa ibang lugar? Ito ay masyadong bago. Sepulturero: Pare-pareho lang namang bago ang mga hukay. Naninigarilyo: Hindi ko na kaya! Ang butong nabiyak mo ay dumudugo pa... hum! at ang mga buhok na iyan? Sepulturero: Napakaselan mo naman!—sumbat ng isa.—Para ka namang eskribyente ng Tribunal! Kung ikaw ang humukay, tulad ng ginawa ko, ng isang bangkay na dalawampung araw na, sa gabi, sa dilim, habang umuulan... Namatay ang aking lampara. Ang isa ay nanginig. Sepulturero: Natanggal ang mga pako ng kabaong, ang patay ay lumabas ng kalahati, mabaho... at kailangan mo itong buhatin... at umuulan, at pareho kaming basa, at... Naninigarilyo: Brrr! At bakit mo hinukay? Tiningnan siya ng sepulturero nang may pagtataka. Sepulturero: Bakit? Alam ko ba? Inutusan ako! Naninigarilyo: Sino ang nag-utos sa iyo? Ang sepulturero ay bahagyang umatras at sinuri ang kanyang kasama mula ulo hanggang paa. Sepulturero: Aba! para kang Kastila; ganito rin ang mga itinanong sa akin pagkatapos ng isang Kastila, pero palihim. Sasagutin kita tulad ng pagsagot ko sa kanya: inutusan ako ng malaking kura. Naninigarilyo: Ah! at ano ang ginawa mo pagkatapos sa bangkay?—patuloy na tanong ng maselan. Sepulturero: Diyablo! kung hindi kita kilala at alam na tao ka, sasabihin kong ikaw ay tunay na Kastilang sibil: nagtatanong ka tulad ng isang iyon. Kaya... inutusan ako ng malaking kura na ilibing ito sa sementeryo ng mga Tsino, pero dahil mabigat ang kabaong at malayo ang sementeryo ng mga Tsino... Naninigarilyo: Hindi, hindi! Hindi na ako maghuhukay!—putol ng isa, puno ng takot, binitiwan ang pala at lumundag palabas ng hukay;—nabiyak ko ang isang bungo at natatakot akong hindi ako nito patutulugin ngayong gabi. Ang sepulturero ay tumawa nang malakas nang makita ang maselan na lumalayo habang paulit-ulit na nag-aantanda. Ang sementeryo ay unti-unting napupuno ng mga lalaki at babae, nakadamit-luksa. Ang ilan ay naghahanap nang ilang sandali ng hukay, nagtatalo sa isa’t isa, at, tila hindi nagkakasundo, nagkakahiwalay at bawat isa ay lumuluhod kung saan sa tingin nila ay tama; ang iba, na may mga nitso para sa kanilang mga kamag-anak, ay nagsisindi ng mga kandila at taimtim na nagdarasal; naririnig din ang mga buntong-hininga at mga hikbi na sinusubukang palakihin o pigilin. Naririnig na ang ugong ng mga orápreo [bulol na ora pro eo: ipanalangin mo siya], orápreiss [bulol na ora pro eis: ipanalangin mo sila] at requiemæternams [bulol na requiem aeternam: walang-hanggang kapahingahan]. Isang matandang lalaki, na may buhay na mga mata, ay pumasok na walang takip sa ulo. Nang makita siya, marami ang tumawa, at ilang mga babae ang kumunot ang noo. Ang matanda ay tila walang pakialam sa mga ganitong pagpapakita, dahil siya ay lumapit sa tumpok ng mga bungo, lumuhod at naghanap ng ilang sandali ng isang bagay sa mga buto; pagkatapos ay maingat niyang inalis ang mga bungo isa-isa, at tila hindi niya nakita ang hinahanap, kumunot ang noo, umiling, tumingin sa paligid, at sa wakas ay tumayo at lumapit sa sepulturero. Matanda: Hoy!—sabi niya. Itinaas ng sepulturero ang ulo. Matanda: Alam mo ba kung nasaan ang isang magandang bungo, puti tulad ng laman ng niyog, na may kumpletong mga ngipin, at iniingatan ko roon sa paanan ng krus, sa ilalim ng mga dahong iyon? Ang sepulturero ay kumibit-balikat. Matanda: Tingnan mo!—dagdag ng matanda habang ipinapakita ang isang pilak na barya;—wala akong iba kundi ito, pero ibibigay ko ito sa iyo kung mahahanap mo ito. Ang kislap ng barya ay nagpag-isip sa kanya, tumingin siya sa osaryo at sinabi: Sepulturero: Wala ba doon? Wala? Kung ganoon, hindi ko alam. Matanda: Alam mo ba? Kapag binayaran ako ng mga may utang sa akin, bibigyan kita ng higit pa,—patuloy ng matanda.—Ito ay bungo ng aking asawa; kaya kung mahahanap mo ito... Sepulturero: Wala ba doon? Kung ganoon, hindi ko alam! Pero kung gusto ninyo, mabibigyan ko kayo ng iba. Matanda: Para kang libingan na hinuhukay mo!—sumbat ng matanda nang may nerbiyos;—hindi mo alam ang halaga ng nawawala sa iyo. Para kanino ang hukay? Sepulturero: Alam ko ba? Para sa isang patay!—sagot ng isa nang masama ang loob. Matanda: Para kang libingan, para kang libingan!—ulit ng matanda habang tumatawa nang tuyo;—hindi mo alam ang itinatapon mo, ni ang nilulunok mo. Maghukay ka, maghukay ka! At tumalikod siya patungo sa pintuan. Samantala, natapos na ng sepulturero ang kanyang gawain; dalawang bunton ng sariwa at mapulang lupa ang nakatayo sa gilid ng hukay. Kumuha siya ng buyo mula sa kanyang salakot, at nagsimulang nguyain ito, habang tulalang pinagmamasdan ang lahat ng nangyayari sa kanyang paligid. Mga Talababa ------------ [1] Solanum sanctum, L. at Tabernaemontana Pandacaqui Poir.; ang huling genus na ito ay kabilang sa pamilyang Apocynaceae. ============================================================================== KABANATA XIII: SENYALES NG BAGYO ============================================================================== Sa sandaling palabas na ang matanda, huminto sa bungad ng daanan ang isang karwahe na tila naglakbay nang malayo; ito’y natatakpan ng alikabok at pawisan ang mga kabayo. Bumaba si Ibarra na sinundan ng isang matandang utusan; pinaalis niya ang karwahe sa pamamagitan ng isang kilos at nagtungo sa sementeryo, tahimik at seryoso. Utusan: Hindi ako nakabalik dahil sa aking karamdaman at mga gawain!—sabi ng matanda nang mahiyain;—sinabi ni Kapitan Tiago na siya ang mag-aasikaso ng pagpapagawa ng isang nitso; pero nagtanim ako ng mga bulaklak at nagtirik ng isang krus na ako mismo ang umukit. Hindi sumagot si Ibarra. Utusan: Doon sa likod ng malaking krus na iyon, ginoo!—patuloy ng utusan, itinuturo ang isang sulok nang makapasok na sila sa pinto. Si Ibarra ay labis na nag-iisip, kaya hindi niya napansin ang pagkamangha ng ilang tao nang makilala siya, na tumigil sa kanilang pagdarasal at sinundan siya ng tingin na puno ng kuryosidad. Naglakad ang binata nang maingat, iniiwasang tumapak sa mga libingan na madaling makilala sa pamamagitan ng pagkalubog ng lupa. Dati-rati’y tinatapakan niya ang mga ito, ngayon ay iginagalang na niya: ang kanyang ama ay nakahimlay sa parehong kalagayan. Huminto siya nang makarating sa kabila ng krus at tumingin sa paligid. Ang kanyang kasama ay nalito at natigilan; naghahanap ng mga bakas sa lupa ngunit wala siyang makitang anumang krus. Utusan: Dito ba?—bulong niya sa sarili:—hindi, doon, pero ang lupa ay nabungkal! Tinitingnan siya ni Ibarra na puno ng pag-aalala. Utusan: Oo!—patuloy niya,—naaalala ko na mayroong isang bato sa tabi; ang libingan ay medyo maikli; ang sepulturero ay may sakit, kaya isang magsasaka ang naghukay nito, pero tanungin natin siya kung ano ang nangyari sa krus. Lumapit sila sa sepulturero, na nagmamasid sa kanila nang may kuryosidad. Binati sila nito sa pamamagitan ng pag-alis ng salakot. Utusan: Maaari ba ninyong sabihin sa amin kung alin ang libingang may krus doon?—tanong ng utusan. Tumingin ang tinanong sa lugar at nag-isip. Sepulturero: Isang malaking krus? Utusan: Oo, malaki,—kumpirma ng matanda nang may tuwa, tinitingnan nang makahulugan si Ibarra, na ang mukha ay nagliwanag. Sepulturero: Isang krus na may mga ukit, at nakatali ng yantok?—muling tanong ng sepulturero. Utusan: Iyon nga, iyon nga, tama, tama!—at iginuhit ng utusan sa lupa ang isang krus na Bizantino ang hugis. Sepulturero: At sa libingan ay may mga bulaklak na nakatanim? Utusan: Mga adelfa [palumpong na may kulay-rosas o puting bulaklak], sampaga [bulaklak na kauri ng magnolia] at mga pensamiento [maliliit na bulaklak na lila at dilaw]! iyon nga!—dagdag ng utusan na puno ng tuwa, at inalok siya ng tabako. Ibarra: Sabihin ninyo sa amin kung alin ang libingan at kung nasaan ang krus. Kinamot ng sepulturero ang kanyang tainga at sumagot habang humihikab: Sepulturero: Ang krus... sinunog ko na! Utusan: Sinunog? at bakit ninyo sinunog? Sepulturero: Dahil iniutos ng malaking kura. Ibarra: Sino ang malaking kura?—tanong ni Ibarra. Sepulturero: Sino? Ang namamalo, si Padre Garrote [Pamalo]. Hinagod ni Ibarra ng kamay ang kanyang noo. Ibarra: Pero, kahit papaano, maaari ba ninyong sabihin sa amin kung nasaan ang libingan? dapat ninyo itong matandaan. Ngumiti ang sepulturero. Sepulturero: Ang patay ay wala na roon!—sagot niya nang kalmado. Ibarra: Ano ang sinasabi ninyo? Sepulturero: Oo!—dagdag ng lalaki na parang nagbibiro;—sa kanyang lugar ay inilibing ko ang isang babae isang linggo na ang nakalipas. Utusan: Baliw ba kayo?—tanong ng utusan;—hindi pa nga isang taon mula nang inilibing namin siya. Sepulturero: Yun nga! maraming buwan na ang nakalipas nang hukayin ko siya. Iniutos ng malaking kura na dalhin siya sa sementeryo ng mga Tsino. Pero dahil mabigat siya at umuulan noong gabing iyon... Hindi nakapagpatuloy ang lalaki; umatras siya sa takot nang makita ang anyo ni Crisóstomo, na sumugod sa kanya, hinawakan siya sa braso at niyugyog siya. Ibarra: At ginawa mo?—tanong ng binata na may hindi maipaliwanag na tono. Sepulturero: Huwag kayong magalit, ginoo,—sagot ng nanginginig at namumutlang lalaki;—hindi ko siya inilibing sa mga Tsino. Mas mabuti pang malunod kaysa mapunta sa mga Tsino, sabi ko sa sarili ko, at itinapon ko ang patay sa tubig! Ipinatong ni Ibarra ang kanyang mga kamao sa balikat ng lalaki at tinitigan siya nang matagal na may hindi maipaliwanag na ekspresyon. Ibarra: Ikaw ay isa lamang kawawang hamak!—sabi niya, at umalis nang mabilis, tinatapakan ang mga buto, libingan, krus, na parang baliw. Hinahaplos ng sepulturero ang kanyang braso at bumubulong: Sepulturero: Ang dami talagang problema ng mga patay! Pinagpapalo ako ng tungkod ng Malaking Padre dahil hinayaan kong mailibing ito habang ako’y may sakit; ngayon naman, muntik na akong mapilayan ng isang ito dahil hinukay ko ito. Talagang kakaiba ang mga Kastila! Baka mawalan pa ako ng trabaho. Naglakad si Ibarra nang mabilis na nakatingin sa malayo; ang matandang utusan ay sumusunod na umiiyak. Malapit nang lumubog ang araw; makapal na mga ulap ang nagtakip sa langit sa silangan; isang tuyong hangin ang nagpapagalaw sa mga tuktok ng mga puno at nagpapadaing sa mga tubuhan. Si Ibarra ay walang takip sa ulo; walang luha ang bumabagsak mula sa kanyang mga mata, walang buntong-hininga ang lumalabas sa kanyang dibdib. Naglakad siya na parang tumatakas mula sa isang tao, marahil sa anino ng kanyang ama, marahil sa paparating na bagyo. Tinawid niya ang bayan patungo sa labas, patungo sa lumang bahay na matagal na niyang hindi napupuntahan. Napapaligiran ng isang pader kung saan tumutubo ang iba’t ibang kaktus, tila ito’y kumakaway sa kanya: bumukas ang mga bintana: ang ilang-ilang[1] ay umuugoy, masayang iwinawagayway ang mga sanga nitong hitik sa mga bulaklak; ang mga kalapati ay nagliliparan sa paligid ng konikong bubong ng kanilang tahanan, na nasa gitna ng hardin. Pero hindi pinansin ng binata ang mga kasiyahang ito na inaalok ng pagbabalik sa lumang tahanan: nakatuon ang kanyang mga mata sa anyo ng isang pari, na papalapit mula sa kasalungat na direksiyon. Ito ang kura ng San Diego, ang mapag-isip na Pransiskano na nakita natin, ang kaaway ng alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan]. Itinutupi ng hangin ang malalapad na pakpak ng kanyang sombrero; ang abito ng guingón [telang bulak na kulay-asul] ay nakadikit at bumabagay sa kanyang katawan, ipinapakita ang kanyang payat at medyo sakang na mga hita. Sa kanang kamay ay may hawak siyang tungkod ng palasan[2] na may hawakan ng garing. Ito ang unang pagkakataong nagkita sila ni Ibarra. Nang magkita sila, huminto ang binata sandali at tinitigan siya; umiwas ng tingin si Fray Salví at nagkunwaring abala ang isip. Isang segundo lamang ang itinagal ng pag-aalinlangan: mabilis na lumapit si Ibarra sa kanya, pinahinto siya sa malakas na pagbagsak ng kanyang kamay sa balikat nito, at sa tinig na halos hindi maunawaan. Ibarra: Ano ang ginawa mo sa aking ama?—tanong niya. Si Fray Salví, namumutla at nanginginig nang mabasa ang damdaming nakapinta sa mukha ng binata, hindi makasagot: pakiramdam niya’y siya’y naparalisa. Ibarra: Ano ang ginawa mo sa aking ama?—muling tanong ni Ibarra sa impit na tinig. Ang pari, na unti-unting napapayuko dahil sa kamay na dumidiin sa kanya, ay nagpumilit at sumagot: Fray Salví: Nagkakamali kayo; wala akong ginawa sa inyong ama! Ibarra: Wala?—patuloy ng binata na pinipisil siya hanggang sa mapaluhod. Fray Salví: Wala, tinitiyak ko sa inyo! ang aking sinundan iyon, si Padre Dámaso... Ibarra: Ah!—sigaw ng binata, binitiwan siya at hinampas ang kanyang noo. At iniwan ang kaawa-awang si Fray Salví, nagmamadaling nagtungo sa kanyang bahay. Dumating naman ang utusan at tinulungan ang prayle na makatayo. Mga Talababa ------------ [1] Cananga odorata o Uvaria aromática, halamang kabilang sa pamilyang Annonaceae. [2] Calamus maximus, kilala sa tigas nito. ============================================================================== KABANATA XIV: TASIO: LOKO O PILOSOPO? ============================================================================== Ang kakaibang matandang lalaki ay naglalakad-lakad nang wala sa sarili sa mga kalye. Siya ay dating estudyante ng pilosopiya, na huminto sa pag-aaral upang sundin ang kanyang matandang ina, at hindi dahil sa kakulangan ng pera o kakayahan: ito ay mismong dahil ang kanyang ina ay mayaman, at sinasabing siya ay may talento. Ang mabuting babae ay natatakot na ang kanyang anak ay maging isang pantas at makalimutan ang Diyos, kaya’t binigyan siya ng pagpipilian na maging pari o iwanan ang kolehiyo ng San Jose. Siya, na umiibig, ay pinili ang huli at nagpakasal. Naging balo at ulila sa loob ng wala pang isang taon, hinanap niya ang kaaliwan sa mga libro upang makalaya sa kanyang kalungkutan, sa sabungan, at sa kawalan ng ginagawa. Ngunit siya ay naging labis na nahilig sa pag-aaral at pagbili ng mga libro, na napabayaan niya nang tuluyan ang kanyang kayamanan at unti-unting naubos ito. Tinatawag siya ng mga taong may mabuting asal na si Don Anastasio o ang pilosopo Tasio, at ng mga walang modo, na karamihan, si Tasio ang baliw, dahil sa kanyang kakaibang mga kaisipan at kakaibang paraan ng pakikitungo sa mga tao. Tulad ng sinabi namin, ang hapon ay nagbabanta ng bagyo; ilang kidlat ang nagbigay ng maputlang liwanag sa kulay-tinggang kalangitan; mabigat ang atmospera at labis na maalinsangan ang hangin. Mukhang nakalimutan na ng pilosopo Tasio ang kanyang mahal na bungo: ngayon ay nakangiti siya habang tinitingnan ang madilim na mga ulap. Malapit sa simbahan, nakatagpo siya ng isang lalaki, nakasuot ng isang dyaket na alpaca [makintab at manipis na tela], may dala sa kamay na higit sa isang arroba [sukat ng timbang, mga 11.5 kilo] ng mga kandila at isang baston na may mga palawit, tanda ng awtoridad. Gobernadorcillo: Mukhang masaya kayo?—tanong nito sa kanya sa Tagalog. Tasio: Tunay nga, Ginoong Kapitan; masaya ako dahil may pag-asa ako. Gobernadorcillo: Ah! at ano ang pag-asa na iyon? Tasio: Ang bagyo! Gobernadorcillo: Ang bagyo! Balak niyong maligo siguro?—tanong ng gobernadorcillo sa mapanuyang tono, tinitingnan ang simpleng kasuotan ng matanda. Tasio: Maligo... hindi masama, lalo na kapag nakatagpo ng basura,—sagot ni Tasio sa parehong tono, ngunit medyo mapanghamak, tinitingnan ang mukha ng kanyang kausap;—ngunit umaasa ako ng mas mabuti pa. Gobernadorcillo: Ano iyon? Tasio: Ilang kidlat na papatay ng mga tao at magsusunog ng mga bahay!—seryosong sagot ng pilosopo. Gobernadorcillo: Hilingin ninyo na ang delubyo! Tasio: Karapat-dapat tayong lahat, kayo at ako! Kayo, Ginoong Gobernadorcillo, may dala kayong isang arroba ng mga kandila na galing sa tindahan ng Tsino; ako, higit sa sampung taon nang nagmumungkahi sa bawat bagong kapitan ang pagbili ng mga pararayos, at lahat sila ay tinatawanan ako, at bumibili ng mga bomba at paputok, at nagbabayad para sa pagpapatunog ng mga kampana. Higit pa, kayo mismo, sa kinabukasan ng aking mungkahi, nag-utos sa mga panday na Tsino ng isang kampanilya para kay Santa Barbara, kahit na nalaman ng agham na mapanganib ang pagtunog ng mga kampana sa mga araw ng bagyo. At sabihin ninyo sa akin, bakit noong taong 70 nang tumama ang kidlat sa Biñan, tumama ito mismo sa tore at sinira ang orasan at isang altar? Ano ang ginagawa noon ng kampanilya ni Santa Barbara? Sa sandaling iyon ay kumislap ang isang kidlat. Gobernadorcillo: Hesus, Maria at Jose! Santa Barbara bendita [pinagpala]!—bulong ng gobernadorcillo na namumutla at nagkakrus. Si Tasio ay tumawa nang malakas. Tasio: Karapat-dapat kayo sa pangalan ng inyong patrona [si Santa Barbara, na ang pangalan ay kahawig ng bárbaro]!—sabi niya sa Kastila habang tumatalikod, at naglakad patungo sa simbahan. Ang mga sakristan ay nagtatayo sa loob ng isang túmulo [mataas na patungang may kabaong para sa misa ng patay] na napapaligiran ng mga kandila sa mga kandelabra na gawa sa kahoy. Dalawang malalaking mesa, inilagay ang isa sa ibabaw ng isa, natatakpan ng mga itim na tela na may puting guhit; dito at doon ay makikita ang mga pinturang bungo. Tasio: Para ba ito sa mga kaluluwa o sa mga kandila?—tanong niya. At nang makita ang dalawang batang lalaki na humigit-kumulang sampu at pitong taong gulang, lumapit siya sa mga ito nang hindi naghihintay ng sagot mula sa mga sakristan. Tasio: Sasama ba kayo sa akin, mga bata?—tanong niya.—Inihanda na ng inyong ina ang isang hapunang kasingsarap ng sa mga kura. Nakatatandang Bata: Hindi kami pinapayagan ng sakristan mayor na umalis hanggang alas-otso, Ginoo!—sagot ng mas matanda.—Umaasa akong makukuha ko ang aking sahod para ibigay sa aming ina. Tasio: Ah! at saan kayo pupunta? Nakatatandang Bata: Sa tore, Ginoo, para magkampana para sa mga kaluluwa. Tasio: Pupunta kayo sa tore? Aba, mag-ingat kayo! huwag kayong lumapit sa mga kampana sa panahon ng bagyo. Pagkatapos ay iniwan niya ang simbahan ngunit sinundan muna niya ng tinging puno ng habag ang dalawang bata, na umaakyat sa hagdan patungo sa koro. Si Tasio ay kinuskos ang kanyang mga mata, muling tumingin sa langit at bumulong: Tasio: Ngayon ay ikalulungkot ko kung babagsak ang mga kidlat. At nakayuko ang ulo, naglakad siyang nag-iisip patungo sa labas ng bayan. Lalaki sa Bintana: Tumuloy po muna kayo!—sabi sa kanya sa Kastila ng isang boses mula sa isang bintana. Itinaas ng pilosopo ang kanyang ulo at nakita ang isang lalaki na may edad tatlumpu hanggang tatlumpu’t limang taon na nakangiti sa kanya. Tasio: Ano ang binabasa ninyo diyan?—tanong ni Tasio na tinuturo ang isang libro na hawak ng lalaki. Lalaki sa Bintana: Isang aklat na napapanahon: Ang mga Paghihirap ng mga Banal na Kaluluwa sa Purgatoryo!—sagot ng lalaki na nakangiti. Tasio: Aba, aba, aba!—sigaw ng matanda sa iba’t ibang tono ng boses habang pumapasok sa bahay;—ang may-akda ay tiyak na matalino. Habang umaakyat sa hagdan, siya ay malugod na tinanggap ng may-ari ng bahay at ng kanyang batang asawa. Siya ay tinatawag na Don Filipo Lino at siya naman ay si Doña Teodora Viña. Si Don Filipo ay ang tenyente mayor [pangalawang pinuno ng bayan] at pinuno ng isang halos liberal na partido, kung maaari itong tawaging ganoon, at kung posible na may mga partido sa mga bayan ng Pilipinas. Don Filipo: Nakita ba ninyo sa sementeryo ang anak ng yumaong si Don Rafael, na kararating lang mula sa Europa? Tasio: Oo, nakita ko siya nang bumaba siya sa karwahe. Don Filipo: Sinasabi nila na pumunta siya upang hanapin ang libingan ng kanyang ama... Ang dagok ay tiyak na napakasakit. Ang pilosopo ay kumibit-balikat. Doray: Hindi ba kayo interesado sa kasawiang iyon?—tanong ng batang ginang. Tasio: Alam ninyo na isa ako sa anim na sumama sa bangkay; ako ang humarap sa Kapitan Heneral nang makita kong lahat dito, pati ang mga awtoridad, ay tahimik sa harap ng napakalaking paglapastangan, at iyon ay kahit na mas gusto kong parangalan ang mabuting tao sa kanyang buhay kaysa sambahin siya sa kanyang kamatayan. Doray: Kung ganoon? Tasio: Alam na ninyo, Ginang, na hindi ako tagasuporta ng namamanang monarkiya. Dahil sa ilang patak ng dugong Tsino na ibinigay sa akin ng aking ina, iniisip ko nang kaunti tulad ng mga Tsino: iginagalang ko ang ama dahil sa anak, ngunit hindi ang anak dahil sa ama. Tumanggap nawa ang bawat isa ng gantimpala o parusa para sa kanilang mga gawa, ngunit hindi para sa mga gawa ng iba. Doray: Nagpamisa ba kayo para sa inyong yumaong asawa, tulad ng ipinayo ko sa inyo kahapon?—tanong ng babae na iniiba ang usapan. Tasio: Hindi!—sagot ng matanda na nakangiti. Doray: Sayang!—sabi niya na may tunay na panghihinayang;—sinasabi nila na hanggang bukas, alas-diyes, ang mga kaluluwa ay malayang gumagala habang naghihintay ng mga dasal at handog ng mga buhay; na ang isang misa sa mga araw na ito ay katumbas ng lima sa ibang mga araw ng taon, o anim, tulad ng sinabi ng kura kaninang umaga. Tasio: Aba! ibig sabihin ay mayroong isang biyayang panahon na dapat samantalahin? Don Filipo: Ngunit, Doray!—sabat ni Don Filipo;—alam mo na si Don Anastasio ay hindi naniniwala sa purgatoryo. Tasio: Na hindi ako naniniwala sa purgatoryo?—tutol ng matanda na bahagyang tumayo mula sa kanyang upuan.—Alam ko pa nga ang kasaysayan nito! Don Filipo Doray: Ang kasaysayan ng purgatoryo!—sigaw ng mag-asawa na puno ng sorpresa.—Sige nga! Ikuwento ninyo sa amin! Tasio: Hindi ninyo ba alam at nagpapadala kayo roon ng mga misa at nagsasalita tungkol sa mga paghihirap nito? Aba! dahil nagsisimula nang umulan at mukhang magtatagal, magkakaroon tayo ng oras upang hindi mainip,—sagot ni Tasio na nag-iisip ng sandali. Isinara ni Don Filipo ang aklat na hawak niya, at si Doray ay umupo sa tabi niya, handang hindi maniwala sa anumang sasabihin ng matandang Tasio. Sinimulan ng matanda ang ganito: Tasio: Ang purgatoryo ay umiiral na bago pa dumating sa mundo ang Ating Panginoong Hesukristo, at dapat na nasa gitna ng mundo ayon kay Padre Astete, o malapit sa Cluny, ayon sa monghe na binanggit ni Padre Girard. Ang lugar dito ay hindi mahalaga. Ngayon, sino ang mga iniihaw sa mga apoy na iyon na nag-aalab mula pa sa simula ng mundo? Ang napakatandang pag-iral nito ay pinatutunayan ng Kristiyanong Pilosopiya, na nagsasabing hindi lumikha ang Diyos ng anumang bago mula nang Siya ay magpahinga. Don Filipo: Maaaring umiiral ito in potentia [bilang posibilidad lamang], ngunit hindi in actu [bilang tunay na umiiral],—tutol ng tenyente mayor. Tasio: Magaling! Gayunpaman, sasagutin ko kayo na ang ilan ay nakilala ito bilang umiiral in actu, at isa sa kanila ay si Zarathustra o Zoroastro, na sumulat ng bahagi ng Avesta at nagtatag ng isang relihiyon, na may ilang mga punto ng pagkakatulad sa ating relihiyon; at si Zarathustra, ayon sa mga pantas, ay nabuhay nang hindi bababa sa walong daang taon bago si Hesukristo. Sinabi kong hindi bababa, dahil si Gaffarel, pagkatapos suriin ang mga testimonya nina Plato, Xanto ng Lidia, Plinio, Hermipos at Eudoxo, ay naniniwala na siya ay mas nauna ng dalawang libo’t limang daang taon sa ating panahon. Anuman ang totoo rito, totoo na si Zarathustra ay nagsasalita na ng isang uri ng purgatoryo, at nagbibigay ng mga paraan upang makalaya mula rito. Ang mga buhay ay maaaring tubusin ang mga kaluluwa ng mga patay sa kasalanan, sa pamamagitan ng pagbigkas ng mga bahagi ng Avesta, paggawa ng mabubuting gawa, ngunit sa kundisyon na ang magdarasal ay isang kamag-anak hanggang sa ikaapat na henerasyon. Ang oras para dito ay nagaganap bawat taon at tumatagal ng limang araw. Nang maglaon, nang ang paniniwalang ito ay naging matatag sa mga tao, nakita ng mga pari ng relihiyong iyon ang isang malaking negosyo at sinamantala ang mga “lubhang madidilim na bilangguan kung saan naghahari ang mga pagsisisi,” tulad ng sinasabi ni Zarathustra. Itinatag nila, samakatuwid, na sa halagang isang derem, isang barya na mababa ang halaga ayon sa sinasabi, maaaring maligtas ang kaluluwa sa isang taon ng pagpapahirap; ngunit dahil sa relihiyong iyon ay may mga kasalanan na nagkakahalaga ng 300 hanggang 1000 taon ng pagdurusa, tulad ng kasinungalingan, kawalan ng katapatan, hindi pagtupad sa isang pangako, atbp., lumalabas na ang mga tuso ay nakapagbulsa ng milyon-milyong derem. Dito makikita ninyo ang isang bagay na kahawig na ng ating purgatoryo, bagaman may pagkakaibang nauunawaan dahil sa pagkakaiba ng mga relihiyon. Isang kidlat, kasunod ng isang malakas na kulog, ang nagpabangon kay Doray, na nagsabi habang nagkakrus: Doray: Hesus, Maria at Jose! Iiwan ko kayo; pupunta ako upang magsunog ng benditadong palma at magsindi ng mga kandila ng kapatawaran. Nagsimula nang bumuhos ang ulan. Nagpatuloy ang pilosopo Tasio, habang tinitingnan ang paglayo ng batang ginang: Tasio: Ngayon na wala na siya, maaari tayong magsalita ng mas makatwiran. Si Doray, bagaman medyo mapamahiin, ay isang mabuting Katoliko, at ayaw kong alisin ang pananampalataya sa puso: ang isang dalisay at simpleng pananampalataya ay naiiba sa panatisismo tulad ng apoy sa usok, tulad ng musika sa kaguluhan: ang mga hangal tulad ng mga bingi ay napaghahalo ang mga ito. Sa pagitan natin, maaari nating sabihin na ang ideya ng Purgatoryo ay mabuti, banal at makatwiran; ipinagpapatuloy ang ugnayan sa pagitan ng mga nawala at ng mga naririto, at hinihikayat ang mas malinis na pamumuhay. Ang masama ay nasa pang-aabuso na ginagawa rito. Ngunit tingnan natin ngayon kung paano maaaring napasok sa Katolisismo ang ideyang ito na wala sa Bibliya o sa mga Banal na Ebanghelyo. Ni si Moises ni si Hesukristo ay hindi man lang binanggit ito, at ang tanging sipi na binabanggit mula sa mga Macabeo ay hindi sapat, bukod pa sa ang aklat na ito ay idineklara ng Konsilyo ng Laodicea na apokripo, at ang Santa Iglesia Katolika ay tinanggap lamang ito pagkatapos. Ang relihiyong pagano ay wala ring anumang kahawig nito. Ang sipi na madalas banggitin mula kay Virgilio na Aliæ panduntur inanes [ang iba ay nakabitin sa kawalan], na nagbigay daan kay San Gregorio ang Dakila upang magsalita tungkol sa mga kaluluwang nalunod, at kay Dante para sa isa pang kwento sa kanyang “Divina Comedia [Banal na Komedya],” ay hindi maaaring maging pinagmulan ng paniniwalang ito. Ni ang mga Brahmin, ni ang mga Budista, ni ang mga Ehipsiyo, na nagbigay sa Gresya at Roma ng kanilang Caronte at Averno, ay walang anumang kahawig ng ideyang ito. Hindi ko na binabanggit ang mga relihiyon ng mga tao sa Hilagang Europa: ang mga relihiyong ito ng mga mandirigma, bardo at mangangaso, ngunit hindi ng mga pilosopo, bagaman pinapanatili pa rin ang kanilang mga paniniwala at kahit na mga ritwal na Kristiyanisado, ay hindi maaaring sumama sa kanilang mga sangkawan sa mga paglooban sa Roma o umupo sa Capitolio: mga relihiyon ng mga hamog, naglaho sa araw ng tanghali.—Sa gayon, ang mga Kristiyano ng mga unang siglo ay hindi naniniwala sa Purgatoryo: namamatay sila na may masayang pagtitiwala na makikita na nila nang mukhaan ang Diyos sa madaling panahon. Ang mga unang ama ng Simbahan na tila binanggit ito ay sina San Clemente ng Alexandria, Orígenes at San Ireneo, marahil ay naimpluwensyahan ng relihiyong zarathustriano, na noon ay namumukadkad pa at malawak na kumalat sa buong Silangan, dahil nababasa natin sa bawat hakbang ang mga pagsaway sa orientalismo ni Orígenes. Pinatunayan ni San Ireneo ang pag-iral nito sa pamamagitan ng katotohanang nanatili si Hesukristo ng “tatlong araw sa kailaliman ng lupa,” tatlong araw ng Purgatoryo, at mula rito ay kinuha niya na bawat kaluluwa ay dapat manatili rito hanggang sa muling pagkabuhay ng laman, kahit na sa bagay na ito ang Hodie mecum eris in Paradiso[1] ay tila sumasalungat sa kanya. Si San Agustin ay nagsasalita rin tungkol sa Purgatoryo, ngunit, kahit na hindi niya pinatutunayan ang pag-iral nito, hindi niya ito itinuturing na imposible, ipinapalagay na maaaring magpatuloy sa kabilang buhay ang mga parusa na natatanggap natin sa mundong ito para sa ating mga kasalanan. Don Filipo: Naku, ang San Agustin na iyan!—sigaw ni Don Filipo;—hindi siya nasiyahan sa ating mga paghihirap dito at gusto pa niyang magpatuloy! Tasio: Kaya ganito ang nangyari: may mga naniniwala at may mga hindi. Sa kabila ng pag-amin ni San Gregorio na sa kanyang de quibusdam levibus culpis esse ante judicium purgatorius ignis credendus est [para sa ilang magagaang sala, dapat paniwalaang may apoy na naglilinis bago ang paghuhukom], wala pang naging tiyak na desisyon tungkol dito hanggang sa taong 1439, walong siglo ang lumipas, nang ideklara ng Konsilyo ng Florencia na dapat magkaroon ng isang apoy na maglilinis para sa mga kaluluwa ng mga namatay sa pagmamahal sa Diyos, ngunit hindi pa nakapagbabayad nang lubos sa Hustisya ng Diyos. Sa huli, ang Konsilyo ng Trento, sa ilalim ni Pio IV, noong isang libo limang daan at animnapu’t tatlo, sa sesyon XXV, ay nagbigay ng dekreto ng Purgatoryo na nagsisimula sa: Cum catholica ecclesia, Spiriiu Sancto edocta etc. [yamang ang Simbahang Katoliko, na tinuruan ng Espiritu Santo], kung saan sinasabi na ang mga handog ng mga buhay, mga panalangin, mga limos at iba pang mga gawaing maka-Diyos ay ang pinakamabisang paraan upang mapalaya ang mga kaluluwa, bagaman inuuna ang sakripisyo ng misa. Hindi naman naniniwala dito ang mga Protestante, at pati na rin ang mga Amang Griyego, dahil wala silang nakikitang anumang batayang biblikal, at sinasabi nila na ang panahon para sa merito o demerito ay nagtatapos sa kamatayan, at ang Quodcumque ligaberis in terra... [ang anumang iyong tatalian sa lupa] ay hindi nangangahulugang usque ad purgatorium, etc. [hanggang sa Purgatoryo]; ngunit maaaring sagutin ito na dahil ang Purgatoryo ay nasa gitna ng lupa, natural na nasa ilalim ito ng kapangyarihan ni San Pedro. Ngunit hindi ko matatapos kung uulitin ko dito lahat ng nasabi na tungkol sa paksang ito. Isang araw na nais niyong talakayin ito sa akin, pumunta kayo sa aking bahay at doon tayo magbubukas ng mga aklat at magtatalakayan ng malaya at tahimik. Ngayon, aalis na ako: hindi ko alam kung bakit ngayong gabi ay pinapayagan ng kabanalan ng mga Kristiyano ang pagnanakaw,—kayo, mga awtoridad, hinahayaan ito,—at natatakot ako para sa aking mga aklat. Kung nanakawin nila ito para basahin, hahayaan ko, ngunit alam ko na marami ang nais sunugin ito upang gawan ako ng kawanggawa, at ang ganitong uri ng kawanggawa, karapat-dapat sa kalifa Omar, ay nakakatakot. Ang ilan dahil sa mga aklat na ito ay iniisip na ako’y kondenado na. Doray: Ngunit inaasahan ko na naniniwala kayo sa kondenasyon ng kaluluwa?—tanong ni Doray na nakangiti, na lumitaw na may dalang maliit na brasero na may mga tuyong dahon ng palma na naglalabas ng nakakainis na usok at kaaya-ayang pabango. Tasio: Hindi ko alam, Ginang, kung ano ang gagawin sa akin ng Diyos!—sagot ng matandang Tasio na nag-iisip.—Kapag ako’y naghihingalo na, ipagkakatiwala ko ang aking sarili sa Kanya nang walang takot; gawin Niya sa akin ang nais Niya. Ngunit may naisip ako. Doray: At ano ang naisip ninyo? Tasio: Kung ang mga tanging maliligtas ay ang mga Katoliko, at sa mga ito ay limang porsyento lamang, gaya ng sinasabi ng maraming pari, at bumubuo ang mga Katoliko ng ikalabindalawang bahagi ng populasyon ng mundo kung paniniwalaan natin ang mga estadistika, lalabas na pagkatapos ng pagkakondena ng libu-libo at libu-libong tao sa loob ng di mabilang na mga siglo bago dumating ang Tagapagligtas sa mundo, pagkatapos na ang isang anak ng Diyos ay namatay para sa atin, ngayon ay lima lamang sa bawat isang libo’t dalawang daan ang maliligtas. Oh tiyak na hindi! Mas gusto kong sabihin at maniwala kasama si Job: Magiging mahigpit ka ba laban sa isang dahon na lumilipad at hahabulin mo ang isang tuyong tangkay? Hindi, napakaraming kasawian ay imposible, ang maniwala dito ay isang kalapastanganan, hindi, hindi! Doray: Ano pa ang magagawa? Ang Hustisya, ang Kadalisayan ng Diyos... Tasio: Oh! ngunit ang Hustisya at Kadalisayan ng Diyos ay nakita na ang hinaharap bago pa ang paglikha!—sagot ng matanda na nanginginig at tumatayo.—Ang paglikha, ang tao ay isang nilalang na maaaring umiral o hindi, at hindi kinakailangan, at ang Diyos na iyon ay hindi dapat lumikha ng tao, hindi, kung para paligayahin ang isa ay kailangan Niyang hatulan ang daan-daang tao sa walang hanggang kasawian, at lahat dahil sa mga minanang kasalanan o sa isang sandali. Hindi! Kung totoo iyon, inisin ninyo ang inyong anak na natutulog doon; kung ang paniniwalang iyon ay hindi isang kalapastanganan laban sa Diyos na dapat ay ang Pinakamataas na Kabutihan, kung gayon ang Molok ng Penisya na nabubuhay sa mga sakripisyong tao at inosenteng dugo, at sa kanyang mga bituka ay sinusunog ang mga bata na kinuha mula sa sinapupunan ng kanilang mga ina, ang uhaw-sa-dugong diyos na iyon, ang kakila-kilabot na diyos na iyon ay magiging isang mahinang dalaga, isang kaibigan, ang ina ng Sangkatauhan. At puno ng takot, ang baliw o ang pilosopo ay iniwan ang bahay, tumatakbo sa kalye sa kabila ng ulan at kadiliman. Isang nakakasilaw na kidlat, sinundan ng isang nakakatakot na kulog, na nagkalat ng mga nakamamatay na tilamsik sa hangin, ay nagbigay liwanag sa matanda na, nakataas ang mga kamay sa langit, ay sumisigaw: Tasio: Ikaw ay nagpoprotesta! Alam ko na hindi ka malupit, alam ko na dapat kitang tawagin na Ang Mabuti! Lalong dumalas ang mga kidlat, lalong lumakas ang bagyo... Mga Talababa ------------ [1] Ngayon ay makakasama kita sa Paraiso. (Hindi namin inaakalang makasasakit sa kaalaman ng mga mambabasa ang paglalagay sa Kastila ng mga kilalang pariralang ito. Ang aming layunin ay magbigay ng kumpletong paliwanag ng teksto, at gawin itong naiintindihan ng lahat. Bukod dito, sa edisyong Aleman ay ipinaliwanag mismo ng may-akda sa pamamagitan ng mga tala ang ilan sa mga siping Latin na inilagay sa bibig ng kanyang mga tauhan.) ============================================================================== KABANATA XV: ANG MGA SAKRISTAN ============================================================================== Naririnig ang mga kulog na dumadagundong sa maikling pagitan, nagsasalubungan, at bawat kulog ay sinusundan ng nakakatakot na sigsag ng kidlat: masasabi sanang isinusulat ng Diyos ang kanyang pangalan gamit ang apoy at nanginginig ang walang hanggang kalangitan sa takot. Bumubuhos na parang agos ang ulan at, hinahampas ng hangin na sumisipol nang mapanglaw, tila nalilitong nagbabago ng direksiyon sa bawat sandali. Ang mga kampana ay umaawit ng kanilang mapanglaw na panalangin sa tinig na puno ng takot, at sa maikling katahimikan na iniiwan ng malakas na ugong ng mga nagwawalang elemento, isang malungkot na tugtog, na tila daing, ay humihikbing parang nananaghoy. Sa ikalawang palapag ng tore ay naroon ang dalawang bata, na saglit nating nakitang kausap ang pilosopo. Ang mas bata, na may malalaking itim na mata at mahiyain na mukha, ay sinusubukang idikit ang kanyang katawan sa kanyang kapatid, na kamukhang-kamukha niya sa hugis ng mukha, maliban na lamang sa mas malalim na tingin at mas matatag na anyo. Pareho silang nakasuot ng mga abang damit na puno ng sulsi at tagpi. Nakaupo sa isang piraso ng kahoy, bawat isa ay may hawak na lubid, na ang dulo ay nawawala sa ikatlong palapag, doon sa itaas sa gitna ng mga anino. Ang ulan, tinutulak ng hangin, ay umaabot sa kanila at pinagagalaw ang ningas ng isang upos ng kandilang nakasindi sa ibabaw ng isang malaking bato, na ginagamit upang gayahin ang kulog tuwing Biyernes Santo sa pamamagitan ng pagpapagulong nito sa koro. Nakatatandang Bata: Hilain mo ang lubid mo, Crispín!—sabi ng nakatatanda sa kanyang nakababatang kapatid. Nagbitin dito ang bata, at sa itaas ay narinig ang isang mahinang ungol, na agad na nilunod ng isang kulog na pinarami ng libu-libong alingawngaw. Crispín: Ah! Kung nasa bahay lang tayo ngayon, kasama si ina!—buntong-hininga ng maliit na bata habang tinitingnan ang kanyang kapatid;—doon hindi ako matatakot. Hindi sumagot ang nakatatanda; tinitingnan niya kung paano tumutulo ang pagkit ng kandila at mukhang nag-aalala. Crispín: Doon walang nagsasabi na nagnanakaw ako!—dagdag ni Crispín;—hindi papayag si ina! Kung alam lang niya na pinapalo nila ako... Inalis ng nakatatanda ang kanyang tingin mula sa apoy, itinaas ang ulo at kinagat nang mahigpit ang makapal na lubid na hinila niya nang malakas, kaya umalingawngaw ang isang matunog na taginting. Crispín: Magiging ganito ba tayo palagi, kapatid?—patuloy na nagsalita si Crispín.—Gusto kong magkasakit bukas sa bahay, gusto kong magkaroon ng mahabang sakit para alagaan ako ni ina at hindi niya ako papayagang bumalik sa kumbento! Sa ganitong paraan hindi nila ako tatawaging magnanakaw, at hindi nila ako sasaktan! At ikaw rin, kapatid, dapat magkasakit kasama ko. Nakatatandang Bata: Hindi!—sagot ng nakatatanda;—mamamatay tayong lahat: si ina sa kalungkutan, at tayo sa gutom. Hindi sumagot si Crispín. Crispín: Magkano ang kinita mo ngayong buwan?—tanong niya pagkatapos ng ilang sandali. Nakatatandang Bata: Dalawang piso: pinatawan ako ng tatlong multa. Crispín: Bayaran mo ang sinasabi nilang ninakaw ko, para hindi nila tayo tawaging magnanakaw; bayaran mo, kapatid! Nakatatandang Bata: Baliw ka ba, Crispín? Walang makakain si ina; sinasabi ng sakristan mayor na ninakaw mo ang dalawang onsa, at ang dalawang onsa ay tatlumpu’t dalawang piso. Binilang ng maliit na bata sa kanyang mga daliri hanggang umabot sa tatlumpu’t dalawa. Crispín: Anim na kamay at dalawang daliri! At bawat daliri isang piso,—bulong niya pagkatapos, nag-iisip.—At bawat piso... ilang kuwarto? Nakatatandang Bata: Isang daan at animnapu. Crispín: Isang daan at animnapung kuwarto? Isang daan at animnapung beses isang kuwarto? Ina! At ilan ba ang isang daan at animnapu? Nakatatandang Bata: Tatlumpu’t dalawang kamay,—sagot ng nakatatanda. Ilang sandaling nanatiling nakatingin si Crispín sa kanyang maliliit na kamay. Crispín: Tatlumpu’t dalawang kamay!—paulit-ulit niya;—anim na kamay at dalawang daliri, at bawat daliri tatlumpu’t dalawang kamay... at bawat daliri isang kuwarto... Ina, ang daming kuwarto! Hindi mo mabibilang iyan sa tatlong araw... at makakabili ka ng tsinelas para sa paa, at sombrero para sa ulo kapag mainit ang araw, at malaking payong kapag umuulan, at pagkain, at damit para sa iyo at kay ina at... Naging malalim ang pag-iisip ni Crispín. Crispín: Ngayon, pinagsisisihan kong hindi ako nagnakaw! Nakatatandang Bata: Crispín!—pinagalitan siya ng kanyang kapatid. Crispín: Huwag kang magalit! Sinabi ng kura na papatayin niya ako sa palo kung hindi lumabas ang pera; kung ninakaw ko ito, maaari ko itong palabasin... at kung mamatay ako, magkaroon man lang kayo ng damit, ikaw at si ina! Kung ninakaw ko lang! Tumahimik ang nakatatanda at hinila ang kanyang lubid. Pagkatapos ay sumagot na may buntong-hininga: Nakatatandang Bata: Ang kinatatakutan ko ay baka pagalitan ka ni ina kapag nalaman niya! Crispín: Sa tingin mo ba?—tanong ng maliit na bata na nagulat.—Sasabihin mo na pinalo na nila ako nang marami, ipapakita ko sa kanya ang aking mga pasa, at ang aking bulsang punit: wala akong ibang pera kundi isang kuwarto na ibinigay sa akin noong Pasko, at kinuha ito ng kura kahapon. Wala akong nakitang ibang kuwarto na mas maganda. Hindi ito paniniwalaan ni ina, hindi niya ito paniniwalaan! Nakatatandang Bata: Kung sasabihin ng kura... Nagsimulang umiyak si Crispín, bumubulong sa pagitan ng mga hikbi: Crispín: Kung gayon, umuwi ka na mag-isa, ayaw kong umuwi; sabihin mo kay ina na may sakit ako; ayaw kong umuwi. Nakatatandang Bata: Crispín, huwag kang umiyak!—sabi ng nakatatanda.—Hindi ito paniniwalaan ni ina; huwag kang umiyak; sinabi ni Tandang Tasio na naghihintay sa atin ang masarap na hapunan... Itinaas ni Crispín ang kanyang ulo at tiningnan ang kanyang kapatid: Crispín: Masarap na hapunan! Hindi pa ako kumakain; ayaw nila akong pakainin hanggang hindi lumalabas ang dalawang onsa... Pero paano kung paniwalaan ni ina? Sasabihin mo na nagsisinungaling ang sakristan mayor, at ang kura na naniniwala sa kanya, na lahat sila ay nagsisinungaling; na sinasabi nilang tayo ay mga magnanakaw dahil ang ating ama ay isang lulong sa bisyo na... Ngunit isang ulo ang lumitaw mula sa ilalim ng hagdan na patungo sa pangunahing palapag, at ang ulo na ito, tulad ng kay Medusa, ay nagpayelo sa salita sa mga labi ng bata. Ito ay isang mahabang ulo, payat, na may mahabang itim na buhok; ang mga asul na salamin ay nagtatago ng isang bulag na mata. Ito ang sakristan mayor na madalas lumitaw nang walang ingay, walang babala. Nanlamig ang magkapatid. Sakristan Mayor: Ikaw, Basilio, pinapatawan kita ng multa ng dalawang reales [mga baryang pilak] dahil hindi ka tumutugtog nang sabay sa kumpas!—sabi niya sa tinig na tila galing sa yungib, na parang wala siyang babagtingang pantinig.—At ikaw, Crispín, mananatili ka ngayong gabi hanggang lumabas ang ninakaw mo. Tiningnan ni Crispín ang kanyang kapatid na parang humihingi ng tulong. Basilio: May pahintulot na kami... hinihintay kami ni ina ng alas-otso,—mahiyaing bulong ni Basilio. Sakristan Mayor: Hindi ka rin uuwi ng alas-otso! Hanggang alas-diyes! Basilio: Pero, ginoo, pagsapit ng alas-nuwebe ay hindi na maaaring maglakad sa daan at malayo ang bahay. Sakristan Mayor: At ikaw pa ba ang mag-uutos sa akin?—tanong ng galit na lalaki. At hinawakan si Crispín sa braso at sinubukang hilahin siya. Basilio: Ginoo! Isang linggo na kaming hindi nakakakita kay ina!—pakiusap ni Basilio habang hinahawakan ang kanyang kapatid na parang pinoprotektahan siya. Sa isang tampal ay inalis ng sakristan mayor ang kamay ni Basilio at hinila si Crispín, na nagsimulang umiyak at nagpatihulog sa sahig habang sinasabi sa kanyang kapatid: Crispín: Huwag mo akong iwan, papatayin nila ako! Ngunit hindi siya pinansin ng sakristan; hinila niya pababa ng hagdan si Crispín, at nawala sila sa mga anino. Hindi makapagsalita si Basilio. Narinig niya ang mga hampas ng katawan ng kanyang kapatid sa mga baitang ng hagdan, isang sigaw, ilang sampal, at pagkatapos ay unti-unting nawala ang mga nakadudurog-pusong tinig. Hindi humihinga ang bata: nakikinig siya nang nakatayo, dilat na dilat ang mga mata, at nakatikom ang mga kamao. Basilio: Kailan kaya ako makakapag-araro ng isang bukid!—bulong niya nang paimpit, at mabilis na bumaba. Pagdating sa koro, nakinig siya nang mabuti; ang boses ng kanyang kapatid ay mabilis na lumalayo at ang sigaw: Ina! Kapatid! ay tuluyang nawala nang magsara ang isang pinto. Nanginginig, pawisan, huminto siya nang sandali; kinagat niya ang kanyang kamao upang pigilan ang isang sigaw na nais kumawala mula sa kanyang puso at pinagala ang kanyang paningin sa kalahating dilim ng simbahan. Doon ay mahinang nagliliyab ang lampara ng langis; ang catafalco [mataas na patungang may kabaong para sa misa ng patay] ay nasa gitna: lahat ng pinto ay sarado, at ang mga bintana ay may mga rehas. Bigla siyang umakyat ng hagdan, dumaan sa ikalawang palapag, kung saan nakasindi ang kandila, at umakyat sa ikatlo. Tinanggal niya ang mga lubid na nagtatali sa mga dila ng kampana, at pagkatapos ay bumaba ulit na maputla, ngunit ang kanyang mga mata ay nagniningning at hindi dahil sa mga luha. Samantala, nagsisimula nang humupa ang ulan at unti-unting luminaw ang kalangitan. Pinagbuhol ni Basilio ang mga lubid, itinali ang isang dulo sa isang haligi ng barandilya, at nang hindi naalalang patayin ang ilaw, dumulas siya pababa sa gitna ng kadiliman. Ilang minuto pagkatapos, sa isa sa mga kalye ng bayan, narinig ang mga boses at dalawang putok; ngunit walang nag-alala at muling bumalik ang katahimikan. ============================================================================== KABANATA XVI: SISA ============================================================================== Ang gabi ay madilim: natutulog nang tahimik ang mga kapitbahay; ang mga pamilyang naalala ang mga yumao ay nagpapahinga nang payapa at kuntento: nagdasal sila ng tatlong bahagi ng rosaryo na may mga requiem [mga dasal para sa kaluluwa ng patay], ang nobena para sa mga kaluluwa, at nagsindi ng maraming kandila sa harap ng mga banal na imahen. Ang mga mayayaman at may kakayahan ay tumupad sa mga obligasyon sa mga pumanaw na nag-iwan sa kanila ng kayamanan; kinabukasan ay makikinig sila ng tatlong misa na sinasabi ng bawat pari, magbibigay ng dalawang piso para sa isa pang misa sa kanilang intensyon, at pagkatapos ay bibili ng bula para sa mga yumao, puno ng indulhensiya. Sa totoo lang, ang Banal na Katarungan ay hindi mukhang kasing-higpit ng sa tao. Ngunit ang mahirap, ang dukha na halos hindi kumikita ng sapat upang mabuhay at kailangang magbigay ng suhol sa mga directorcillo [kalihim ng pamahalaang-bayan], eskribyente, at sundalo para payagan siyang mabuhay nang payapa, ay hindi natutulog nang payapa tulad ng iniisip ng mga makata ng palasyo, na marahil ay hindi pa naranasan ang haplos ng kahirapan. Ang mahirap ay malungkot at nag-iisip. Sa gabing iyon, kung kaunti man siyang nagdasal, marami siyang nanalangin, may sakit sa mga mata at luha sa puso. Wala siyang mga nobena, ni alam ang mga jaculatoria [maiikling dalangin], ni mga berso, ni mga oremus [mga panalanging Latin ng misa] na ginawa ng mga prayle para sa mga walang sariling ideya, ni sariling damdamin; hindi rin niya ito naiintindihan. Nagdarasal siya sa wika ng kanyang kahirapan; ang kanyang kaluluwa ay umiiyak para sa kanya at para sa mga yumaong ang pag-ibig ay siyang kanyang yaman. Ang kanyang mga labi ay maaaring bumigkas ng mga pagbati, ngunit ang kanyang isipan ay sumisigaw ng mga hinaing at nag-aakusa ng mga pagdaing. Masisiyahan ba kayo, ikaw na nagpala sa kahirapan, at kayo mga anino na pinahihirapan, sa simpleng panalangin ng mahirap, na binigkas sa harap ng isang hindi maayos na larawan, sa liwanag ng isang timsim[1], o nais ba ninyo ang mga kandila sa harap ng mga Kristong duguan, ng mga Birhen na may maliit na bibig at mga mata ng kristal, ang mga misa sa Latin, na sinasabi ng pari nang parang makina? At ikaw, Relihiyong ipinangaral para sa sangkatauhang naghihirap, nakalimutan mo na ba ang iyong misyon na aliwin ang inaapi sa kanyang kahirapan at ibaba ang makapangyarihan sa kanyang kayabangan, at ngayon ay may mga pangako lamang para sa mayayaman, para sa mga kayang magbayad sa iyo? Ang mahirap na balo ay nagbabantay sa tabi ng mga anak na natutulog sa kanyang tabi; iniisip niya ang mga bulang kailangang bilhin para sa kapahingahan ng mga magulang at ng yumaong asawa. “Isang piso,” sabi niya, “isang piso ay isang linggo ng pagmamahal para sa aking mga anak, isang linggo ng tawanan at kasiyahan, ang aking ipon ng isang buwan, isang damit para sa aking anak na nagdadalaga na...”—“Ngunit kailangan mong patayin ang mga apoy na ito,” sabi ng tinig na narinig niyang mangaral; “kailangan mong magsakripisyo.” Oo! Kailangan! Ang Simbahan ay hindi nagliligtas nang libre ng mga kaluluwang mahal mo: hindi ito namamahagi ng mga bula nang libre. Kailangan mong bilhin ito at, sa halip na matulog sa gabi, magtatrabaho ka. Hayaang ipakita muna ng iyong anak na dalaga ang kanyang mahinhing kahubaran; mag-ayuno ka, sapagkat mahal ang langit! Talagang tila hindi pumapasok sa langit ang mga mahihirap! Ang mga kaisipang ito ay lumilipad sa pagitan ng sahig, kung saan nakalatag ang simpleng banig, at ng palupo [gulugod ng bubong] kung saan nakabitin ang duyang pinag-uugoyan ng bata. Ang kanyang paghinga ay madali at payapa; paminsan-minsan ay ngumunguya ng laway at bumibigkas ng mga tunog: nangangarap kumain ang gutom na tiyan na hindi nasiyahan sa ibinigay ng mga nakatatandang kapatid. Ang mga kuliglig ay kumakanta nang monotonong pinagsasama ang kanilang walang hanggang nota sa mga huni ng grillo [insektong humuhuni sa gabi], na nakatago sa damuhan, o ng zarandija [isang uri ng kuliglig] na lumalabas sa kanilang lungga upang maghanap ng pagkain, habang ang tuko[2], na hindi na natatakot sa tubig, ay ginugulo ang konsiyerto sa kanyang malas na tinig na sumisilip ang ulo sa butas ng isang nabubulok na puno. Ang mga aso ay tumatahol nang malungkot sa kalye, at ang mapamahiin na nakikinig ay naniniwalang nakikita ng mga hayop ang mga espiritu at mga anino. Ngunit ni ang mga aso ni ang iba pang mga insekto ay hindi nakikita ang mga sakit ng tao, at gayunpaman, napakarami ang umiiral! Doon sa malayo sa bayan, sa isang oras na layo, nakatira ang ina nina Basilio at Crispín, asawa ng isang lalaking walang puso, na nagsisikap mabuhay para sa kanyang mga anak habang ang asawa ay naglalagalag at nagsusugal ng manok. Ang kanilang mga pagkikita ay bihira, ngunit laging masakit. Inalisan siya ng asawa ng kanyang iilang alahas upang tustusan ang kanyang mga bisyo, at nang wala nang maipagkaloob si Sisa[3] para sa mga kapritso ng kanyang asawa, nagsimula itong saktan siya. Mahina ang loob, mas may puso kaysa utak, siya ay marunong lamang magmahal at umiyak. Para sa kanya, ang kanyang asawa ay kanyang Diyos; ang kanyang mga anak ay kanyang mga anghel. Siya, na alam kung gaano siya iniidolo at kinatatakutan, ay umasta rin tulad ng lahat ng huwad na diyos; bawat araw ay nagiging mas malupit, hindi makatao, at mapag-utos. Nang tanungin siya ni Sisa, minsang nakita niya itong mas madilim ang mukha kaysa dati, tungkol sa kanyang plano na gawing sakristan si Basilio, patuloy itong hinahaplos ang manok, hindi nagsabi ng oo o hindi, at nagtanong lamang kung kikita ng malaking pera. Hindi siya naglakas-loob na magpilit; ngunit ang kanyang apuradong kalagayan at ang pagnanais na matutong magbasa at magsulat ang mga bata sa paaralan ng bayan ay nagpilit sa kanya na ituloy ang plano. Hindi rin nagsalita ang asawa. Sa gabing iyon, mga alas-diyes y media o alas-onse, nang nagniningning na ang mga bituin sa kalangitang nilinis ng bagyo, nakaupo si Sisa sa isang bangkong kahoy, tinitingnan ang ilang sanga na kalahating nasusunog sa kanyang kalan, na binubuo ng mga batong magaspang na halos may mga sulok. Sa isa sa mga tripod na ito o tungko [batong patungan ng palayok], may isang maliit na kaldero kung saan nagluluto ng kanin, at sa ibabaw ng mga baga ay tatlong tuyong sardinas, na ibinebenta ng tatlo sa dalawang kuwarto. Inilapat niya ang kanyang baba sa kanyang palad, tinitingnan ang dilaw at mahinang apoy na ibinibigay ng kawayan, na ang mga panandaliang baga ay agad nagiging abo; isang malungkot na ngiti ang nagbigay liwanag sa kanyang mukha. Naalala niya ang nakakatawang bugtong ng kaldero at ng apoy, na minsang iminungkahi ni Crispín sa kanya. Ang bata ay nagsabi: Naupú si Maitim, sinulut ni Mapulá Nang malaó y kumara kará[4]. Siya ay bata pa at makikita na minsan ay maganda at kaakit-akit. Ang kanyang mga mata, na tulad ng kanyang kaluluwa, ay ibinigay niya sa kanyang mga anak, ay maganda, may mahahabang pilikmata at malalim na tingin; ang kanyang ilong ay maayos ang hugis; ang kanyang maputlang mga labi, ay may magandang hugis. Siya ay tinatawag ng mga Tagalog na kayumanging kaligatan, ibig sabihin, morena, ngunit may malinis at purong kulay. Sa kabila ng kanyang kabataan, ang sakit, o marahil ang gutom, ay nagsisimulang sumira sa kanyang maputlang pisngi, ang kanyang makapal na buhok, na minsan ay palamuti ng kanyang sarili, kung ito’y maayos pa rin ay hindi dahil sa pagkamalandi, kundi dahil sa nakasanayan: isang napakasimpleng pusod na walang ipit o palamuting suklay. Ilang araw na siyang hindi lumalabas ng bahay, nananahi ng isang gawaing ipinagbilin sa kanya na tapusin sa lalong madaling panahon. Siya, upang kumita ng pera, ay hindi nakinig ng misa nang umagang iyon, dahil ang pagpunta at pagbalik sa bayan ay aabot ng dalawang oras sa pinakamababa:—ang kahirapan ay nag-uudyok na magkasala!—Matapos tapusin ang kanyang trabaho, dinala niya ito sa may-ari, ngunit nangako lamang itong magbabayad. Buong araw siyang nag-iisip ng mga kasiyahan sa gabi: nalaman niyang darating ang kanyang mga anak, at naisip niyang ipaghanda sila. Bumili siya ng sardinas, kumuha mula sa kanyang maliit na hardin ng pinakamagandang mga kamatis, dahil alam niyang ito ang paboritong pagkain ni Crispín; humingi siya sa kanyang kapitbahay, ang pilosopong Tasio, na nakatira sa kalahating kilometro, ng tapa ng baboy-ramo at isang hita ng ligaw na pato, ang mga paboritong pagkain ni Basilio. At puno ng pag-asa, niluto niya ang pinakamaputing kanin, na siya mismo ang nag-ani sa mga bukid. Ito nga ay isang hapunan ng mga pari para sa mga mahihirap na bata. Ngunit sa isang malas na pagkakataon, dumating ang asawa at kinain ang kanin, ang tapa ng baboy-ramo, ang hita ng pato, limang sardinas at ang mga kamatis. Hindi nagsalita si Sisa, kahit na parang siya ang kinakain. Nang busog na siya, naalala niyang tanungin ang tungkol sa mga anak; noon lamang nakangiti si Sisa at, masaya, nangako sa sarili na hindi kakain ng hapunan nang gabing iyon, dahil sa natira ay hindi sapat para sa tatlo. Ang ama ay nagtanong tungkol sa kanyang mga anak, at ito para sa kanya ay higit pa sa pagkain. Pagkatapos ay kinuha niya ang kanyang manok at nais umalis. Sisa: Ayaw mo bang makita sila?—tanong niya nang nanginginig;—sinabi sa akin ng matandang Tasio na baka magtagal sila ng kaunti; si Crispín ay marunong nang magbasa at... baka si Basilio ay magdala ng kanyang suweldo! Sa huling dahilan na ito, ang asawa ay tumigil, nag-alinlangan, ngunit nagtagumpay ang kanyang mabuting anghel. Asawa ni Sisa: Sa kasong iyon, itabi mo sa akin ang isang piso!—sabi niya, at umalis. Si Sisa ay umiyak nang labis, ngunit naalala ang kanyang mga anak at pinahid ang mga luha. Nagluto siya ng bagong kanin, at inihanda ang tatlong natirang sardinas: bawat isa ay magkakaroon ng isa at kalahati. Sisa: Magkakaroon sila ng magandang gana!—iniisip niya;—mahaba ang daan at ang mga gutom na tiyan ay walang puso. Nakikinig sa bawat tunog, natagpuan natin siyang nakikinig sa pinakamagaan na mga yapak; malakas at malinaw, Basilio; magaan at hindi pantay, Crispín, iniisip niya. Ang kalaw[5] ay kumanta sa kagubatan ng dalawa o tatlong beses na mula nang tumigil ang ulan, ngunit hindi pa rin dumarating ang kanyang mga anak. Inilagay niya ang mga sardinas sa loob ng kaldero upang hindi lumamig at lumapit sa pintuan ng kubo upang tumingin sa daan. Upang maaliw, nagsimula siyang umawit nang mahina. Mayroon siyang magandang tinig, at kapag naririnig ng kanyang mga anak ang kanyang pag-awit ng kundiman[6] ay umiiyak sila nang hindi alam kung bakit. Ngunit nang gabing iyon, nanginginig ang kanyang tinig, at ang mga nota ay lumalabas nang tamad. Itinigil niya ang kanyang pag-awit at ibinaon ang tingin sa kadiliman. Walang taong dumarating mula sa bayan, maliban sa hangin na nagpapabagsak ng tubig mula sa malalapad na dahon ng mga saging. Biglang nakita niyang may isang itim na aso na lumitaw sa harap niya; ang hayop ay nag-aamoy ng kung ano sa daan. Natakot si Sisa, kumuha ng bato at inihagis ito. Tumakbo ang aso na umaalulong nang malagim. Hindi mapamahiin si Sisa, ngunit dahil sa dami ng narinig niyang kuwento tungkol sa mga kutob at mga itim na aso, natakot siya. Agad niyang isinara ang pinto, at umupo sa tabi ng ilaw. Ang gabi ay pabor sa mga paniniwala, at ang imahinasyon ay pinupuno ang hangin ng mga multo. Sinubukan niyang magdasal, manawagan sa Birhen, sa Diyos upang pangalagaan ang kanyang mga anak, lalo na ang kanyang munting si Crispín. At nang hindi sinasadya, nakalimutan niya ang dasal upang hindi na isipin kundi sila lamang, inaalala ang mga mukha ng bawat isa, ang mga mukhang iyon na palaging ngumingiti sa kanya, maging sa panaginip, maging sa paggising. Ngunit bigla niyang naramdaman ang pagtaas ng kanyang mga buhok, ang kanyang mga mata ay lumaki nang husto; ilusyon o realidad, nakita niya si Crispín na nakatayo sa tabi ng kalan, doon kung saan siya karaniwang nakaupo upang makipag-usap sa kanya. Ngayon ay wala siyang sinasabi; tinitingnan siya ng kanyang malalaking mata na puno ng pag-iisip, at ngumingiti. Basilio: Inay, buksan ninyo! buksan ninyo, inay!—sabi ng boses ni Basilio mula sa labas. Si Sisa ay biglang nanginig at ang pangitain ay nawala. Mga Talababa ------------ [1] Salitang Tsino na ginagamit upang tukuyin ang mitsa ng isang lamparang maliit. [2] Butiki na nakatira sa mga bahay ng mga Pilipino at kilala sa kanyang sigaw, na inuulit ng maraming beses ang salitang “tuko.” [3] Palayaw ng Basilisa, Narcisa at iba pang pangalan na may katulad na pagtatapos. [4] Umupo ang Maitim, tinitigan ni Mapulá; lumipas ang sandali at narinig ang “kikirikí.” [5] Buceros hydrocórax, isang ibong magaan ang tuka, na mayroong isang umbok sa gitnang bahagi ng itaas na tuka na may sukat na 6 na pulgada ang haba at 3 pulgada ang lapad. Ang kanyang boses ay kakaiba, katulad ng ungol ng isang batang baka. [6] Sagutin mo ako. ============================================================================== KABANATA XVII: BASILIO ============================================================================== Ang buhay ay panaginip. Halos hindi makapasok si Basilio, at pasuray-suray na bumagsak sa mga bisig ng kanyang ina. Isang di-maipaliwanag na lamig ang bumalot kay Sisa nang makita niyang mag-isa lang itong dumating. Nais niyang magsalita, ngunit walang lumabas na tunog; nais niyang yakapin ang kanyang anak, ngunit wala rin siyang lakas; hindi siya makaiyak. Ngunit nang makita niya ang dugo na bumabalot sa noo ng bata, nakasigaw siya sa tinig na tila nagbabadya ng pagkalagot ng isang hibla ng puso: Sisa: Mga anak ko! Basilio: Huwag kayong matakot, ina!—sagot ni Basilio;—naiwan si Crispín sa kumbento. Sisa: Sa kumbento? Naiwan siya sa kumbento? Buhay pa ba siya? Tumingin ang bata sa kanya. Sisa: Ah!—sigaw niya, mula sa matinding pag-aalala patungo sa matinding tuwa. Umiyak si Sisa, niyakap ang kanyang anak at tinakpan ng halik ang duguang noo nito. Sisa: Buhay si Crispín! Iniwan mo siya sa kumbento... at bakit ka nasugatan, anak ko? Nahulog ka ba? At maingat niya itong sinuri. Basilio: Ang sakristan mayor, nang dalhin si Crispín, sinabi sa akin na hindi ako makaaalis hanggang alas-diyes, at dahil gabi na, tumakas ako. Sa bayan, sinigawan ako ng mga sundalo ng ¿quién vive? [sino iyan?, hamon ng bantay], tumakbo ako, nagpaputok sila, at isang bala ang dumaplis sa aking noo. Natakot akong hulihin nila at pakuskusin sa kuwartel habang pinapalo, tulad ng ginawa nila kay Pablo, na hanggang ngayon ay may sakit pa. Sisa: Diyos ko, Diyos ko!—bulong ng ina habang nanginginig.—Iniligtas mo siya! At idinagdag niya habang naghahanap ng mga tela, tubig, suka, at balahibo ng tagak: Sisa: Isang daliri na lang at papatayin ka nila, papatayin nila ang aking anak! Hindi iniisip ng mga guwardiya sibil ang mga ina! Basilio: Sabihin ninyo na nahulog ako mula sa puno; huwag ninyong ipaalam sa iba na ako’y hinabol. Sisa: Bakit naiwan si Crispín?—tanong ni Sisa, matapos niyang gamutin ang kanyang anak. Tinitigan siya nito ng ilang sandali, pagkatapos, niyakap siya at dahan-dahang ikinuwento ang tungkol sa mga onsa; gayunpaman, hindi niya binanggit ang mga pagpapahirap na dinanas ng kanyang kapatid. Naghalo ang kanilang mga luha, ina at anak. Sisa: Ang mabuting Crispín ko! Akusahan ang mabuting Crispín ko! Dahil mahirap tayo, at ang mga mahihirap ay kailangang magdusa ng lahat!—bulong ni Sisa, habang tinitingnan ng kanyang luhaang mga mata ang tinghoy [maliit na ilawang de-langis], na paubos na ang langis. Nanatili silang tahimik ng ilang sandali. Sisa: Nakakain ka na ba? Hindi? May kanin at tuyong sardinas. Basilio: Wala akong gana; tubig lang, gusto ko lang ng tubig. Sisa: Oo!—sagot ng ina na may kalungkutan;—alam ko na hindi mo gusto ang tuyong sardinas; naghanda ako ng iba, pero dumating ang iyong ama, kawawang anak ko! Basilio: Dumating si ama?—tanong ni Basilio, at di-namamalayang sinuri ang mukha at mga kamay ng kanyang ina. Ang tanong ng anak ay nagpasikip sa dibdib ni Sisa, na lubos na nakaunawa sa kanya, kaya nagmadali siyang idagdag: Sisa: Dumating siya at maraming tinanong tungkol sa inyo, gusto niya kayong makita; gutom na gutom siya. Sinabi niya na kung patuloy kayong magiging mabuti, babalik siya at mananatili sa atin. Basilio: Ah!—sabat ni Basilio, at napangiwi ang kanyang mga labi sa pagkadismaya. Sisa: Anak!—saway niya. Basilio: Patawarin ninyo ako, ina!—sagot niya nang seryoso:—hindi ba mas mabuti tayo, tayong tatlo, kayo, si Crispín at ako? pero umiiyak kayo; wala akong sinabi. Bumuntong-hininga si Sisa. Sisa: Hindi ka kakain? Kung ganoon, matulog na tayo, gabi na. Isinara ni Sisa ang kubo at tinakpan ang ilang baga ng abo upang hindi ito mamatay, tulad ng ginagawa ng tao sa mga damdamin ng kaluluwa: tinatakpan ito ng abo ng buhay na tinatawag na kawalang-interes, upang hindi ito mamatay sa araw-araw na pakikisalamuha sa ating kapwa. Ibinulong ni Basilio ang kanyang mga dasal at humiga sa tabi ng kanyang ina, na nagdarasal nang nakaluhod. Nakaramdam siya ng init at lamig; sinubukan niyang ipikit ang mga mata habang iniisip ang kanyang kapatid na umasang matutulog ngayong gabi sa kandungan ng ina, ngunit ngayon ay umiiyak at nanginginig sa takot sa isang madilim na sulok ng kumbento. Ang kanyang mga tainga ay inuulit ang mga sigaw na narinig niya sa tore, ngunit ang pagod na kalikasan ay nagsimulang maghalo ng kanyang mga ideya, at ang espiritu ng mga panaginip ay bumaba sa kanyang mga mata. Nakita niya ang isang silid na may dalawang kandilang nakasindi. Ang kura, na may hawak na pamalo, ay nakikinig nang madilim ang mukha sa sakristan mayor, na nagsasalita sa isang kakaibang wika, na may mga nakakatakot na kilos. Nanginginig si Crispín at ibinabaling sa lahat ng dako ang luhaang mga mata na tila may hinahanap na tao o taguan. Bumaling ang kura sa kanya at tinanong siya nang galit, at humaging ang pamalo. Tumakbo ang bata upang magtago sa likod ng sakristan, ngunit hinuli siya nito, hinawakan at iniharap sa galit ng kura: nagpupumiglas ang kawawang bata, sumisipa, sumisigaw, bumagsak sa lupa, gumulong, tumayo, tumakbo, nadulas, bumagsak at sinasangga ang mga palo ng kanyang mga kamay, na, sugatan, ay mabilis na itinatago habang humihiyaw. Nakikita ni Basilio na namimilipit ito, iniuuntog ang ulo sa sahig, nakikita at naririnig niya ang paghaging ng pamalo! Sa matinding kawalan ng pag-asa, tumayo ang kanyang kapatid; baliw sa sakit, sinugod niya ang kanyang mga tagapagpahirap at kinagat ang kura sa kamay. Sumigaw ang kura, nabitawan ang pamalo; kinuha ng sakristan mayor ang isang baston, pinalo siya sa ulo, at bumagsak ang bata na natulig; sinipa siya ng kura nang makita niyang nasugatan siya, ngunit hindi na siya lumalaban, hindi na sumisigaw: gumulong siya sa lupa na parang walang buhay na katawan at nag-iwan ng basang bakas[1]... Ibinalik siya ng tinig ni Sisa sa realidad. Sisa: Ano ang nangyari sa iyo? Bakit ka umiiyak? Basilio: Nanaginip ako!... Diyos ko!—sigaw ni Basilio habang bumabangon na puno ng pawis.—Isa lang itong panaginip, sabihin ninyo, ina, na isa lang itong panaginip, isang panaginip lang! Sisa: Ano ang napanaginipan mo? Hindi sumagot ang bata. Umupo siya upang punasan ang kanyang mga luha at pawis. Ang kubo ay lubos na madilim. Basilio: Isang panaginip, isang panaginip!—paulit-ulit na sabi ni Basilio nang mahina. Sisa: Ikuwento mo sa akin ang napanaginipan mo; hindi ako makatulog!—sabi ng ina nang bumalik sa higaan ang kanyang anak. Basilio: Ganito,—sabi nito nang mahina,—napanaginipan ko na tayo ay pumunta upang mamulot ng mga uhay... sa isang bukirin na maraming bulaklak... ang mga babae ay may mga buslong puno ng mga uhay... ang mga lalaki ay mayroon ding mga buslong puno ng mga uhay... at ang mga bata rin... Hindi ko na maalala, ina, hindi ko na maalala ang iba pa! Hindi na nagpumilit si Sisa; hindi siya nagbibigay-halaga sa mga panaginip. Basilio: Ina, may naisip akong plano ngayong gabi,—sabi ni Basilio matapos ang ilang minutong katahimikan. Sisa: Anong plano?—tanong niya. Si Sisa, na mapagpakumbaba sa lahat ng bagay, ay mapagpakumbaba rin sa kanyang mga anak; pinaniniwalaan niyang mas matalino sila kaysa sa kanya. Basilio: Ayoko nang maging sakristan! Sisa: Ano? Basilio: Pakinggan ninyo, ina, ang aking naisip. Ngayon dumating mula sa Espanya ang anak ng yumaong si Don Rafael, at tiyak na kasing bait siya ng kanyang ama. Kaya, ina, bukas ilabas ninyo si Crispín, kunin ninyo ang aking sahod at sabihin ninyo na hindi na ako magiging sakristan. Sa sandaling gumaling ako, pupuntahan ko si Don Crisóstomo at hihilingin ko na tanggapin niya ako bilang pastol ng mga baka o kalabaw: malaki na ako. Si Crispín ay maaaring mag-aral sa bahay ni Tandang Tasio, na hindi nananakit at mabait, kahit hindi ito paniwalaan ng kura. Ano pa ang dapat nating katakutan sa pari? Maaari ba tayong gawing mas mahirap pa kaysa sa ngayon? Maniwala kayo, ina, mabait ang matanda; nakita ko siya nang ilang beses sa simbahan kapag walang tao; lumuluhod siya at nagdarasal, maniwala kayo. Kaya, ina, hindi na ako magiging sakristan, maliit ang kita, at ang kinikita ay napupunta pa sa multa. Lahat nagrereklamo tungkol dito. Magiging pastol ako, at sa pag-aalaga nang mabuti sa mga ipinagkatiwala sa akin, mamahalin ako ng may-ari; baka payagan nila tayong maggatas ng isang baka upang makainom ng gatas; gustong-gusto ni Crispín ang gatas. Sino ang nakakaalam? baka bigyan pa kayo ng isang guya kung makita nilang maganda ang aking pag-uugali; aalagaan natin ito at patatabain tulad ng ating manok. Sa kagubatan, mamimitas ako ng mga prutas at ibebenta sa bayan kasama ng mga gulay mula sa ating hardin, at magkakaroon tayo ng pera. Maglalagay ako ng mga bitag at patibong upang makahuli ng mga ibon at ligaw na pusa, mangingisda ako sa ilog, at kapag lumaki na ako, mangangaso ako. Maaari rin akong magputol ng kahoy upang ibenta o ibigay sa may-ari ng mga baka, at magiging masaya siya sa atin. Kapag kaya ko nang mag-araro, hihilingin ko na ipagkatiwala sa akin ang isang piraso ng lupa upang tamnan ng tubo o mais, at hindi na ninyo kailangang manahi hanggang hatinggabi. Magkakaroon tayo ng bagong damit tuwing pista, kakain tayo ng karne at malalaking isda. Samantala, mamumuhay ako nang malaya, magkikita tayo araw-araw at sabay tayong kakain. At dahil sinabi ni Tandang Tasio na matalino si Crispín, ipapadala natin siya sa Maynila upang mag-aral; susuportahan ko siya sa pamamagitan ng pagtatrabaho: tama ba, ina? At magiging doktor siya, ano ang masasabi ninyo? Sisa: Ano pa ang masasabi ko? Oo!—sagot ni Sisa habang niyayakap ang kanyang anak. Napansin niya na hindi isinama ng anak ang kanilang ama sa kanilang hinaharap, at tahimik siyang umiyak. Patuloy na nagsalita si Basilio tungkol sa kanyang mga plano na may kumpiyansa ng kabataan na nakikita lamang ang nais makita. Lahat ng sinabi ni Sisa ay oo, lahat ay tila maganda sa kanya. Unti-unting bumabang muli ang antok sa pagod na mga talukap ng mata ng bata, at sa pagkakataong ito, ang Ole Luköie na binanggit ni Andersen ay nagbukas sa ibabaw niya ng kanyang magandang payong, puno ng masasayang larawan. Nakikita na niya ang kanyang sarili bilang pastol kasama ang kanyang kapatid; namimitas sila ng bayabas, alpay[2] at iba pang prutas sa kagubatan; lumalakad sila mula sa isang sanga patungo sa isa pa, magaan tulad ng mga paru-paro; pumapasok sila sa mga kuweba at nakikita na ang mga pader ay kumikislap; naliligo sila sa mga bukal, at ang buhangin ay parang pulbos ng ginto, at ang mga bato ay parang mga bato sa korona ng Birhen. Ang maliliit na isda ay kumakanta at tumatawa sa kanila, ang mga halaman ay yumuyuko ang mga sanga, puno ng mga barya at prutas. Pagkatapos ay nakita niya ang isang kampana, nakasabit sa isang puno, at isang mahabang lubid upang patunugin ito: sa lubid ay nakatali ang isang baka na may pugad ng mga ibon sa pagitan ng mga sungay, at si Crispín ay nasa loob ng kampana, atbp. At patuloy siyang nanaginip. Ngunit ang ina, na hindi kasing edad niya at hindi tumakbo ng isang oras, ay hindi natutulog. Mga Talababa ------------ [1] Panaginip man o realidad, hindi namin alam na nangyari ito sa sinumang Pransiskano; may ikinukuwentong katulad nito tungkol sa Agustinong si Padre Piernavieja. (Nota ng edisyon sa Berlin). [2] Nephelium glabrum, Noron. ============================================================================== KABANATA XVIII: MGA KALULUWANG NAGHIHIRAP ============================================================================== Bandang alas-siyete ng umaga nang matapos ni Fray Salví ang kanyang huling misa: tatlo ang inialay sa loob ng isang oras. Mga Debota: May sakit ang pari,—sabi ng mga debota;—hindi siya kumikilos nang may dati niyang hinahon at gilas. Hinubad niya ang kanyang mga kasuotan nang hindi nagsasalita, hindi tumitingin sa kahit sino, at hindi nagbibigay ng anumang puna. Mga Sakristan: Mag-ingat!—bulong-bulungan ng mga sakristan;—lumalala ang problema! Uulan ang mga multa, at lahat ito ay dahil sa dalawang magkapatid! Iniwan niya ang sakristiya upang umakyat sa bahay-pari, kung saan sa pasukang nagsisilbing paaralan ay naghihintay sa kanya, nakaupo sa mga bangko, ang mga pito o walong babae at isang lalaki na naglalakad mula sa isang dulo patungo sa kabila. Nang makita siyang paparating, tumayo sila, isang babae ang lumapit upang halikan ang kanyang kamay, ngunit gumawa ang pari ng isang kilos ng pagkayamot na nagpahinto sa kanya sa gitna ng kanyang paglalakad. Rufa: Nawala kaya ng isang real si Kuripot[1]?—sigaw ng babae na may mapanuksong tawa, na nagdamdam sa ganoong pagtanggap. Hindi siya pinahalik sa kamay, siya na tagapangalaga ng Hermandad [kapatirang panrelihiyon], si kapatid na Rufa! Hindi kapani-paniwala iyon. Sipa: Ngayong umaga hindi siya naupo sa kumpisalan!—dagdag ni kapatid na Sipa, isang matandang walang ngipin;—gusto ko sanang magkumpisal para makapagkomunyon at makakuha ng mga indulhensya. Juana: Kawawa naman kayo!—sagot ng isang kabataang babae na may inosenteng mukha;—nitong linggo nakakuha ako ng tatlong plenarya, at inialay ko ang mga iyon sa kaluluwa ng aking asawa. Rufa: Mali ang ginawa ninyo, kapatid na Juana!—sabi ng nagdamdam na si Rufa.—Isang plenarya lang ay sapat na para mailabas siya sa Purgatoryo; hindi ninyo dapat sayangin ang mga banal na indulhensya; gawin ninyo ang ginagawa ko. Juana: Sabi ko: mas marami, mas mabuti!—sagot ng simpleng kapatid na Juana na nakangiti.—Pero, sabihin ninyo, ano ba ang ginagawa ninyo? Hindi agad sumagot si kapatid na Rufa: humingi muna siya ng buyo, nginuya ito, tinitigan ang kanyang mga tagapakinig na nakikinig nang mabuti, dumura sa isang tabi, at nagsimulang magsalita habang ngumunguya ng tabako: Rufa: Hindi ko sinasayang kahit isang banal na araw! Mula nang maging miyembro ako ng Hermandad, nakakuha ako ng 457 indulhensyang plenarya, 760,598 taon ng indulhensya. Isinusulat ko lahat ng nakukuha ko, dahil gusto kong malinis ang aking mga tala; ayokong mandaya, at ayokong madaya. Huminto sandali si kapatid na Rufa at nagpatuloy sa pagnguya; tinitingnan siya ng mga babae na may paghanga, ngunit ang lalaking naglalakad ay huminto at nagsalita nang medyo may paghamak: Maestro: Ako, ngayong taon lang, nakakuha ako ng apat na plenarya higit sa inyo, kapatid na Rufa, at isandaang taon pa, at iyon ay kahit hindi ako masyadong nagdasal ngayong taon. Rufa: Higit sa akin? Higit sa 689 plenarya ng 994,856 taon?—ulit ni kapatid na Rufa na medyo naiinis. Maestro: Oo, walong plenarya higit at isandaan at labinlimang taon pa sa loob ng ilang buwan,—ulit ng lalaki, na may mga maruruming kalmen at rosaryo na nakasabit sa kanyang leeg. Rufa: Hindi kataka-taka,—sabi ni Rufa na tila natalo;—kayo ang maestro at pinuno sa lalawigan! Ngumiti siya, nasiyahan sa papuri. Maestro: Hindi kataka-taka na makakuha ako ng higit sa inyo, sa katunayan; halos, halos masasabi ko na kahit natutulog ako ay nakakakuha ako ng indulhensya. Ilang Boses: At ano ang ginagawa ninyo sa mga iyon, maestro?—tanong ng apat o limang boses nang sabay-sabay. Maestro: Psh!—sagot ng lalaki na ngumiwi nang may sukdulang paghamak;—itinatapon ko lang kung saan-saan! Rufa: Sa bagay na iyon, hindi ko kayo mapupuri, maestro!—protesta ni Rufa.—Mapupunta kayo sa purgatoryo dahil sa pagsasayang ng indulhensya! Alam ninyo na sa bawat walang kuwentang salita, nagdurusa ng apatnapung araw ng apoy, ayon sa pari; sa bawat dangkal ng sinulid, animnapu; sa bawat patak ng tubig, dalawampu. Mapupunta kayo sa purgatoryo! Maestro: Alam ko kung paano makakalabas doon!—sagot ni kapatid na Pedro na may mataas na kumpiyansa.—Nakailabas na ako ng maraming kaluluwa mula sa apoy! Nakagawa na ako ng maraming santo! At bukod pa riyan, in articulo mortis [sa bingit ng kamatayan] maaari pa akong makakuha, kung gusto ko, ng hindi bababa sa pitong plenarya, at maililigtas ko ang iba, sa aking pagkamatay! At pagkatapos niyang sabihin ito, umalis siya nang may pagmamalaki. Rufa: Gayunpaman, dapat ninyong gawin ang ginagawa ko, na hindi nagsasayang ng isang araw at maayos ang aking mga tala. Ayokong mandaya o madaya! Juana: Ano ang ginagawa ninyo?—tanong ni Juana. Rufa: Dapat ninyong gayahin ang ginagawa ko. Halimbawa: ipagpalagay na nakakuha ako ng isang taon ng indulhensya, isinusulat ko ito sa aking kuwaderno at sinasabi: Mapalad na Ama, Panginoong Santo Domingo, pakiusap na tingnan kung sa purgatoryo ay may nangangailangan ng isang taon, ni isang araw higit o kulang. Naglalaro ako ng cara y cruz [hagisan ng barya: mukha o krus]; kung cara, hindi; kung cruz, oo. Kaya ipagpalagay na cruz ang lumabas, isinusulat ko: Nakuha; kung cara ang lumabas, itinatago ko ang indulhensya, at sa ganitong paraan ay gumagawa ako ng mga grupo ng isang daang taon na maayos kong naitala. Sayang nga lang at hindi ito magagawa tulad ng pera: ipahiram ng may interes; mas marami pang kaluluwa ang maliligtas. Maniwala kayo sa akin, gawin ninyo ang ginagawa ko. Sipa: Ako, may mas magandang ginagawa!—sagot ni kapatid na Sipa. Rufa: Ano? mas maganda?—tanong ni Rufa na nagulat.—Hindi maaari! Ang ginagawa ko ay walang kapantay! Sipa: Makinig kayo sandali at makukumbinsi kayo, kapatid!—sagot ni matandang Sipa na may tonong masungit. Mga Babae: Sige, sige! pakinggan natin!—sabi ng iba. Pagkatapos ng seremonyosong pag-ubo, nagsalita ang matanda nang ganito: Sipa: Alam ninyong lahat na sa pagdarasal ng Bendita sea tu Pureza [Pagpalain ang Iyong Kalinisan], at ng Señor mío Jesucristo, Padre dulcísimo por el gozo [Panginoon kong Hesukristo, Amang pinakamatamis, alang-alang sa ligaya], nakakakuha ng sampung taon sa bawat letra... Ilang Boses: Dalawampu!—Hindi, mas mababa!—Lima!—sabi ng iba’t ibang boses. Sipa: Isa higit, isa kulang, hindi mahalaga! Ngayon; kapag ang isang utusang lalaki o babae ay nakabasag ng plato, baso o tasa, atbp., pinapulot ko sa kanila lahat ng piraso, at sa bawat isa, kahit sa pinakamaliit, pinapadasal ko sa kanila ang Bendita sea tu Pureza at Señor mío Jesucristo, Padre dulcísimo por el gozo, at ang mga indulhensyang nakukuha ko ay iniaalay ko sa mga kaluluwa. Sa bahay alam ito ng lahat, maliban sa mga pusa. Rufa: Pero ang mga indulhensyang iyon ay nakukuha ng mga utusan at hindi kayo, kapatid na Sipa,—puna ni Rufa. Sipa: At sino ang magbabayad sa akin ng mga tasa at plato ko? Masaya silang bayaran ito sa ganoong paraan, at ako rin; hindi ko sila pinapalo, minsan lang ng konting kurot o batok... Mga Babae: Gagayahin ko kayo!—Gagawin ko rin!—At ako rin!—sabi ng mga babae. Rufa: Pero kung ang plato ay nabasag lang sa dalawa o tatlong piraso, kaunti lang ang makukuha ninyo!—puna pa rin ng matigas na si Rufa. Sipa: Bah!—sagot ni matandang Sipa,—pinapadasal ko rin sila, ipinadidikit ko pa ang mga piraso at hindi kami nawawalan ng kahit ano. Wala nang masabi si kapatid na Rufa. Juana: Pahintulutan ninyo akong maglahad ng isang alinlangan,—sabi ni Juana nang mahiyain.—Kayo, mga ginang, ay mahusay sa mga bagay na ito tungkol sa langit, purgatoryo at impiyerno... inaamin kong ako’y mangmang. Sipa: Magsalita kayo! Juana: Madalas kong makita sa mga nobena at iba pang libro ang ganitong utos: Tatlong Ama Namin, tatlong Aba Ginoong Maria at tatlong Luwalhati... Sipa: At ano ngayon?... Juana: Gusto ko lang malaman kung paano ito dapat dasalin; tatlong Ama Namin na sunod-sunod, tatlong Aba Ginoong Maria na sunod-sunod at tatlong Luwalhati na sunod-sunod, o tatlong beses, isang Ama Namin, isang Aba Ginoong Maria at isang Luwalhati? Sipa: Ganoon nga, tatlong beses isang Ama Namin... Rufa: Patawad, kapatid na Sipa!—putol ni Rufa;—dapat dasalin ito sa ibang paraan: hindi dapat paghaluin ang mga lalaki sa mga babae: ang mga Ama Namin ay mga lalaki, ang mga Aba Ginoong Maria ay mga babae at ang mga Luwalhati ay mga anak. Sipa: Eh! patawad, kapatid na Rufa; ang Ama Namin, Aba Ginoong Maria at Luwalhati ay parang kanin, ulam at sawsawan, isang kagat ng mga santo... Rufa: Nagkakamali kayo! Tingnan lang ninyo, kayong nagdarasal nang ganoon ay hindi kailanman nakakamit ang hinihiling ninyo. Sipa: At kayo, dahil nagdarasal nang ganoon, wala kayong napapala sa inyong mga nobena!—sagot ni matandang Sipa. Rufa: Sino?—sabi ni Rufa na tumayo;—kamakailan lang nawala ang isang biik ko, nagdasal ako kay San Antonio, at nahanap ko ito, at ibinenta ko pa sa magandang presyo... Sipa: Talaga? kaya pala sinasabi ng inyong kapitbahay na ibinenta ninyo ang isang biik niya! Rufa: Sino? Ang walanghiya! Akala ba ninyo ako’y katulad ninyo?... Kinailangan ng maestro na mamagitan upang magkaayos: wala nang nakakaalala ng mga Ama Namin, ang pinag-uusapan na lang ay mga biik. Maestro: Tama na, tama na, huwag mag-away dahil sa isang biik, mga kapatid! Ang Banal na Kasulatan ay nagbibigay ng halimbawa: ang mga erehe at protestante ay hindi nakipag-away sa ating Panginoong Hesukristo, na nagtapon sa tubig ang isang kawan ng mga baboy na pag-aari nila, at tayo na mga Kristiyano at bukod pa riyan ay mga kapatid ng Santo Rosaryo, mag-aaway ba tayo dahil sa isang biik? Ano ang sasabihin ng ating mga karibal, ang mga Hermanos Terceros [mga kasapi ng Ikatlong Orden ni San Francisco]? Tumahimik ang lahat na humahanga sa malalim na karunungan ng maestro, at natatakot sa sasabihin ng mga Hermanos Terceros. Ang maestro, nasiyahan sa ganoong pagsunod, ay nagbago ng tono at nagpatuloy: Maestro: Malapit na tayong tawagin ng pari. Kailangan nating sabihin kung sino ang pipiliin nating mangangaral mula sa tatlong iminungkahi kahapon: si Padre Dámaso, si Padre Martín o ang koadyutor. Hindi ko alam kung nakapili na ang mga Terceros; kailangan nating magpasya. Juana: Ang koadyutor...—mahinang sabi ni Juana nang mahiyain. Sipa: Hum! Hindi marunong mangaral ang koadyutor!—sabi ni Sipa;—mas mabuti si Padre Martín. Isang Babae: Si Padre Martín?—sabi ng isa na may paghamak;—wala siyang boses: mas mabuti si Padre Dámaso. Rufa: Siya nga, siya nga!—sabi ni Rufa.—Si Padre Dámaso ang marunong mangaral, parang isang komedyante! Juana: Pero hindi natin siya naiintindihan!—mahinang sabi ni Juana. Rufa: Dahil siya ay masyadong malalim! at basta magaling siyang mangaral... Dumating si Sisa, may dalang isang bakol sa ulo, binati ang mga babae ng magandang umaga at umakyat ng hagdan. Mga Babae: Umakyat siya! Umakyat din tayo!—sabi nila. Malakas ang kabog ng puso ni Sisa habang umaakyat ng hagdan: hindi niya alam kung ano ang sasabihin sa pari upang mapatahimik ang kanyang galit o kung anong dahilan ang ibibigay niya upang ipagtanggol ang kanyang anak. Nang umaga iyon, sa unang liwanag ng bukang-liwayway, bumaba siya sa taniman upang kumuha ng kanyang pinakamagandang mga gulay, na inilagay niya sa isang bakol sa pagitan ng mga dahon ng saging at mga bulaklak. Pumunta siya sa tabi ng ilog upang kumuha ng pako[2], na alam niyang gustong kainin ng pari bilang ensalada. Isinuot niya ang kanyang pinakamagandang damit, at may bakol sa ulo, nang hindi ginising ang kanyang anak, umalis siya patungo sa bayan. Nag-ingat siyang gumawa ng pinakamaliit na ingay habang umaakyat ng hagdan nang dahan-dahan, nakikinig nang mabuti kung sakaling marinig ang isang pamilyar na tinig, sariwa, bata. Ngunit wala siyang narinig o nakita kahit sino, at pumunta siya sa kusina. Doon, tiningnan niya ang lahat ng sulok: malamig siyang tinanggap ng mga katulong at mga sakristan. Binati niya sila at halos hindi siya sinagot. Sisa: Saan ko maaaring ilagay ang mga gulay na ito?—tanong niya nang hindi nagdaramdam. Kusinero: Diyan... kahit saan!—sagot ng kusinero nang halos hindi tinitingnan ang mga iyon, abala sa kanyang gawain: nagbubunot siya ng balahibo ng isang kapon. Maayos na inilagay ni Sisa sa mesa ang mga talong, ampalaya, patola, zarzalida at malalambot na talbos ng pako[3]. Pagkatapos, inilagay niya ang mga bulaklak sa ibabaw, bahagyang ngumiti, at tinanong ang isang katulong na sa tingin niya ay mas madaling lapitan kaysa sa kusinero: Sisa: Maaari ko bang makausap ang pari? Katulong: May sakit siya,—sagot nito nang mahina. Sisa: At si Crispín? Alam ba ninyo kung nasa sakristiya siya? Tiningnan siya ng katulong na may pagtataka. Katulong: Si Crispín?—tanong nito na kunot ang noo.—Wala ba siya sa bahay ninyo? Itatanggi pa ba ninyo? Sisa: Nasa bahay si Basilio, pero si Crispín ay naiwan dito,—sagot ni Sisa;—gusto ko siyang makita... Katulong: Ah!—sabi ng katulong;—naiwan siya, pero pagkatapos... pagkatapos tumakas siya, nagnakaw ng maraming bagay. Pinapunta ako ng pari kaninang umaga sa kuwartel upang magbigay-alam sa guwardiya sibil. Dapat ay pumunta na sila sa bahay ninyo upang hanapin ang mga bata. Tinakpan ni Sisa ang kanyang mga tainga, binuka ang kanyang bibig, ngunit nangatal lamang nang walang saysay ang kanyang mga labi: walang lumabas na anumang tunog. Kusinero: Aba, ang mga anak ninyo!—dagdag ng kusinero.—Halatang tapat kayong asawa: nagmana ang mga anak sa kanilang ama! At tingnan ninyo, malalampasan pa siya ng bunso! Si Sisa ay napahagulgol nang mapait at napaupo sa isang bangko. Kusinero: Huwag kayong umiyak dito!—sigaw ng kusinero:—hindi ba ninyo alam na may sakit ang pari? Sa kalye kayo umiyak. Halos itulak si Sisa pababa ng hagdan, kasabay ng mga kapatid na nagbubulungan at naghuhula-hula tungkol sa sakit ng pari. Tinakpan ng kawawang ina ang kanyang mukha ng panyo at pinigilan ang kanyang pag-iyak. Pagdating sa kalye, tumingin siya sa paligid, at pagkatapos, parang nakapagdesisyon na, mabilis siyang umalis. Mga Talababa ------------ [1] Maramot, sakim (Tala ng edisyon sa Berlin.) [2] Hemionitis incisa, halamang-gulay ng Tsina. Tinatawag itong pak-choi ni Baillon. [3] Ampalaya, Momordica balsamina; patola, Luffa ægyptiaca, Mill: zarzalida o salsalida, Mollugo subserrata. ============================================================================== KABANATA XIX: KARANASAN NG ISANG GURO ============================================================================== Ang karaniwang tao ay mangmang, at dahil siya’y nagbabayad, ito’y makatarungan Makipag-usap sa kanya nang mangmang upang siya’y malugod. (Lope de Vega). Ang lawa, na napapalibutan ng mga bundok nito, ay natutulog nang payapa sa pagkukunwaring iyon ng mga elemento, na tila hindi sumabay sa bagyo ang nagdaang gabi. Sa mga unang kislap ng liwanag, na gumigising sa mga espiritung nagniningning sa tubig, lumilitaw sa malayo, halos sa hangganan ng abot-tanaw, ang mga kayumangging silweta: ito ang mga bangka ng mga mangingisdang nag-aangat ng lambat; mga kasko at mga paraw [maliliit na bangka; ang mga paraw ay may palamuting kawayan] na naglaladlad ng kanilang mga layag. Dalawang lalaki, nakabihis ng mahigpit na luksa, ang tahimik na nagmamasid sa tubig mula sa isang mataas na lugar: ang isa sa kanila ay si Ibarra at ang isa ay isang binatang mukhang mapagpakumbaba at may malungkot na anyo. Guro: Dito iyon!—sabi ng huli;—dito itinapon ang bangkay ng inyong ama. Dito kami inihatid ng sepulturero, si Tenyente Guevara at ako! Taos-pusong pinisil ni Ibarra ang kamay ng binata. Guro: Wala kayong dapat ipagpasalamat sa akin!—sagot nito.—Marami akong utang na loob sa inyong ama, at ang tanging nagawa ko para sa kanya ay samahan siya sa libingan. Dumating ako nang walang kakilala, walang rekomendasyon, walang pangalan, walang yaman, tulad ngayon. Iniwan ng nauna sa akin ang paaralan upang magtinda ng tabako. Kinalinga ako ng inyong ama, binigyan ako ng bahay at ibinigay ang lahat ng kakailanganin ko para sa pagsulong ng pagtuturo; pumupunta siya sa paaralan at namamahagi ng ilang barya sa mga batang mahihirap at masisipag, at binibigyan sila ng mga aklat at papel. Ngunit ito, tulad ng lahat ng magagandang bagay, ay tumagal lamang ng kaunti! Nag-alis ng sombrero si Ibarra at tila nagdasal nang matagal. Pagkatapos ay bumaling siya sa kanyang kasama at sinabi: Ibarra: Sinabi ninyong tinutulungan ng aking ama ang mga batang mahihirap. At ngayon? Guro: Ngayon ay ginagawa nila ang kanilang makakaya at sumusulat kapag kaya nila,—sagot ng binata. Ibarra: Bakit? Guro: Ang dahilan ay nasa kanilang mga punit na kamiseta at nahihiyang mga mata. Natahimik si Ibarra. Ibarra: Ilan ang mga mag-aaral ninyo ngayon?—tanong niya na may kaunting interes. Guro: Higit sa dalawang daan sa listahan, at dalawampu’t lima sa klase. Ibarra: Paano nangyari iyon? Malungkot na ngumiti ang guro at sumagot: Guro: Ang sabihin sa inyo ang mga dahilan ay ang magkuwento ng isang mahaba at nakababagot na kasaysayan. Ibarra: Huwag ninyong isipin na bunga ng walang kabuluhang kuryosidad ang tanong ko,—sagot ni Ibarra nang seryoso, nakatingin sa malayong abot-tanaw.—Mas napag-isipan ko na ito, at naniniwala akong ang isakatuparan ang mga kaisipan ng aking ama ay higit na mahalaga kaysa iyakan siya, higit pa sa ipaghiganti siya. Ang kanyang libingan ay ang banal na Kalikasan, at ang kanyang mga kaaway ay ang bayan at isang pari: pinatatawad ko ang una dahil sa kamangmangan nito, at iginagalang ko ang ikalawa dahil sa kanyang pagkapari, at dahil nais kong igalang ang relihiyong humubog sa lipunan. Nais kong humugot ng inspirasyon sa diwa ng nagbigay sa akin ng buhay, at dahil dito nais kong malaman ang mga hadlang na nasasalubong dito ng pagtuturo. Guro: Pagpapalain ng bayan—sabi ng guro—ang inyong alaala kung maisasakatuparan ninyo ang magagandang layunin ng inyong yumaong ama. Nais ba ninyong malaman ang mga hadlang na sinasagupa ng pagtuturo? Kung gayon, sa kalagayang kinalalagyan natin, kung walang malakas na tulong, hindi kailanman magiging katotohanan ang pagtuturo; una, dahil ang mga bata ay walang insentibo o udyok, at ikalawa, kahit mayroon man, pinapatay ang mga ito ng kakulangan ng mga paraan at ng maraming pagkiling. Sinasabi nilang sa Alemanya ay nag-aaral ang anak ng magsasaka nang walong taon sa paaralan ng bayan; sino ang magnanais gumugol dito ng kalahati ng panahong iyon, gayong napakaliit ng naaani? Nagbabasa sila, nagsusulat at kinakabisado ang mga sipi at kung minsan ay buong aklat sa Kastila, nang hindi nauunawaan ang isang salita; anong pakinabang ang nakukuha sa paaralan ng anak ng ating mga taganayon? Ibarra: At kayong nakakakita ng sakit na ito, bakit hindi ninyo naisip na gamutin ito? Guro: Ay!—sagot niya habang malungkot na iniiling ang ulo;—ang isang kawawang guro, nag-iisa, ay hindi makalalaban sa mga pagkiling, sa ilang impluwensiya. Una sa lahat, kailangan niyang magkaroon ng paaralan, isang lugar, at hindi tulad ngayon na nagtuturo ako sa tabi ng karwahe ng pari, sa ilalim ng kumbento. Doon, ang mga batang mahilig bumasa nang malakas ay nakaiistorbo, natural lamang, sa pari, na kung minsan ay bumababa nang balisa, lalo na kapag inaatake siya, sinisigawan sila at kung minsan ay iniinsulto rin ako. Mauunawaan ninyong sa ganitong paraan ay hindi maaaring magturo ni matuto; hindi iginagalang ng bata ang guro mula sa sandaling makita niyang inaapi ito nang hindi naipaglalaban ang kanyang mga karapatan. Ang guro, upang pakinggan, upang hindi pagdudahan ang kanyang awtoridad, ay kailangang may prestihiyo, mabuting pangalan, lakas moral, kaunting kalayaan, at patawarin ninyo ako kung magsasalita ako ng malulungkot na detalye. Nais kong magpasok ng mga reporma at pinagtawanan nila ako. Upang malunasan ang sakit na iyon na binanggit ko, sinubukan kong ituro ang Kastila sa mga bata, dahil bukod sa iniutos ito ng Gobyerno, naisip kong magiging kalamangan din ito para sa lahat. Ginamit ko ang pinakasimpleng pamamaraan, ng mga parirala at pangalan, nang hindi gumagamit ng malalaking tuntunin, umaasang ituro sa kanila ang gramatika kapag nauunawaan na nila ang wika. Pagkalipas ng ilang linggo, halos nauunawaan na ako ng pinakamatatalino at nakabubuo ng ilang parirala. Huminto ang guro at tila nag-alinlangan; pagkatapos, na parang nagpasya na, nagpatuloy: Guro: Hindi ko dapat ikahiya ang kasaysayan ng aking mga hinaing; sinuman sa aking kalagayan ay ganoon din ang gagawin. Gaya ng sinabi ko, maganda ang simula ko; ngunit, pagkaraan ng ilang araw, ipinatawag ako ni Padre Dámaso, ang kura noon, sa pamamagitan ng sakristan mayor. Dahil kilala ko ang kanyang ugali at takot akong paghintayin siya, agad akong umakyat, binati siya at binigyan ng magandang umaga sa Kastila. Siya, na bilang pagbati ay iniaabot ang kanyang kamay upang halikan ko, ay binawi ito at, nang hindi sumasagot, ay nagsimulang humagalpak ng tawa, nang nanunuya. Naguluhan ako; naroon ang sakristan mayor. Sa simula ay hindi ko alam ang sasabihin; napatitig ako sa kanya ngunit patuloy siyang tumawa. Nainip na ako at nakita kong gagawa ako ng isang kapusukan, sapagkat ang pagiging mabuting Kristiyano at ang pagiging marangal ay hindi magkasalungat na bagay. Itatanong ko na sana sa kanya, nang bigla, mula sa pagtawa ay naging insulto, sinabi niya sa akin nang may pang-uuyam: “Ano, magandang umaga? Magandang umaga! Nakakatawa! Marunong ka na palang magsalita ng Kastila!” At patuloy siyang tumawa. Hindi napigilan ni Ibarra ang isang ngiti. Guro: Natatawa kayo,—sagot ng guro na tumatawa rin;—inaamin kong noon ay wala akong gana tumawa. Nakatayo ako; naramdaman kong umakyat ang dugo sa aking ulo, at isang kidlat ang nagdilim sa aking isip. Nakita kong malayo ang kura, napakalayo; lumapit ako sa kanya upang sumagot, nang hindi alam kung ano ang sasabihin. Pumagitna ang sakristan mayor, tumayo ang kura at sinabi sa akin nang seryoso sa Tagalog:—“Huwag kang magsuot sa harap ko ng hiram na damit; makuntento ka na sa pagsasalita ng iyong wika at huwag mong sirain para sa akin ang Kastila, na hindi para sa inyo. Kilala mo ba si maestro Ciruela? Si Ciruela ay isang gurong hindi marunong bumasa at nagbukas ng paaralan.” Sinubukan kong pigilan siya, ngunit pumasok siya sa kanyang silid at isinara nang malakas ang pinto. Ano ang magagawa ko, ako na halos hindi mabuhay sa aking suweldo, na upang makuha ito ay kailangan ko ang pagsang-ayon ng kura at ang maglakbay sa kabisera ng lalawigan, ano ang magagawa ko laban sa kanya, ang pinakamataas na awtoridad sa moral, pulitika at sibil sa isang bayan, sinusuportahan ng kanyang Korporasyon, kinatatakutan ng Gobyerno, mayaman, makapangyarihan, kinokonsulta, pinakikinggan, pinaniniwalaan at pinagbibigyang-pansin palagi ng lahat? Kung iniinsulto niya ako, kailangan kong manahimik; kung sumagot ako, itataboy ako sa aking puwesto, mawawala magpakailanman ang aking karera, at hindi pa rin mananalo ang pagtuturo; sa kabaligtaran, papanig ang lahat sa kura, kamumuhian nila ako at tatawagin akong hambog, mapagmataas, palalo, masamang Kristiyano, bastos, at kung hindi pa, anti-Espanyol at filibustero. Mula sa guro ng paaralan ay hindi inaasahan ang kaalaman o kasigasigan; ang hinihingi lamang sa kanya ay pagtitiis, pagpapakababa, pagkawalang-kibo, at patawarin ako ng Diyos kung itinakwil ko ang aking konsensiya at katwiran, ngunit ipinanganak ako sa bansang ito, kailangan kong mabuhay, mayroon akong ina, at isinusuko ko ang sarili sa aking kapalaran tulad ng isang bangkay na tinatangay ng alon. Ibarra: At dahil sa hadlang na ito ay nawalan na ba kayo ng loob magpakailanman? At ganito na ba kayo nabuhay mula noon? Guro: Sana ay natuto na ako!—sagot niya;—sana ay doon na natapos ang aking mga kasawian! Totoo na mula noon ay nagkaroon ako ng pagkamuhi sa aking karera; inisip kong maghanap ng ibang trabaho tulad ng nauna sa akin, dahil ang trabaho, kapag ginagawa nang labag sa loob at may hiya, ay isang martiryo, at dahil ang paaralan ay nagpapaalala sa akin araw-araw ng aking kahihiyan, na nagdudulot sa akin ng napakapait na oras. Ngunit ano ang gagawin? Hindi ko maaaring biguin ang aking ina; kailangan kong sabihin sa kanya na ang kanyang tatlong taon ng sakripisyo upang ibigay sa akin ang karerang ito ay siyang bumubuo ngayon sa aking kaligayahan; kailangan kong paniwalain siya na ang propesyon ay napakarangal, ang trabaho ay napakasarap, ang daan ay puno ng mga bulaklak; na ang pagtupad sa aking tungkulin ay nagdudulot lamang sa akin ng mga kaibigan; na iginagalang ako ng bayan at pinupuno ako ng mga pagpapahalaga; kung hindi, habang nananatili akong hindi masaya, ay gagawin kong malungkot ang isa pa, na bukod sa walang silbi ay isang kasalanan. Nanatili ako, kung gayon, sa aking puwesto at ayaw kong panghinaan ng loob: sinubukan kong lumaban. Nagpahinga ng sandali ang guro at pagkatapos ay nagpatuloy: Guro: Mula noong araw na ininsulto ako nang napakabastos, sinuri ko ang aking sarili at nakita kong ako nga ay napakamangmang. Nag-aral ako araw at gabi ng Kastila at ng lahat ng may kinalaman sa aking karera; pinahiram ako ng matandang pilosopo ng ilang aklat, binabasa ko ang lahat ng matagpuan ko, at sinusuri ko ang lahat ng binabasa ko. Sa mga bagong ideyang natutuhan ko mula sa iba’t ibang panig, nagbago ang aking pananaw, at nakita ko ang maraming bagay sa ibang anyo kaysa dati. Nakita ko ang mga pagkakamali kung saan dati’y katotohanan lamang ang nakikita ko, at katotohanan sa maraming bagay na dati’y tila mga pagkakamali. Ang mga palo, halimbawa, na mula pa noong unang panahon ay naging tanda ng mga paaralan, at dati’y itinuturing na tanging mabisang paraan upang matuto—ganito kami pinalaking maniwala,—ay tila sa akin pagkatapos na, sa halip na makatulong sa pag-unlad ng bata, ay labis siyang sinisira. Nakumbinsi ako na imposibleng mag-isip nang maayos habang nakikita ang palmeta [pamalong pampalo sa palad] o ang mga panghagupit; ginugulo ng takot at sindak maging ang pinakakalmado, bukod pa sa mas masigla at mas madaling maapektuhan ang imahinasyon ng bata. At dahil, upang maimprenta ang mga ideya sa utak, kailangang maghari ang kalmado, sa labas at sa loob, na may katahimikan ng diwa, kapayapaang materyal at moral at magandang kalooban, naniwala akong higit sa lahat ay dapat kong itanim sa mga bata ang tiwala, seguridad, at pagpapahalaga sa sarili. Naunawaan ko rin na ang araw-araw na tanawin ng mga palo ay pumapatay sa awa sa puso at pumapatay sa apoy na iyon ng dignidad, ang pingga ng mundo, na kasabay nitong nawawala ang hiya na mahirap nang bumalik. Napansin ko rin na kapag ang isa ay pinapalo, nakakahanap siya ng aliw sa pag-asang ang iba ay mapapalo rin, at ngumingiti siya sa kasiyahan sa pagdinig ng iyak ng iba; at ang inatasang mamalo, kahit na sa unang araw ay sumusunod nang may pagkasuklam, ay nasasanay pagkatapos at nakakasumpong ng kasiyahan sa kanyang malungkot na misyon. Ang nakaraan ay nagbigay sa akin ng takot, nais kong iligtas ang kasalukuyan sa pamamagitan ng pagbabago ng lumang sistema. Sinikap kong gawing kaaya-aya at masaya ang pag-aaral, nais kong gawing ang kartilya, hindi ang maliit na itim na aklat na basa sa luha ng kabataan, kundi isang kaibigang maghahayag ng mga kamangha-manghang lihim; ang paaralan, hindi isang lugar ng sakit, kundi isang pook ng intelektuwal na libangan. Kaya’t unti-unti kong inalis ang mga palo, iniuwi ko sa bahay ang mga panghagupit at pinalitan ko ang mga ito ng pagpapaligsahan at pagpapahalaga sa sarili. Kung may napabayaang aralin, iniuugnay ko ito sa kakulangan ng kalooban, hindi sa kakulangan ng kakayahan; pinaniwala ko sila na mayroon silang mas mahusay na likas na talino kaysa sa totoong maaari nilang taglayin, at ang paniniwalang ito na pinagsisikapan nilang patunayan ay nag-uudyok sa kanilang mag-aral, kung paanong ang tiwala ay umaakay sa kabayanihan. Sa simula, tila hindi praktikal ang pagbabago ng pamamaraan: marami ang tumigil sa pag-aaral; ngunit nagpatuloy ako at napansin kong unti-unting tumataas ang kanilang mga kalooban, mas maraming bata ang pumapasok at mas madalas; at ang isang beses na pinuri sa harap ng lahat, kinabukasan ay natututo nang doble. Mabilis na kumalat sa bayan na hindi ako namamalo; ipinatawag ako ng kura, at dahil natatakot ako sa isa pang eksena, binati ko siya nang tipid sa Tagalog. Sa pagkakataong ito, siya ay seryoso sa akin. Sinabi niyang sinisira ko ang mga bata, na sinasayang ko ang oras, na hindi ko tinutupad ang aking tungkulin, na ang amang nagtitipid sa palo ay napopoot sa kanyang anak, ayon sa Espiritu Santo, na ang letra ay sa dugo pumapasok, atbp., atbp.; nagdala siya ng maraming kasabihan mula sa barbarikong panahon, na para bang sapat nang sinabi ito ng mga sinauna upang maging hindi mapag-aalinlanganan; ayon dito, dapat tayong maniwala na talagang umiral ang mga halimaw na nilikha ng mga panahong iyon at inukit sa kanilang mga palasyo at katedral. Sa wakas, iminungkahi niyang maging masipag ako at bumalik sa lumang sistema, kung hindi ay isusumbong niya ako sa alkalde. Hindi doon natapos ang aking kasawian: pagkaraan ng ilang araw, dumating sa ilalim ng kumbento ang mga magulang ng mga bata, at kinailangan kong tawagin ang lahat ng aking pasensiya at pagtitiis. Nagsimula silang purihin ang mga lumang panahon kung saan ang mga guro ay may matibay na pagkatao at nagtuturo tulad ng itinuro ng kanilang mga lolo. “Sila ang mga tunay na marurunong!” sabi nila; “sila ang namamalo at nagtutuwid sa baluktot na puno. Sila ay hindi mga kabataan, kundi mga matatandang sagana sa karanasan, uban na at mahigpit! Si Don Catalino, ang hari ng lahat ng mga iyon at tagapagtatag ng paaralang iyon, ay hindi kailanman nagbigay ng mas kaunti sa dalawampu’t limang palo, at dahil dito, nakapagpalaki siya ng mga marurunong na anak at mga pari. Ah! ang mga sinauna ay mas magagaling kaysa sa atin, oo, ginoo, mas magagaling kaysa sa atin.” Hindi nasiyahan ang iba sa mga bastos na pahiwatig na ito; sinabi nila nang tahasan na, kung ipagpapatuloy ko ang aking sistema, walang matututuhan ang kanilang mga anak at mapipilitan silang alisin sila sa paaralan. Walang saysay ang makipagkatwiranan sa kanila: dahil bata pa ako, hindi nila ako binibigyan ng malaking katwiran. Gaano ko sana nais na magkaroon ng uban! Binabanggit nila sa akin ang awtoridad ng kura, ni Fulano, ni Sutano [kung sinu-sino lamang], at binabanggit nila ang kanilang mga sarili, sinasabing kung hindi dahil sa mga palo ng kanilang mga guro ay wala silang natutuhan. Ang simpatiyang ipinakita sa akin ng ilang tao ay bahagyang nagpagaan sa kapaitan ng pagkabigong ito. Dahil dito, kinailangan kong talikuran ang isang sistema na, pagkatapos ng maraming trabaho, ay nagsisimula nang magbunga. Sa kawalang-pag-asa, dinala ko kinabukasan sa paaralan ang mga palo, at nagsimula akong muli sa aking barbarikong gawain. Nawala ang katahimikan at muling naghari ang kalungkutan sa mga mukha ng mga batang nagsisimula nang magmahal sa akin: sila ang aking tanging mga kaugnayan, ang aking tanging mga kaibigan. Kahit na sinikap kong tipirin ang mga palo at ibigay ito nang pinakabanayad hangga’t maaari, ang mga bata ay labis pa ring nasasaktan, nabababa ang loob, at umiiyak nang may kapaitan. Tumatagos iyon sa aking puso, at kahit na sa loob ay galit ako sa kanilang mga hangal na pamilya, hindi ko magawang maghiganti sa mga inosenteng biktima ng mga pagkiling ng kanilang mga magulang. Ang kanilang mga luha ay parang sumusunog sa akin; ang puso ko ay hindi magkasya sa loob ng aking dibdib, at sa araw na iyon ay iniwan ko ang klase bago ang oras at umuwi ako sa bahay upang umiyak nang mag-isa... Marahil ay magtataka kayo sa aking pagiging sensitibo, ngunit kung kayo ay nasa aking kalagayan, mauunawaan ninyo ito. Sinabi sa akin ng matandang si Don Anastasio: “Humihingi ba ng palo ang mga magulang? Bakit hindi ninyo sa kanila ibinigay ang mga iyon?” Dahil dito, nagkasakit ako. Nakikinig si Ibarra, nag-iisip. Guro: Kagagaling ko pa lamang, bumalik ako sa paaralan at nakita kong ang aking mga estudyante ay nabawasan hanggang sa ikalimang bahagi na lamang. Ang pinakamahuhusay ay umalis sa pagbabalik ng lumang sistema, at sa mga natira, na ilan ay pumapasok sa paaralan upang makaiwas sa mga gawaing-bahay, wala ni isa ang nagpakita ng tuwa, wala ni isa ang bumati sa akin sa aking paggaling: pareho lang sa kanila kung gumaling ako o hindi, marahil ay mas gusto pa nilang patuloy akong may sakit, dahil ang kapalit, kahit mas namamalo, ay bihirang pumasok sa klase. Ang iba kong mag-aaral, yaong napipilit ng kanilang mga magulang na pumasok sa paaralan, ay namamasyal sa ibang lugar. Sinisisi nila ako sa pagpapalayaw sa kanila at pinupuno ako ng mga paninisi. Isa, gayunpaman, ang anak ng isang babaeng magsasaka na dumalaw sa akin noong may sakit ako, ay hindi na bumalik dahil siya ay naging sakristan: sinasabi ng sakristan mayor na hindi dapat pumasok sa paaralan ang mga sakristan: mapapababa sila. Ibarra: At tinanggap ba ninyo ang inyong mga bagong estudyante?—tanong ni Ibarra. Guro: May magagawa pa ba ako?—sagot niya.—Gayunman, dahil sa maraming nangyari habang ako ay may sakit, nagpalit kami ng kura. Nagkaroon ako ng bagong pag-asa at sinubukan kong gumawa ng isa pang pagsubok upang hindi tuluyang masayang ng mga bata ang oras at upang makinabang sila hangga’t maaari sa mga palo; nawa’y magbunga man lamang para sa kanila ang mga kahihiyang iyon, naisip ko. Nais kong, yamang hindi na nila ako maaaring mahalin, maalala man lamang nila ako pagkatapos nang may mas kaunting kapaitan, sa pag-iingat ng isang bagay na kapaki-pakinabang mula sa akin. Alam na ninyo na sa karamihan ng mga paaralan ay nasa Kastila ang mga aklat, maliban sa Katesismong Tagalog, na nag-iiba ayon sa korporasyong panrelihiyon na kinabibilangan ng kura. Ang mga aklat na ito ay karaniwang mga nobena, trisagio [dasal na pumupuri sa Santatlo], ang katesismo ni Padre Astete; kasindami lamang ng kabanalang nakukuha sa mga ito ang nakukuha sa mga aklat ng mga erehe. Sa kawalan ng kakayahang ituro sa kanila ang Kastila o isalin ang napakaraming aklat, sinubukan kong palitan ang mga ito nang unti-unti ng maiikling sipi, hinango mula sa mga kapaki-pakinabang na akdang Tagalog, tulad ng tratado ng Urbanidad [kagandahang-asal] nina Hortensio at Feliza, ilang munting manwal ng Agrikultura, atbp., atbp. Kung minsan ay ako mismo ang nagsasalin ng mga munting akda tulad ng kasaysayan ng Pilipinas ni Padre Barranera at idinidikta ko ang mga ito pagkatapos, upang tipunin nila sa mga kuwaderno, na kung minsan ay dinaragdagan nila ng sarili nilang mga obserbasyon. Dahil wala akong mga mapa upang ituro sa kanila ang Heograpiya, kinopya ko ang isa mula sa lalawigan na nakita ko sa kabisera, at sa pamamagitan ng kopyang ito at ng mga baldosa ng sahig ay nagbigay ako ng ilang ideya tungkol sa bansa. Sa pagkakataong ito, ang mga babae ang nag-alboroto; ang mga lalaki ay nasiyahan sa pagngiti, na nakikita rito ang isa sa aking mga kabaliwan. Ipinatawag ako ng bagong kura, at kahit na hindi niya ako pinagalitan, sinabi niyang dapat ko munang pangalagaan ang relihiyon, at bago ituro ang mga bagay na ito, dapat munang patunayan ng mga bata sa isang pagsusulit na kabisado nila ang mga Misteryo, ang Trisagio at ang Katesismo ng Doctrina Cristiana [Doktrinang Kristiyano]. Samantala, nagsisikap ako ngayon upang maging mga loro ang mga bata at makabisado nila ang napakaraming bagay na hindi nila nauunawaan kahit isang salita. Marami na ang nakaaalam ng mga Misteryo at ng Trisagio, ngunit natatakot akong mabigo ang aking mga pagsisikap kay Padre Astete, dahil hindi pa rin gaanong nakikilala ng karamihan sa aking mga mag-aaral ang mga tanong sa mga sagot at kung ano ang maaaring ibig sabihin ng dalawa. At ganito tayo mamamatay at ganito ang gagawin ng mga isisilang pa, at sa Europa ay pag-uusapan ang Pag-unlad! Ibarra: Huwag tayong maging masyadong pesimista!—sagot ni Ibarra na tumatayo.—Ang tenyente mayor [pangalawang pinuno ng bayan] ay nagbigay sa akin ng paanyaya upang dumalo sa isang pulong sa tribunal [bulwagan ng bayan]... Sino ang nakakaalam kung doon ay makakakuha kayo ng sagot sa inyong mga tanong? Tumayo rin ang guro, ngunit umiling bilang tanda ng pagdududa, at sumagot: Guro: Makikita ninyo na ang proyektong iyon na sinabi sa akin ay mauuwi rin sa wala, tulad ng mga proyekto ko! At kung hindi, tingnan natin! ============================================================================== KABANATA XX: ANG PAGPUPULONG SA KORTE ============================================================================== Ito ay isang silid na may labindalawa hanggang labinlimang metro ang haba at may walong hanggang sampung metro ang lapad. Ang mga pader nito, pinaputi ng apog, ay natatakpan ng mga guhit na gawa sa uling, na pangit nang kaunti o higit, malaswa nang kaunti o higit, na may mga nakasulat na bumubuo sa kanilang kahulugan. Sa isang sulok at maayos na nakasandal sa pader, makikita ang may sampung lumang baril na de-pingkian sa gitna ng mga kalawanging sable, maliliit na espada at mga talibon [uri ng mahabang itak]: iyon ang mga sandata ng mga kuwadrilyero [mga tanod ng munisipyo]. Sa isang dulo ng silid, na pinalamutian ng maruruming pulang kurtina, nakatagong nakasabit sa dingding ang larawan ng Kanyang Kamahalan; sa ilalim ng larawan, sa ibabaw ng isang tarimang kahoy, ibinubuka ng isang lumang silyon ang mga sira-sira nitong braso; sa harap nito, isang malaking mesang kahoy, may mantsa ng tinta, butas-butas at inukitan ng mga sulat at monograma, tulad ng maraming mesa sa mga taberna sa Alemanya na madalas puntahan ng mga estudyante. Mga bangko at mga silyang sira-sira ang bumubuo sa mga kasangkapan. Ito ang silid ng mga sesyon, ng paglilitis, ng pagpapahirap, atbp. Dito ngayon nag-uusap ang mga maykapangyarihan ng bayan at ng mga baryo: ang partido ng matatanda ay hindi nakikihalubilo sa partido ng mga kabataan, at hindi nila matiis ang isa’t isa: kinakatawan nila ang partidong konserbatibo at ang liberal, kaya lamang, sa mga bayan, nagiging sukdulan ang tindi ng kanilang mga labanan. Don Filipo: Nakapagdududa sa akin ang asal ng gobernadorcillo!—sabi ni Don Filipo, ang pinuno ng partido liberal, sa kanyang mga kaibigan;—may binalak na siya sa pagpapaliban hanggang sa huling oras ng pagtalakay sa badyet. Pansinin ninyo na labing-isang araw na lamang ang natitira sa atin. Isang Binata: At nanatili pa siya sa kumbento upang makipagpulong sa kurang may sakit!—puna ng isa sa mga kabataan. Isa Pang Binata: Hindi mahalaga!—sagot ng isa pa;—handa na natin ang lahat. Basta’t hindi makakuha ng mayorya ang proyekto ng mga matatanda... Don Filipo: Sa palagay ko’y hindi!—sabi ni Don Filipo;—ako ang maghaharap ng proyekto ng mga matatanda. Mga Kausap: Paano? Ano ang sinasabi ninyo?—tanong ng kanyang mga tagapakinig na nagulat. Don Filipo: Sinasabi ko na kung ako ang unang magsasalita, ihaharap ko ang proyekto ng ating mga kaaway. Mga Kausap: At ang atin? Don Filipo: Kayo ang bahalang maghain nito,—sagot ng tenyente na nakangiti at bumaling sa isang binatang kabesa de barangay[1]; magsasalita kayo pagkatapos kong matalo. Mga Kausap: Hindi namin kayo maintindihan, ginoo!—sabi ng mga kausap, na tinitingnan siya nang puno ng pagdududa. Don Filipo: Makinig kayo!—sabi ni Don Filipo nang pabulong sa dalawa o tatlong nakikinig sa kanya.—Kaninang umaga ay nakasalubong ko ang matandang Tasio. Mga Kausap: At ano? Don Filipo: Sinabi sa akin ng matanda: “Mas galit sa inyo ang inyong mga kaaway kaysa sa inyong mga ideya. Ibig ba ninyong hindi magawa ang isang bagay? Imungkahi ninyo ito, at kahit na higit pa itong kapaki-pakinabang kaysa isang mitra, ito’y tatanggihan. Kapag natalo na kayo, ipaharap ninyo ang inyong nais sa pinakamapagpakumbaba sa lahat, at ang inyong mga kaaway, upang kayo’y hiyain, ay sasang-ayon dito.” Ngunit ilihim ninyo ito para sa akin. Mga Kausap: Pero... Don Filipo: Kaya ihaharap ko ang proyekto ng ating mga kaaway at palalakihin ko ito hanggang maging katawa-tawa. Tahimik! Narito si Ginoong Ibarra at ang guro ng paaralan! Bumati ang dalawang binata sa iba’t ibang pangkat nang hindi nakikisali sa kanilang mga usapan. Ilang sandali pa ay pumasok ang gobernadorcillo na yamot ang mukha: siya rin ang nakita natin kahapon na nagdadala ng isang arroba [sukat ng timbang, mga 11.5 kilo] ng mga kandila. Sa kanyang pagpasok, tumigil ang mga bulungan, umupo ang bawat isa, at unti-unting naghari ang katahimikan. Umupo ang kapitan[2] sa silyong nakalagay sa ilalim ng larawan ng Kanyang Kamahalan, umubo nang apat o limang ulit, hinaplos ng mga kamay ang kanyang ulo at mukha, itinukod ang mga siko sa mesa, inalis ang mga ito, muling umubo, at ganoon nang ganoon. Gobernadorcillo: Mga ginoo!—sa wakas ay sabi niya sa nanghihinang tinig:—nangahas akong ipatawag kayong lahat sa pulong na ito... ehem! ehem!... kailangan nating ipagdiwang ang kapistahan ng ating patrong San Diego, sa ika-12 ng buwang ito... ehem! ehem! ngayon ay ika-2 na tayo... ehem! ehem! At dito siya inatake ng isang mabagal at tuyong ubo, na nagpatahimik sa kanya. Tumayo noon mula sa bangko ng matatanda ang isang lalaking mga apatnapung taong gulang, na mapagmataas ang anyo. Siya ang mayamang si Kapitan Basilio, kalaban ng yumaong Don Rafael, isang taong nagpipilit na mula nang mamatay si Santo Tomas de Aquino ay hindi na humakbang pasulong ang mundo, at mula nang iwan niya ang San Juan de Letrán, nagsimulang umatras ang sangkatauhan. Kapitan Basilio: Pahintulutan ako ng Inyong mga Kagalang-galangan na magsalita sa isang usaping napakahalaga,—sabi niya.—Ako ang unang nagsasalita, bagaman ang iba sa mga naririto ay may higit na karapatan kaysa sa akin, ngunit ako ang unang nagsasalita sapagkat sa palagay ko, sa mga ganitong bagay, ang pagsasalita nang una ay hindi nangangahulugang siya ang una, gaya rin ng pagsasalita nang huli na hindi rin nangangahulugang siya ang huli. Bukod dito, ang mga bagay na sasabihin ko ay may ganoong kahalagahan na hindi dapat ipagpahuli o sabihin sa huli, kaya ibig kong magsalita nang una upang mabigyan ito ng nararapat na tono. Kaya’t pahihintulutan ako ng Inyong mga Kagalang-galangan na magsalita nang una sa pulong na ito, na kinakikitaan ko ng lubhang napakatatanyag na mga tao gaya ng kasalukuyang kapitan; ang dating kapitan, ang aking iginagalang na kaibigang si Don Valentín; ang dating kapitan, ang aking kaibigan mula pagkabata na si Don Julio; ang ating tanyag na kapitan ng mga kuwadrilyero, si Don Melchor, at marami pang ibang mga kapanginoonan, na upang maging maikli ay hindi ko na babanggitin, na nakikita ng Inyong mga Kagalang-galangan na naririto. Nakikiusap ako sa Inyong mga Kagalang-galangan na pahintulutan akong magsalita bago ang sinuman. Mapapalad kaya ako na pumayag ang Pulong sa aking abang kahilingan? At yumuko nang magalang ang orador, nakangiti. Mga Kaibigan: Makapagsasalita na kayo, at nakikinig kami nang buong pananabik!—sabi ng mga kaibigang binanggit at ng iba pang mga taong nagtuturing sa kanya na isang dakilang orador: umuubo sa kasiyahan ang matatanda at kinukuskos ang kanilang mga kamay. Si Kapitan Basilio, matapos punasan ang pawis ng kanyang panyong seda, ay nagpatuloy: Kapitan Basilio: Yamang ang Inyong mga Kagalang-galangan ay naging lubhang mabait at mapagbigay sa aking abang pagkatao, na ipinagkaloob sa akin ang pagsasalita bago ang sinuman sa mga naririto, sasamantalahin ko ang pahintulot na ito, na ipinagkaloob nang buong kagandahang-loob, at magsasalita na ako. Iniisip ko sa aking imahinasyon na ako’y nasa gitna ng lubhang kagalang-galang na Senado Romano, senatus populusque romanus [ang Senado at ang Bayang Romano] gaya ng sinasabi namin noong magagandang panahong iyon, na sa kasawian ng sangkatauhan ay hindi na babalik, at hihilingin ko sa mga patres conscripti [mga senador ng Roma], gaya ng sasabihin ng marunong na si Cicerón kung siya’y nasa aking kalagayan, hihilingin ko, yamang kulang tayo sa oras, at ang oras ay ginto gaya ng sinabi ni Solomon, na sa mahalagang usaping ito ay ipahayag ng bawat isa ang kanyang palagay nang malinaw, maikli at payak. Nasabi ko na. At nasisiyahan sa kanyang sarili at sa atensiyon ng silid, umupo ang orador, ngunit hindi nakaligtaang magpukol ng isang tinging nakatataas kay Ibarra na nakaupo sa isang sulok, at isa pang tinging lubhang makahulugan sa kanyang mga kaibigan, na para bang sinasabi sa kanila: “Ah! Mahusay ba ang pagsasalita ko? Ah!” Ginaya rin ng kanyang mga kaibigan ang dalawang tinging iyon, na ibinaling sa mga kabataan na para bang ibig silang patayin sa inggit. Gobernadorcillo: Ngayon ay maaari nang magsalita ang may ibig, ehem!—sabi ng gobernadorcillo na hindi natapos ang kanyang pangungusap... na pinutol ng ubo at mga buntong-hininga. Kung huhusgahan sa katahimikan, walang sinumang ibig patawag na isa sa mga patres conscripti, walang tumatayo: kaya’t sinamantala ni Don Filipo ang pagkakataon at humingi ng pahintulot na magsalita. Nagkindatan ang mga konserbatibo at nagpalitan ng mga makahulugang senyas. Don Filipo: Ihaharap ko ang aking badyet, mga ginoo, para sa kapistahan,—sabi ni Don Filipo. Matandang Konserbatibo: Hindi namin iyan matatanggap!—sagot ng isang matandang may sakit sa baga, isang matigas na konserbatibo. Mga Kalaban: Boboto kami laban dito!—sabi ng iba pang mga kalaban. Don Filipo: Mga ginoo!—sabi ni Don Filipo na pinipigil ang isang ngiti;—hindi ko pa naihaharap ang proyektong dala namin, kaming mga kabataan, dito. Ang dakilang proyektong ito, tiyak naming pipiliin ng lahat nang higit sa iniisip o maaaring isipin ng aming mga kalaban. Lalong nagpainit sa damdamin ng mga konserbatibo ang mapagmataas na pambungad na ito, at sumumpa sila in corde [mula sa puso] na sasalungatin siya nang mahigpit. Nagpatuloy si Don Filipo: Don Filipo: Mayroon tayong 3,500 pisong badyet. Kaya, sa halagang ito ay makapagdiriwang tayo ng isang kapistahang hihigit sa karangyaan sa lahat ng nakita na hanggang ngayon, maging sa ating lalawigan o sa mga karatig. Mga Di-Naniniwala: Hum!—bulalas ng mga hindi naniniwala;—ang bayang A. ay may 5,000, ang B. ay 4,000, hum! hambuguería [puro biro]! Don Filipo: Pakinggan ninyo ako, mga ginoo, at kayo’y makukumbinsi!—patuloy ni Don Filipo nang hindi natitinag.—Iminumungkahi kong magtayo ng isang malaking teatro sa gitna ng plaza, na nagkakahalaga ng 150 piso! Mapilit na Konserbatibo: Hindi sapat ang 150, kailangang gawing 160!—tutol ng isang mapilit na konserbatibo. Don Filipo: Isulat ninyo, ginoong direktor, 200 piso para sa teatro!—sabi ni Don Filipo.—Iminumungkahi kong upahan ang komedya ng Tondo upang magtanghal sa loob ng pitong magkakasunod na gabi. Pitong pagtatanghal sa 200 piso bawat gabi, ay 1,400: isulat ninyo ang 1,400, ginoong direktor! Nagkatinginan nang may pagkagulat ang matatanda at mga kabataan: ang mga nakaaalam lamang ng lihim ang hindi gumalaw. Don Filipo: Iminumungkahi ko rin ang malalaking paputok; walang maliliit na ilaw o maliliit na gulong na kinagigiliwan ng mga bata at ng mga dalaga; wala ng mga iyon. Ang ibig namin ay malalaking bomba at napakalalaking kuwitis. Kaya iminumungkahi ko ang 200 malalaking bomba sa halagang dalawang piso bawat isa, at 200 kuwitis sa gayunding halaga. Ipagagawa natin ang mga ito sa mga castillero [mga manggagawa ng paputok] ng Malabón. Isang Matanda: Hum!—sabat ng isang matanda:—hindi ako natatakot ni nabibingi sa bombang dalawang piso; kailangang tatluhing piso ito. Don Filipo: Isulat ninyo ang 1,000 piso para sa 200 bomba at dalawandaang kuwitis! Hindi na nakapagpigil ang mga konserbatibo; tumayo ang ilan at nag-usap-usap. Don Filipo: Bukod dito, upang makita ng ating mga kapitbahay na tayo’y mga taong marangya at labis-labis ang ating salapi,—patuloy ni Don Filipo na itinataas ang boses at mabilis na sumulyap sa pangkat ng matatanda,—iminumungkahi ko: una, apat na hermano mayor [mga tagapangasiwa at tagagastos ng pista] para sa dalawang araw ng kapistahan, at ikalawa, na bawat araw ay magtapon sa lawa ng 200 pritong manok, 100 kapong may palaman at 50 litson, gaya ng ginagawa ni Sila, na kapanahon ng Cicerón na iyon na kababanggit lamang ni Kap. Basilio. Kapitan Basilio: Iyan nga, gaya ni Sila!—ulit ni Kap. Basilio na natutuwa sa papuri. Unti-unting tumataas ang pagkamangha. Don Filipo: Dahil darating ang maraming mayayaman at bawat isa’y magdadala ng libu-libong piso at ng kanilang pinakamahuhusay na tandang, at ang liam-pó [larong Tsino] at mga baraha, iminumungkahi ko ang labinlimang araw ng sabong, kalayaang magbukas ng lahat ng bahay-sugalan... Ngunit pinutol siya ng mga kabataan, na nagsitayo: akala nila’y nasiraan na ng bait ang tenyente mayor [pangalawang pinuno ng bayan]. Mainit na nagtatalo ang matatanda. Don Filipo: At sa wakas, upang hindi mapabayaan ang mga kaligayahan ng kaluluwa... Lubusang tinakpan ang kanyang tinig ng mga bulungan at sigawang umalingawngaw mula sa lahat ng sulok ng silid: iyon ay naging isang kaguluhan na lamang. Matigas na Konserbatibo: Hindi!—sigaw ng isang matigas na konserbatibo;—ayokong ipagyabang niyang siya ang nagdaos ng kapistahan, hindi! Hayaan ninyo akong magsalita, hayaan ninyo akong magsalita! Mga Liberal: Niloko tayo ni Don Filipo!—sabi ng mga liberal. Boboto kami laban dito! Lumipat siya sa mga matatanda! Bumoto tayo laban dito! Ang gobernadorcillo, na lugmok higit kailanman, ay walang ginagawa upang maibalik ang kaayusan: hinihintay niyang sila ang magpanumbalik nito. Humingi ng pahintulot na magsalita ang kapitan ng mga kuwadrilyero; ibinigay ito sa kanya, ngunit hindi niya ibinuka ang bibig at muling umupo nang nalilito at nahihiya. Sa kabutihang-palad, tumayo si Kap. Valentín, ang pinakamahinahon sa lahat ng konserbatibo, at nagsalita: Kapitan Valentín: Hindi namin matatanggap ang iminungkahi ng tenyente mayor, sapagkat sa tingin namin ito’y isang pagmamalabis. Napakaraming bomba at napakaraming gabi ng komedya ay maaari lamang naising ng isang binata, gaya ng tenyente mayor, na kayang magpuyat nang maraming gabi at makarinig ng maraming putok nang hindi nabibingi. Kinonsulta ko ang palagay ng mga taong may matinong pag-iisip, at lahat sila’y nagkakaisang tumututol sa proyekto ni Don Filipo. Hindi ba ganoon, mga ginoo? Lahat: Oo! oo!—sabi ng mga kabataan at matatanda nang sabay-sabay. Natutuwa ang mga kabataan na marinig ang isang matandang nagsasalita nang ganoon. Kapitan Valentín: Ano ang gagawin natin sa apat na hermano mayor?—patuloy ng matanda.—Ano ang ibig sabihin ng mga manok, kapon at litson na itatapon sa lawa? Hambuguería! sasabihin ng ating mga kapitbahay, at pagkatapos ay mag-aayuno tayo nang kalahating taon. Ano ang kinalaman natin kay Sila o sa mga Romano? Inanyayahan na ba nila tayo kahit minsan sa kanilang mga kapistahan? Ako man lamang ay hindi pa nakatatanggap ng anumang paanyaya mula sa kanila, at tandaan ninyong matanda na ako! Kapitan Basilio: Ang mga Romano ay nakatira sa Roma, kung saan naroon ang Papa!—bulong sa kanya ni Kap. Basilio. Kapitan Valentín: Ngayon ko naintindihan!—bulalas ng matanda nang hindi nababalisa.—Marahil ay ipinagdiriwang nila ang kanilang mga kapistahan sa araw ng pag-aayuno, at iniuutos ng Papa na itapon ang pagkain sa dagat upang hindi magkasala. Ngunit, gayunman, ang inyong proyekto ng kapistahan ay hindi matatanggap, imposible, isa itong kabaliwan! Si Don Filipo, na mahigpit na sinalungat, ay napilitang bawiin ang kanyang mungkahi. Ang mga konserbatibong pinakamatigas, na nasiyahan sa pagkatalo ng kanilang pinakamalaking kaaway, ay walang pangambang nakakita sa isang binatang kabesa de barangay na tumayo at humingi ng pahintulot na magsalita. Kabesa de Barangay: Ipagpaumanhin sana ako ng Inyong mga Kagalang-galangan, kung ako, na isang binata pa lamang, ay nangangahas na magsalita sa harap ng napakaraming taong lubhang kagalang-galang, kapwa dahil sa kanilang edad at dahil sa katalinuhan at matalas na pagpapasyang ipinapakita nila sa paghatol sa lahat ng usapin; ngunit yamang inanyayahan ng mahusay na orador, si Kap. Basilio, ang lahat na ipahayag dito ang kanilang mga palagay, nawa’y magsilbing paumanhin ang kanyang makapangyarihang salita sa aking abang pagkatao. Tumango-tango nang nasisiyahan ang mga konserbatibo. Mga Konserbatibo: Mahusay magsalita ang binatang ito!—Mapagpakumbaba siya!—Kahanga-hanga siyang mangatwiran!—sabi nila sa isa’t isa. Kapitan Basilio: Sayang at hindi siya marunong kumumpas nang mahusay!—puna ni Kapitan Basilio.—Pero halata naman! hindi pa niya napag-aaralan si Cicerón at napakabata pa niya. Kabesa de Barangay: Kung maghaharap ako sa inyo, mga ginoo, ng isang programa o proyekto,—patuloy ng binata,—hindi ko ito ginagawa sa pag-aakalang ituturing ninyo itong perpekto o tatanggapin ninyo; ibig kong, kasabay ng muling pagpapasakop ko sa kalooban ng lahat, patunayan sa matatanda na lagi kaming nag-iisip na gaya nila, yamang inaangkin naming amin ang lahat ng ideyang napakagandang ipinahayag ni Kapitan Basilio. Mga Konserbatibo: Mahusay ang pagkakasabi, mahusay ang pagkakasabi!—sabi ng mga konserbatibong nabola. Sinesenyasan ni Kapitan Basilio ang binata upang ituro kung paano dapat igalaw ang braso at ilagay ang paa. Ang tanging nanatiling walang-kibo ay ang gobernadorcillo, na tila wala sa sarili o nag-aalala: kapwa ang anyo niya. Nagpatuloy ang binata, na sumisigla: Kabesa de Barangay: Ang aking proyekto, mga ginoo, ay ito lamang: lumikha ng mga bagong palabas na hindi ang karaniwan at pangkaraniwang nakikita natin araw-araw, at sikaping ang salaping malilikom ay hindi lumabas ng bayan, ni masayang nang walang kabuluhan sa pulbura, kundi gamitin sa isang bagay na kapaki-pakinabang sa lahat. Mga Kabataan: Iyan nga! iyan nga!—sang-ayon ng mga kabataan;—iyan ang gusto namin. Mga Matanda: Napakahusay!—dagdag ng matatanda. Kabesa de Barangay: Ano ang mapapala natin sa isang linggong komedya na hinihingi ng tenyente mayor? Ano ang natututuhan natin sa mga hari ng Bohemia at Granada, na nag-uutos na pugutan ng ulo ang kanilang mga anak na babae o isinasakay sila sa isang kanyon at pagkatapos ay nagiging trono ang kanyon? Hindi tayo mga hari, hindi tayo mga barbaro, wala tayong mga kanyon, at kung gagayahin natin sila ay bibitayin tayo sa Bagumbayan. Ano ba ang mga prinsesang iyon na nakikihalo sa mga labanan, namimigay ng taga at hataw, nakikipaglaban sa mga prinsipe at naglalagalag nang nag-iisa sa mga bundok at lambak, na parang inakit ng Tikbalang[3]? Sa ating mga kaugalian, mahal natin ang tamis at lambing sa babae, at mangingilabot tayong humawak sa mga kamay ng isang dalagang may bahid ng dugo, kahit na dugo pa iyon ng isang moro o higante; sa atin, hinahamak at itinuturing na hamak ang lalaking nagtataas ng kamay sa isang babae, maging prinsipe man, alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan], o magaspang na magsasaka. Hindi ba’t makalibong ulit na mas mabuti kung itanghal natin ang larawan ng ating sariling mga kaugalian, upang maituwid ang ating mga bisyo at kapintasan at maitampok ang mabubuting katangian? Mga Kapanig: Iyan nga! iyan nga!—ulit ng kanyang mga kapanig. Ilang Matanda: Tama siya!—bulong ng ilang matatandang nag-iisip. Kapitan Basilio: Hindi ko pa iyon naisip kailanman!—patuloy ni Kapitan Basilio. Matigas na Konserbatibo: Ngunit paano ninyo iyan gagawin?—tutol sa kanya ng matigas na konserbatibo. Kabesa de Barangay: Napakadali!—sagot ng binata.—May dala ako ritong dalawang komedya, na tiyak na makikita ng mabuting panlasa at kilalang matalas na paghatol ng kagalang-galang na matatandang nagkakatipon dito na lubhang katanggap-tanggap at nakaaaliw. Ang isa ay pinamagatang «Ang Paghahalal ng Gobernadorcillo»; isa itong komedyang tuluyan, sa limang yugto, na isinulat ng isa sa mga naririto. Ang isa pa, sa siyam na yugto, para sa dalawang gabi, ay isang dramang pantasya na may katangiang satiriko, na isinulat ng isa sa pinakamahuhusay na makata ng lalawigan, at pinamagatang Mariang Makiling[4]. Nang makita naming natatagalan ang pagtalakay sa mga paghahanda para sa pista, at sa takot na kapusin kami sa oras, lihim naming hinanap ang aming mga aktor at ipinasaulo sa kanila ang kanilang mga papel. Umaasa kaming sa isang linggong pag-eensayo ay higit pa sa sapat iyon upang magtagumpay sila sa kanilang gawain. Ito, mga ginoo, bukod sa bago, kapaki-pakinabang at makatwiran, ay matipid: hindi namin kailangan ng mga kasuotan; sapat na ang amin, ang mga damit sa karaniwang buhay. Kapitan Basilio: Ako ang gagastos sa teatro!—bulalas ni Kapitan Basilio na puno ng sigla. Don Melchor: Kung may lalabas na mga sundalo, ipahihiram ko ang akin!—sabi ng kapitan ng mga kuwadrilyero. Isa Pang Matanda: At ako... at ako... kung kailangan ng isang matanda...—pautal na sabi ng isa pa, at tumuwid ng tindig nang buong pagmamalaki. Maraming Tinig: Tinanggap! tinanggap!—sigaw ng maraming tinig. Namumutla sa damdamin ang tenyente mayor; napuno ng luha ang kanyang mga mata. Matigas na Konserbatibo: Umiiyak siya sa sama ng loob!—naisip ng matigas na konserbatibo, at sumigaw: Matigas na Konserbatibo: Tinanggap, tinanggap nang walang talakayan! At nasiyahan sa kanyang paghihiganti at sa lubos na pagkatalo ng kanyang kalaban, sinimulan ng lalaking purihin ang proyekto ng binata. Nagpatuloy ang binata: Kabesa de Barangay: Ang ikalimang bahagi ng salaping malilikom ay maaaring gamitin sa pamimigay ng ilang gantimpala, halimbawa, sa pinakamahusay na bata sa paaralan, sa pinakamahusay na pastol, magsasaka, mangingisda, atbp. Makapag-oorganisa tayo ng mga karera ng bangka sa ilog at sa lawa, karera ng kabayo, makapagtatayo ng mga palosebo at makapagtatatag ng iba pang mga laro na masasalihan ng ating mga magsasaka. Pumapayag akong, dahil sa ating nakaugat nang mga kaugalian, magkaroon tayo ng mga paputok: ang mga gulong at kastilyo ay nag-aalok ng napakagaganda at nakaaaliw na palabas, ngunit hindi ko inaakalang kailangan natin ang mga bombang iminungkahi ng tenyente mayor. Upang pasayahin ang pista, sapat na ang dalawang banda ng musiko; sa gayon, maiiwasan natin ang mga away at alitang nagiging dahilan upang ang mga kaawa-awang musiko, na pumaparito upang pasayahin ang ating mga pista sa pamamagitan ng kanilang paggawa, ay maging tunay na mga tandang na panabong, at umaalis pagkatapos nang kulang ang bayad, kulang ang pakain, bugbog at kung minsan ay sugatan pa. Sa salaping matitira ay masisimulan ang pagtatayo ng isang maliit na gusaling magsisilbing paaralan, sapagkat hindi natin dapat hintaying ang Diyos mismo ang bumaba at magtayo nito para sa atin: malungkot na bagay na habang mayroon tayong sabungang primera klase, ang ating mga bata ay nag-aaral sa lugar na halos kuwadra ng kura. Narito ang proyekto sa madaling sabi: ang pagpapaganda nito ay magiging gawain ng lahat. Isang masayang bulungan ang umalingawngaw sa silid: halos lahat ay sumasang-ayon sa sinabi ng binata; ilan lamang ang bumubulong: Ilang Matanda: Mga bagong bagay! mga bagong bagay! Noong kabataan namin... Ang Iba: Tanggapin na natin ito sa ngayon,—sabi ng iba;—hiyain natin ang isang iyon. At itinuturo nila ang tenyente mayor. Nang manumbalik ang katahimikan, sang-ayon na ang lahat. Ang pasya na lamang ng gobernadorcillo ang kulang. Pinagpapawisan siya, hindi mapakali, hinahaplos ng kamay ang noo, at sa wakas ay nakapagsalita nang pautal-utal, nakayuko ang mga mata: Gobernadorcillo: Sang-ayon din ako... pero ehem! Tahimik siyang pinakikinggan ng tribunal [ang kapulungan ng pamahalaang-bayan]. Kapitan Basilio: Pero?—tanong ni Kapitan Basilio. Gobernadorcillo: Sang-ayon na sang-ayon!—ulit ng gobernadorcillo:—ibig sabihin... hindi ako sang-ayon... oo, pero... At kinusot niya ang kanyang mga mata ng likod ng kanyang kamay. Gobernadorcillo: Pero ang kura,—patuloy ng kaawa-awa,—ang padre kura ay may ibang gusto. Matinis na Tinig: Ang kura ba ang nagbabayad ng kapistahan o tayo? Nagbigay ba siya kahit isang kuwarto?—bulalas ng isang matinis na tinig. Napatingin ang lahat sa pinagmulan ng mga tanong na ito: naroon ang pilosopong Tasio. Hindi gumagalaw ang tenyente mayor, nakapako ang mga mata sa gobernadorcillo. Kapitan Basilio: At ano ang gusto ng kura?—tanong ni Kapitan Basilio. Gobernadorcillo: Aba, ang gusto ng padre kura ay... anim na prusisyon, tatlong sermon, tatlong malalaking misa... at kung may matitirang salapi, komedya ng Tondo at awitan sa mga intermedyo. Mga Kabataan: Pero ayaw namin ng mga iyon!—sabi ng mga kabataan at ng ilang matatanda. Gobernadorcillo: Gusto iyon ng padre kura!—ulit ng gobernadorcillo.—Ipinangako ko sa kura na matutupad ang kanyang kalooban. Mga Kabataan: Kung gayon, bakit pa ninyo kami ipinatawag? Gobernadorcillo: Iyon nga... upang sabihin iyon sa inyo. Mga Kabataan: At bakit hindi ninyo iyon sinabi sa simula pa lamang? Gobernadorcillo: Ibig ko sanang sabihin, mga ginoo, pero nagsalita si Kapitan Basilio at hindi ako nagkaroon ng panahon... Kailangang sundin ang kura! Ilang Matanda: Kailangan siyang sundin!—ulit ng ilang matatanda. Iba Pang Matanda: Kailangang sumunod! kung hindi, ipabibilanggo tayong lahat ng Alcalde [Kastilang gobernador ng lalawigan],—malungkot na dagdag ng iba pang matatanda. Mga Kabataan: Kung gayon, sumunod kayo at kayo ang magdaos ng kapistahan!—bulalas ng mga kabataan na nagsitayo.—Binabawi namin ang aming ambag. Gobernadorcillo: Nasingil na ang lahat!—sabi ng gobernadorcillo. Lumapit sa kanya si Don Filipo at sinabi nang may pait: Don Filipo: Isinakripisyo ko ang aking pagmamataas para sa isang mabuting layunin; isinakripisyo ninyo ang inyong dangal bilang tao para sa isang masamang layunin, at winasak ninyo ang lahat. Sinasabi naman ni Ibarra sa guro ng paaralan: Ibarra: May kailangan ba kayo mula sa kabisera ng lalawigan? Aalis ako ngayon din. Guro: May negosyo ba kayo? Ibarra: May negosyo tayo!—sagot ni Ibarra nang mahiwaga. Sa daan, sinasabi ng matandang pilosopo kay Don Filipo, na nagmumura sa kanyang kapalaran: Tasio: Tayo ang may kasalanan! Hindi kayo tumutol nang bigyan kayo ng isang alipin bilang pinuno, at ako, hangal na ako, ay nakalimot doon! Mga Talababa ------------ [1] Pinuno ng barangay o balangay, opisyal ng munisipyo, pinuno ng isang pangkat ng 50 o 60 pamilya. Ayon kay Reclus, ang pangalang balangay o bangka ay nagpapaalala sa panahong ang mga piratang Malay o mga Malay na nandarayuhan, mga ninuno ng mga Pilipino, ay dumarating sa Kapuluan sakay ng mga sasakyang-dagat na mas marupok pa kaysa sa sampan ng Tsina at nagkakampo sa tabi ng dagat. Kaya’t ang mga unang pamayanan ay tinawag na barangay, gaya ng bangkang may ganitong pangalan. [2] Ito ang titulong ibinibigay sa mga gobernadorcillo. [3] Naniniwala ang karaniwang tao na ang mga kaluluwa ng mga sanggol na namamatay pagkasilang ay nagiging mga duwende, mga tiyanak o mga tikbalang. Ang mga huling ito ay mga higanteng may pagkakahawig kay Tantalo at, kasabay nito, sa Hudyong Lagalag at sa mga genio [makapangyarihang espiritu] ng mga kuwentong silanganin. [4] María ng Makiling. Ang Makiling ay isang bundok sa pulo ng Luzon. ============================================================================== KABANATA XXI: KASAYSAYAN NG ISANG INA ============================================================================== Palaboy na walang tiyak—lumilipad nang ligaw, Ni isang saglit—walang pahinga.... (Alaejos). Tumatakbo si Sisa pauwi sa kanyang bahay, taglay ang kaguluhan ng isip na nangyayari sa ating pagkatao kapag, sa gitna ng isang kasawian, nakikita nating pinababayaan tayo ng lahat at tinatakasan tayo ng mga pag-asa. Sa ganitong pagkakataon, tila nagdidilim ang lahat sa paligid natin, at kung may makita tayong munting liwanag na kumikislap sa malayo, tinatakbo natin ito, hinahabol; hindi mahalaga kung may bangin na nakabuka sa gitna ng daan! Gustong iligtas ng ina ang kanyang mga anak; paano? Ang mga ina ay hindi nagtatanong ng paraan kapag ang usapan ay tungkol sa kanilang mga anak. Tumatakbo siyang dali-dali, hinahabol ng mga takot at masasamang kutob. Nahuli na kaya ang kanyang anak na si Basilio? Saan kaya tumakas ang kanyang Crispín? Malapit sa kanyang bahay, natanaw niya ang mga helmet ng dalawang sundalo sa ibabaw ng bakod ng kanyang taniman. Hindi mailarawan ang nangyari sa kanyang puso: nakalimutan niya ang lahat. Batid niya ang kapangahasan ng mga lalaking iyon, na walang pakundangan kahit sa pinakamayayaman sa bayan; ano na kaya ang mangyayari sa kanya at sa kanyang mga anak na pinararatangang nagnakaw? Ang mga guwardiya sibil ay hindi mga tao; sila ay mga guwardiya sibil lamang; hindi sila nakikinig sa mga pakiusap at sanay na silang makakita ng mga luha. Si Sisa, sa likas na udyok, ay tumingala sa langit, at ang langit ay ngumingiti sa liwanag na hindi masambit: ilang munting puting ulap ang lumalangoy sa malinaw na bughaw. Huminto siya upang pigilan ang panginginig na lumulukob sa buo niyang katawan. Paalis na ang mga sundalo sa kanyang bahay at sila lamang ang dumarating: wala silang nahuli kundi ang inahing manok na pinatataba ni Sisa. Nakahinga siya at nagkaroon ng lakas ng loob. Sisa: Napakabait nila at napakabuti ng kanilang puso!—bulong niya, halos naiiyak sa tuwa. Kahit sunugin pa sana ng mga sundalo ang bahay, basta’t palayain lamang nila ang kanyang mga anak, ay pupunuin niya sila ng mga pagpapala. Muli siyang tumingala nang may pasasalamat sa langit na tinatawid ng isang kawan ng mga tagak, ang magagaang ulap na iyon ng kalangitan ng Pilipinas, at, sa muling pagsibol ng tiwala sa kanyang puso, ipinagpatuloy niya ang kanyang lakad. Nang malapit na siya sa mga nakatatakot na lalaking iyon, kunwari’y lumilinga-linga si Sisa sa lahat ng dako na parang wala sa sarili at nagkukunwaring hindi nakikita ang kanyang inahin na pumuputak na humihingi ng saklolo. Pagkalampas na pagkalampas niya sa kanila, ibig niyang tumakbo, ngunit pinabagal ng pag-iingat ang kanyang mga hakbang. Hindi pa siya nakalalayo nang marinig niyang tinatawag siya nang mapag-utos. Kinilabutan siya, ngunit nagkunwari siyang walang naririnig at nagpatuloy sa paglakad. Tinawag siya muli, ngunit ngayon ay may kasamang sigaw at isang salitang panlait. Lumingon siya nang labag sa kanyang kalooban, namumutla at nanginginig. Sinesenyasan siya ng kamay ng isang guwardiya sibil. Lumapit si Sisa na parang makina, nararamdamang naninigas ang kanyang dila sa takot at natutuyo ang kanyang lalamunan. Guwardiya Sibil: Sabihin mo sa amin ang totoo, kung hindi ay itatali ka namin sa punong iyon at babarilin ka nang dalawang ulit!—sabi ng isa sa kanila sa nagbabantang tinig. Tumingin ang babae sa puno. Guwardiya Sibil: Ikaw ba ang ina ng mga magnanakaw, ikaw?—tanong ng isa pa. Sisa: Ina ng mga magnanakaw!—ulit ni Sisa na parang makina. Guwardiya Sibil: Nasaan ang perang dinala sa iyo kagabi ng iyong mga anak? Sisa: Ah! ang pera... Guwardiya Sibil: Huwag mo nang ikaila, at lalong sasama para sa iyo!—dagdag ng isa pa.—Pumarito kami upang hulihin ang iyong mga anak at nakatakas sa amin ang panganay; saan mo itinago ang bunso? Nang marinig ito, nakahinga nang maluwag si Sisa. Sisa: Ginoo! sagot niya; maraming araw ko nang hindi nakikita ang aking anak na si Crispín: inaasahan kong makita siya ngayong umaga sa kumbento at doon ay sinabi lamang sa akin na... Nagpalitan ng makahulugang tingin ang dalawang sundalo. Guwardiya Sibil: Sige!—bulalas ng isa sa kanila;—ibigay mo sa amin ang pera at hindi ka na namin gagambalain. Sisa: Ginoo!—samo ng kawawang babae;—hindi nagnanakaw ang aking mga anak kahit na nagugutom sila: sanay na kaming magtiis nito. Hindi ako dinalhan ni Basilio ng kahit isang kuwarto [maliit na baryang tanso]; halughugin ninyo ang buong bahay at kung makakita kayo ng kahit isang real [baryang pilak], gawin ninyo sa amin ang gusto ninyo. Kaming mahihirap, hindi lahat kami magnanakaw! Guwardiya Sibil: Kung ganoon,—sagot ng sundalo nang dahan-dahan at nakatitig sa mga mata ni Sisa—sumama ka sa amin; ang iyong mga anak na ang magsisikap na magpakita at ilabas ang perang ninakaw nila. Sumunod ka! Sisa: Ako?... susunod sa inyo?—bulong ng babae, umaatras at tinitingnan nang may sindak ang mga uniporme ng mga sundalo. Guwardiya Sibil: At bakit hindi? Sisa: Ah! maawa kayo sa akin!—samo niya na halos nakaluhod.—Napakahirap ko, wala akong ginto ni alahas na maiaalok sa inyo: ang tanging mayroon ako ay kinuha na ninyo, ang inahing balak kong ipagbili... kunin ninyo ang lahat ng makikita ninyo sa aking kubo, ngunit pabayaan ninyo ako rito nang payapa, hayaan ninyo akong mamatay rito! Guwardiya Sibil: Sige na! kailangan mong sumama, at kung hindi ka susunod nang kusa, itatali ka namin. Napahagulgol nang mapait si Sisa. Hindi natitinag ang mga lalaking iyon. Sisa: Payagan man lamang ninyo akong mauna nang may kaunting layo!—samo niya nang maramdaman niyang marahas siyang hinawakan at itinulak. Naantig ang dalawang sundalo at nag-usap sila nang pabulong. Guwardiya Sibil: Sige!—sabi ng isa;—dahil mula rito hanggang sa pumasok tayo sa bayan ay maaari kang tumakbo, mananatili ka sa pagitan naming dalawa. Pagdating doon ay maaari kang mauna nang mga dalawampung hakbang; ngunit mag-ingat ka! huwag kang papasok sa anumang tindahan, huwag kang titigil. Sige na, at bilisan mo! Walang saysay ang mga pakiusap, walang saysay ang mga katwiran, walang silbi ang mga pangako. Sabi ng mga sundalo, malaki na ang kanilang ipinapanganib at labis na ang kanilang ipinagkakaloob sa kanya. Nang makita niyang nasa pagitan siya ng dalawa, para siyang mamamatay sa hiya... Wala nga namang dumaraan sa daan, ngunit paano ang hangin at ang liwanag ng araw? Ang tunay na kahihiyan ay nakakakita ng mga matang nakamasid kahit saan. Tinakpan niya ang kanyang mukha ng panyo, at naglakad nang bulag, umiiyak nang tahimik sa kanyang kaabahan. Alam niya ang kanyang karalitaan, alam niyang pinabayaan na siya ng lahat, pati ng sarili niyang asawa, ngunit hanggang ngayon ay itinuring niyang marangal at iginagalang ang kanyang sarili: hanggang ngayon ay tinitingnan niya nang may awa ang mga babaeng iyon, na nakadamit nang nakaeeskandalo, na tinatawag ng bayan na mga kabit ng mga sundalo. Ngayon ay tila bumaba siya ng isang baitang pa kaysa sa mga iyon sa hagdan ng buhay. Narinig ang mga yabag ng mga kabayo: sila ang mga nagdadala ng isda sa mga bayang nasa looban. Naglalakbay sila nang maliliit na karaban, mga lalaki at babaeng nakasakay sa mga hamak na kabayo, sa pagitan ng dalawang buslong nakasabit sa magkabilang tagiliran ng hayop. Ilan sa kanila, nang dumaan sa harap ng kanyang kubo, ay humingi sa kanya ng tubig na maiinom at binigyan siya ng ilang isda. Ngayon, sa pagdaan nila sa kanyang tabi, tila siya’y sinasagasaan at niyuyurakan nila, at ang kanilang mga tingin, mahabagin man o mapanghamak, ay tumatagos sa kanyang panyo at pumapana sa kanyang mukha. Sa wakas ay lumayo ang mga manlalakbay, at si Sisa ay napabuntong-hininga. Inalis niya sandali ang panyo upang tingnan kung malayo pa sila sa bayan. May ilang poste pa ng telegrapo bago sumapit sa bantayan. Kailanman ay hindi pa tila naging ganoon kahaba ang layong iyon. Sa gilid ng daan ay may malagong kawayanan, na sa lilim nito siya nagpapahinga noong araw. Doon siya kinakausap nang matamis ng kanyang kasintahan; tinutulungan siya nito sa pagdadala ng buslo ng mga prutas at gulay; ay! lumipas iyon na parang panaginip; ang kasintahan ay naging asawa, at ang asawa ay ginawang kabesa de barangay [pinuno ng barangay na naniningil ng buwis], at noon nagsimulang kumatok ang kasawian sa kanyang pintuan. Nang magsimulang uminit ang araw, tinanong siya ng mga sundalo kung gusto niyang magpahinga. Sisa: Salamat na lang!—sagot niyang nahihintakutan. Ngunit tunay na sindak ang lumukob sa kanya nang papalapit na sila sa bayan. Sa matinding pagkabalisa, tumingin siya sa paligid: malalawak na palayan, isang maliit na kanal ng patubig, mga bansot na puno; walang bangin ni batong mapagbabagsakan! Pinagsisihan niya ang pagsama sa mga sundalo hanggang doon; hinanap-hanap niya ang malalim na ilog na dumadaloy malapit sa kanyang kubo, na ang matataas na pampang, na sabog ng matutulis na bato, ay nag-aalok ng napakatamis na kamatayan. Ngunit ang alaala ng kanyang mga anak, ng kanyang anak na si Crispín na hindi pa niya alam ang sinapit, ay nagbigay-liwanag sa kanya sa gabing iyon, at nagawa niyang ibulong nang may pagsuko: Sisa: Pagkatapos... pagkatapos ay titira kami sa kaloob-looban ng gubat! Pinunasan niya ang kanyang mga mata, sinikap na pakalmahin ang sarili at, sa paglapit sa mga guwardiya, sinabi niya nang pabulong: Sisa: Nandito na tayo sa bayan! Hindi mailarawan ang kanyang tinig; iyon ay hinaing, panunumbat, panaghoy; iyon ay isang dalangin, iyon ay ang pighating nabuo sa isang tunog. Ang mga sundalo, naantig, ay sumagot sa kanya ng isang senyas. Mabilis na nauna si Sisa at sinikap na magkunwaring panatag. Sa sandaling iyon nagsimulang tumunog ang mga kampana na nag-aanunsyo na tapos na ang misa mayor [pangunahing misang may awit]. Binilisan ni Sisa ang lakad upang hindi niya makasalubong, kung maaari, ang mga taong lumalabas. Ngunit walang silbi; walang paraan upang maiwasang makasalubong sila. Binati niya ng mapait na ngiti ang dalawa niyang kakilala na nagtatanong sa kanya sa pamamagitan ng tingin, at mula noon, upang makaiwas sa mga ganitong kahihiyan, ibinaba niya ang kanyang ulo at tumingin lamang sa lupa, at kakatwa! natitisod siya sa mga bato sa daan. Ang mga tao ay humihinto ng sandali kapag nakikita siya, nag-uusap sa isa’t isa habang sinusundan siya ng mga mata: lahat ng ito ay kanyang nakikita, nararamdaman kahit na palagi niyang nakayuko ang mga mata. Narinig niya ang walang-hiyang tinig ng isang babae na nagtatanong sa likuran niya, halos pasigaw: Babae sa Daan: Saan ninyo siya nahuli? At ang pera? Isa iyong babaeng walang tapis, suot ang isang saya na dilaw at berde at isang baro ng asul na gasa; makikilala sa kanyang kasuotan na siya’y kabit ng mga sundalo. Naramdaman ni Sisa na parang sinampal siya: hinubaran siya ng babaeng iyon sa harap ng madla. Itinaas niya sandali ang kanyang mga mata upang lubusang lasapin ang pangungutya at paghamak; nakita niyang malayo, napakalayo ng mga tao sa kanya, ngunit nararamdaman niya ang lamig ng kanilang mga tingin at naririnig ang kanilang mga bulungan. Ang kawawang babae ay naglalakad na parang hindi nararamdaman ang lupa. Guwardiya Sibil: Hoy, dito!—sigaw sa kanya ng isang guwardiya. Parang isang awtomata na nasira ang mekanismo, mabilis siyang pumihit sa kanyang mga sakong. At nang walang nakikita, nang hindi nag-iisip, tumakbo siya upang magtago; nakita niya ang isang pintuang may bantay, sinubukan niyang pumasok doon, ngunit isa pang tinig, na lalong mapag-utos, ang naglayo sa kanya roon. Pasuray-suray, hinanap niya ang pinanggalingan ng tinig na iyon, naramdaman niyang tinutulak siya sa likod, pumikit siya, humakbang nang dalawang ulit at, nauubusan ng lakas, bumagsak siya sa lupa, una sa kanyang mga tuhod at pagkatapos ay napaupo. Isang iyak na walang luha, walang sigaw, walang daing, ang yumayanig sa kanya nang pangisay-ngisay. Iyon ang kuwartel. Doon ay may mga sundalo, babae, baboy at manok. Ang ilan ay nagtatahi ng kanilang mga damit habang ang kanilang kabit ay nakahiga sa bangko, gamit ang hita ng lalaki bilang unan, naninigarilyo at nakatingin nang walang gana sa kisame. Ang iba ay tumutulong sa mga lalaki na linisin ang mga kasuotan, mga armas, atbp., habang kumakanta nang mahina ng mga malaswang awit. Babae sa Kuwartel: Mukhang nakatakas ang mga sisiw! Wala kayong dinala kundi ang inahin!—sabi ng isang babae sa mga bagong dating: hindi natiyak kung si Sisa ang pinatatamaan niya o ang inahing patuloy na pumuputak. Babae sa Kuwartel: Oo, mas mahalaga pa rin ang inahin kaysa sa mga sisiw!—siya na rin ang sumagot sa sarili nang makita niyang hindi umiimik ang mga sundalo. Guwardiya Sibil: Nasaan ang sarhento?—tanong na may inis ng isa sa mga guwardiya sibil.—Naipaalam na ba sa alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan]? Pagkibit ng mga balikat ang naging mga sagot: walang nag-abalang alamin ang sasapitin ng kawawang babae. Doon siya nagtagal nang dalawang oras sa kalagayang halos tulala, nakabaluktot sa isang sulok, nakatago ang ulo sa pagitan ng mga kamay, gusot at magulo ang buhok. Nang tanghali ay nalaman ito ng alférez, at ang una niyang ginawa ay hindi paniwalaan ang paratang ng kura. Alférez: Bah! mga kagagawan ng kuripot na prayle!—sabi niya, at iniutos na pakawalan ang babae at huwag nang pag-abalahan ninuman ang usapin. Alférez: Kung gusto niyang mabawi ang nawala,—dagdag niya,—hingin niya ito sa kanyang San Antonio o magreklamo siya sa nuncio [sugo ng Papa sa isang bansa]! Magsialis kayo! Dahil dito, si Sisa ay pinalabas ng kuwartel, halos tinutulak, dahil ayaw niyang gumalaw. Nang makita niyang nasa gitna na siya ng kalsada, nagsimula siyang maglakad na parang makina pauwi sa kanyang bahay, mabilis, walang takip ang ulo, magulo ang buhok at nakatitig sa malayong abot-tanaw. Nag-aapoy ang araw sa kanyang rurok at walang ulap na nagtatakip sa kanyang maningning na bilog; mahina ang pag-ihip ng hangin sa mga dahon ng mga puno, halos tuyo na ang daan; walang ibong nangangahas na iwan ang lilim ng mga sanga. Sa wakas ay nakarating si Sisa sa kanyang munting bahay. Pumasok siya, pipi, walang kibo; nilibot niya ito, lumabas, nagsimulang maglakad sa iba’t ibang direksyon. Tumakbo siya pagkatapos sa bahay ng matandang Tasio, kumatok sa pinto, ngunit wala roon ang matanda. Ang kawawang babae ay bumalik sa kanyang bahay at nagsimulang magsisigaw ng: Basilio! Crispín! humihinto sa bawat sandali at nakikinig nang mabuti. Inuulit ng alingawngaw ang kanyang tinig; ang matamis na lagaslas ng tubig sa kalapit na ilog, ang musika ng mga dahon ng kawayan ang tanging mga tinig sa pag-iisang iyon. Muli siyang tumawag, umakyat sa isang mataas na lugar, lumusong sa isang bangin, bumaba sa ilog; ang kanyang mga mata ay gumagala na may nakapangingilabot na anyo, nagliliwanag paminsan-minsan sa matinding ningning, pagkatapos ay nagdidilim, tulad ng langit sa isang gabing may unos: wari’y ang liwanag ng katinuan ay kumikisap at malapit nang mamatay. Umakyat siyang muli sa kanyang munting bahay, umupo sa banig na hinigan nila noong nakaraang gabi, itinaas ang kanyang mga mata at nakita ang isang punit ng kamiseta ni Basilio sa dulo ng isang kawayan ng dingding na nasa tabi ng bangin. Tumayo siya, kinuha ito at sinuri sa liwanag ng araw: ang punit ay may mga mantsa ng dugo. Ngunit marahil ay hindi ito nakita ni Sisa, dahil bumaba siya at patuloy na sinuri ito sa gitna ng nag-aapoy na sinag ng araw, itinaas ito nang mataas; at parang naramdaman niyang nagdidilim ang lahat at nawawala ang liwanag, tumingin siya nang tuwiran sa araw, nanlalaki ang mga mata. Nagpatuloy siyang gumala-gala mula sa isang lugar patungo sa iba, sumisigaw o umaatungal ng kakaibang mga tunog; matatakot ang sinumang makarinig sa kanya: ang kanyang tinig ay may kakaibang timbre na hindi karaniwang nagagawa ng lalamunan ng tao. Sa gabi, kapag umuungal ang unos at lumilipad ang hangin nang nakalululang bilis, hinahampas ng kanyang mga di-nakikitang pakpak ang isang hukbo ng mga aninong humahabol sa kanya, kung kayo ay nasa isang wasak at ulilang gusali, maririnig ninyo ang ilang mga daing, ilang mga buntong-hininga na aakalain ninyong ang hangin na humahampas sa matataas na tore o sa mga gumuhong pader, ngunit pinupuno kayo ng takot at pinanginginig nang hindi ninyo mapigilan; kung gayon, ang tinig ng inang iyon ay higit pang nakapanlulumo kaysa sa mga di-kilalang panaghoy na iyon sa madidilim na gabi kapag umuungal ang unos. Ganito siya inabutan ng gabi. Marahil ay pinagkalooban siya ng langit ng ilang oras ng tulog, na sa loob nito ay dinampian ng di-nakikitang pakpak ng isang anghel ang kanyang maputlang mukha at binura ang kanyang alaala, na naging puro sakit na lamang; marahil ay hindi na kayang batahin ng mahinang tibay ng tao ang gayon karaming pagdurusa, at namagitan noon ang Inang Probidensiya sa pamamagitan ng kanyang matamis na pampaginhawa, ang paglimot; anuman ang totoo, ang tiyak ay, kinabukasan, gumagala si Sisa na nakangiti, umaawit o nakikipag-usap sa lahat ng nilalang ng Kalikasan. ============================================================================== KABANATA XXII: MGA ILAW AT ANINO ============================================================================== Lumipas na ang tatlong araw mula sa mga pangyayaring aming isinalaysay. Ang tatlong araw na ito, kasama ang mga gabi, ay ginugol ng bayan ng San Diego sa paghahanda ng pista at sa mga komentaryo, habang nagbubulung-bulungan. Habang ninanamnam ang mga darating na kasiyahan, ang ilan ay nagsasalita ng masama tungkol sa gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan o samahan], ang iba naman tungkol sa tenyente mayor [pangalawang pinuno ng bayan], ang iba pa tungkol sa mga kabataan, at hindi nawawala ang mga sumisisi sa lahat dahil sa lahat ng bagay. Pinag-uusapan ang pagdating ni María Clara, na kasama si Tiya Isabel. Natutuwa sila dahil mahal nila ito, at habang lubos na hinahangaan ang kanyang kagandahan, nagtataka rin sila sa mga pagbabagong dinaranas ng ugali ni Padre Salví. Mga Nagkukumpisal: “Madalas siyang wala sa sarili habang nagmimisa; hindi na siya gaanong nakikipag-usap sa amin, at kitang-kita na pumapayat siya at nagiging walang-imik,” sabi ng mga nagkukumpisal sa kanya. Nakikita ng kusinero na pumapayat siya bawat minuto, at nagrereklamo ito sa kaunting pansin na ibinibigay ng pari sa kanyang mga luto. Ngunit ang higit na nagpapaigting sa bulung-bulungan ng mga tao ay ang pagkakita sa kumbento ng higit sa dalawang ilaw tuwing gabi habang si Padre Salví ay dumadalaw sa isang pribadong bahay... sa bahay ni María Clara! Nagkukrus ang mga beata [mga babaeng labis na relihiyoso], ngunit patuloy sa pagbubulung-bulungan. Si Juan Crisóstomo Ibarra ay nagpadala ng telegrama mula sa kabisera ng lalawigan upang batiin si Tiya Isabel at ang pamangkin nito, ngunit hindi ipinaliwanag ang dahilan ng kanyang pagkawala. Marami ang naniniwala na siya ay nakabilanggo dahil sa kanyang inasal kay Padre Salví noong hapon ng Araw ng mga Santo. Ngunit lalong umigting ang mga komentaryo nang makita siya, sa hapon ng ikatlong araw, na bumaba mula sa isang karwahe sa harap ng munting bahay ng kanyang mapapangasawa at magalang na bumati sa paring papunta rin doon. Walang nag-aalala tungkol kay Sisa at sa kanyang mga anak. Kung pupunta tayo ngayon sa bahay ni María Clara, isang magandang pugad sa gitna ng mga puno ng dalandan at ilang-ilang, aabutan pa natin ang dalawang kabataan, nakadungaw sa isang bintanang tanaw ang lawa. Nililiman ito ng mga bulaklak at mga halamang gumagapang, na umaakyat sa mga kawayan at alambre at nagkakalat ng banayad na halimuyak. Ang kanilang mga labi ay bumubulong ng mga salita, mas malambing kaysa sa kaluskos ng mga dahon at mas mabango kaysa sa hanging puno ng halimuyak na naglalakbay sa hardin. Ito ang oras kung kailan ang mga sirena ng lawa, sinasamantala ang mga anino ng mabilis na takipsilim, ay inilalabas sa ibabaw ng mga alon ang kanilang masasayang munting ulo upang hangaan at batiin ng kanilang mga awit ang naghihingalong araw. Sinasabi na asul ang kanilang mga mata at buhok, na sila ay may korona ng mga halamang-tubig na may puti at pulang bulaklak; sinasabi na paminsan-minsan ay inilalantad ng puting bula ang kanilang mga anyong tila nililok, mas maputi pa kaysa sa bula mismo, at kapag tuluyang lumatag ang gabi, sinisimulan nila ang kanilang mga makalangit na laro at nagpaparinig ng mga mahiwagang himig na parang mula sa mga arpa eólica [alpang tinutugtog ng hangin]; sinasabi rin... ngunit bumalik tayo sa ating mga kabataan at pakinggan ang katapusan ng kanilang pag-uusap. Sinasabi ni Ibarra kay María Clara. Ibarra: Bukas, bago magbukang-liwayway, matutupad ang iyong hiling. Ngayong gabi ay ihahanda ko ang lahat upang walang magkulang. María Clara: Kung gayon ay susulatan ko ang aking mga kaibigan, upang sila ay dumating. Siguraduhin mong hindi makakasunod ang kura! Ibarra: At bakit? María Clara: Dahil parang binabantayan niya ako. Nasasaktan ako sa kanyang malalalim at madidilim na mata; kapag itinutuon niya ang mga ito sa akin, natatakot ako. Kapag kinakausap niya ako, may boses siyang... nagsasalita siya ng mga bagay na kakaiba, hindi maintindihan, napakapambihira... minsan ay tinanong niya ako kung hindi ko ba napanaginipan ang mga sulat ng aking ina; sa tingin ko ay medyo baliw siya. Ang aking kaibigang si Sinang at si Andeng, ang aking kapatid sa gatas, ay nagsasabing medyo may tama siya dahil hindi siya kumakain ni naliligo at nabubuhay sa dilim. Siguraduhin mong hindi siya darating! Ibarra: Hindi natin siya maaaring hindi imbitahin,—sagot ni Ibarra na nag-iisip.—Hinihingi ito ng mga kaugalian ng bansa; nasa bahay mo siya, at bukod pa roon, naging marangal ang pakikitungo niya sa akin. Nang konsultahin siya ng alcalde [Kastilang gobernador ng lalawigan] tungkol sa negosyong sinabi ko sa iyo, puro papuri lamang ang kanyang sinabi tungkol sa akin at hindi niya tinangkang maglagay ng kahit pinakamaliit na hadlang. Ngunit nakikita kong nagiging seryoso ka; huwag kang mag-alala, hindi siya makakasama sa atin sa bangka. Narinig ang magagaang yabag: ang kura iyon na papalapit na may pilit na ngiti sa mga labi. Fray Salví: Malamig ang hangin!—sabi niya;—kapag nasipon ang isang tao, hindi na ito mawawala hanggang sa dumating ang tag-init. Hindi ba kayo natatakot na magkasipon? Ang kanyang boses ay nanginginig at ang kanyang mga mata ay nakatingin sa malayong abot-tanaw; hindi niya tinitingnan ang mga kabataan. Ibarra: Sa kabaligtaran, kaaya-aya para sa amin ang gabi at masarap ang hangin!—sagot ni Ibarra.—Sa mga buwang ito ay mayroon tayong sariling taglagas at tagsibol; may ilang dahong nalalaglag, ngunit laging may mga bulaklak na umuusbong. Napabuntong-hininga ang prayle. Ibarra: Napakaganda para sa akin ng pagsasama ng dalawang panahong ito nang walang pakikialam ng malamig na taglamig,—patuloy ni Ibarra.—Sa Pebrero ay sisibol ang mga usbong sa mga sanga ng mga punong namumunga, at sa Marso ay magkakaroon na tayo ng mga hinog na prutas. Kapag dumating ang mga buwan ng tag-init, lilipat tayo sa ibang lugar. Ngumiti si Fray Salví. Nagsimula silang mag-usap tungkol sa mga bagay na walang gaanong halaga, tungkol sa panahon, sa bayan, sa pista; naghanap ng dahilan si María Clara at lumayo. Ibarra: At dahil pinag-uusapan natin ang mga pista, pahintulutan ninyo akong anyayahan kayo sa pistang ipagdiriwang namin bukas. Isa itong pista sa kabukiran na kami-kami ring magkakaibigan ang naghahandog sa isa’t isa. Fray Salví: At saan ito gaganapin? Ibarra: Gusto ng mga dalaga na gawin ito sa batis na dumadaloy sa kalapit na gubat, malapit sa balete: kaya maaga kaming gigising upang hindi kami abutan ng araw. Nag-isip ang pari; ilang sandali pagkatapos, sumagot siya: Fray Salví: Napakanakatutukso ng paanyaya at tinatanggap ko ito upang patunayan sa inyo na wala na akong sama ng loob sa inyo. Ngunit kailangan kong pumunta nang mas huli, pagkatapos kong tuparin ang aking mga tungkulin. Mapalad kayo na malaya, ganap na malaya! Ilang minuto pagkatapos, nagpaalam na si Ibarra upang asikasuhin ang pista kinabukasan.—Madilim na ang gabi. Sa kalye ay may isang lumapit sa kanya at bumati nang may malaking paggalang. Ibarra: Sino kayo?—tanong ni Ibarra. Di-kilalang Lalaki: Hindi ninyo kilala, ginoo, ang aking pangalan,—sagot ng di-kilalang lalaki.—Dalawang araw ko na kayong hinihintay. Ibarra: At bakit? Di-kilalang Lalaki: Dahil kahit saan ay walang naawa sa akin, dahil sinasabi nilang isa akong tulisan, ginoo! Ngunit nawala ang aking mga anak, baliw ang aking asawa, at sinasabi ng lahat na nararapat sa akin ang aking sinapit! Mabilis na sinuri ni Ibarra ang lalaki at nagtanong: Ibarra: Ano ang gusto ninyo ngayon? Di-kilalang Lalaki: Magmakaawa sa inyong habag para sa aking asawa at mga anak! Ibarra: Hindi ako maaaring magtagal,—sagot ni Ibarra.—Kung gusto ninyong sumama sa akin, habang naglalakad ay maaari ninyong ikuwento ang nangyari sa inyo. Nagpasalamat ang lalaki, at hindi nagtagal ay naglaho sila sa dilim ng mga kalyeng malamlam ang ilaw. ============================================================================== KABANATA XXIII: ANG PANGINGISDA ============================================================================== Nagniningning pa ang mga bituin sa kalangitang kulay-safiro, at natutulog pa ang mga ibon sa mga sanga, nang isang masayang pangkat ang naglalakad na sa mga kalye ng bayan patungo sa lawa, sa masayang liwanag ng mga sulong alkitran, na karaniwang tinatawag na huepe. Limang dalagita ang mabilis na naglalakad, magkahawak-kamay o magkayakap sa baywang, sinusundan ng ilang matatandang babae at ilang katulong na maayang nagsusunong ng mga bakol na puno ng baon, mga plato, atbp. Sa pagtingin sa kanilang mga mukhang tinatawanan ng kabataan at pinagniningning ng pag-asa, sa pagmasid kung paano lumilipad sa hangin ang kanilang malago at itim na buhok at ang malalapad na tupi ng kanilang mga damit, maaaring isipin natin na sila’y mga diyosa ng gabi na tumatakas sa araw, kung hindi natin alam na sila’y sina María Clara at ang kanyang apat na kaibigan: ang masayahing si Sinang, ang kanyang pinsang si Victoria na seryoso, ang magandang si Iday at ang mapag-isip na si Neneng, na may mahinhin at mahiyaing kagandahan. Masigla silang nag-uusap, nagtatawanan, nagkukurutan, nagbubulungan at pagkatapos ay humahalakhak. Tiya Isabel: Gigisingin ninyo ang mga taong natutulog pa!—saway sa kanila ni Tiya Isabel;—noong kabataan namin, hindi kami ganito kaingay. Sinang: Hindi rin naman kayo gumigising nang kasing-aga namin, at hindi rin naman ganoon kaantukin ang matatanda!—sagot ng maliit na si Sinang. Tumahimik sila sandali, sinubukang hinaan ang boses, pero agad silang nakakalimot, tumatawa at pinupuno ang kalye ng kanilang sariwa at kabataang tinig. Sinang: Magkunwari kang nagtatampo; huwag mo siyang kausapin!—sabi ni Sinang kay María Clara:—pagalitan mo siya para hindi siya masanay sa masama! Iday: Huwag kang masyadong mapaghanap,—sabi ni Iday. Sinang: Maging mapaghanap ka, huwag kang tanga! Dapat sumunod ang nobyo habang nobyo pa lang, dahil pagkatapos, kapag asawa na, ginagawa na niya ang gusto niya!—payo ng maliit na si Sinang. Victoria: Ano ang alam mo riyan, bata?—saway ng kanyang pinsang si Victoria. Isang Dalaga: Pst, tahimik, parating na sila! Sa katunayan, may paparating na isang pangkat ng mga binata na nagpapaliwanag sa daan sa pamamagitan ng malalaking sulong kawayan. Medyo seryoso silang naglalakad sa saliw ng isang gitara. Sinang: Parang gitara ng pulubi!—sabi ni Sinang na tumatawa. Nang magtagpo ang dalawang pangkat, ang mga babae na ang nagpakita ng seryoso at pormal na anyo na parang hindi pa natututong tumawa; sa kabilang banda, ang mga lalaki ay nagsasalita, bumabati, ngumingiti at gumagawa ng anim na tanong para makakuha ng kalahating sagot. Mga Ina: Tahimik ba ang lawa? Sa palagay ba ninyo ay magiging maganda ang panahon?—tanong ng mga ina. Payat na Binata: Huwag kayong mag-alala, mga ginang; magaling akong lumangoy,—sagot ng isang binatang payat, matangkad at patpatin. Tiya Isabel: Dapat sana’y nakinig muna tayo ng misa!—buntong-hininga ni Tiya Isabel, na pinagdaop ang mga kamay. Isang Binata: May oras pa, ginang; si Albino, na dating seminarista, ay maaaring magmisa sa bangka,—sagot ng isa pa, na itinuturo ang payat at matangkad na binata. Ang binatang ito, na may mukha ng isang tusong palabiro, nang marinig na siya ang pinatutungkulan, ay nagkunwaring nagsisisi, na ginagaya si Padre Salví. Si Ibarra, na hindi nawawala ang pagkaseryoso, ay nakikisali rin sa kasiyahan ng kanyang mga kasama. Pagdating sa dalampasigan, kusang lumabas sa mga labi ng mga babae ang mga sigaw ng pagkamangha at tuwa. Nakita nila ang dalawang malaking bangka, magkadikit, makulay na pinalamutian ng mga kuwintas ng bulaklak at dahon, at ng mga nakaumbok-umbok na telang iba’t iba ang kulay: mga parol na papel ang nakasabit sa pansamantalang bubong, kasalit ng mga rosas at klabel, ng mga prutas tulad ng pinya, kasoy, saging, bayabas at lansones[1], atbp. Dinala ni Ibarra ang kanyang mga alpombra, tapiserya at mga unan, at gumawa mula sa mga ito ng komportableng upuan para sa mga babae. May palamuti rin ang mga tikin [timon ng bangka] at ang mga sagwan. Sa mas magandang bangka ay may alpa, mga gitara, mga akordyon at isang sungay ng kalabaw; sa kabila ay may apoy sa mga kalang putik; naghahanda ng tsaa, kape at salabat[2] para sa almusal. Mga Ina: Dito ang mga babae, doon ang mga lalaki!—sabi ng mga ina habang sumasakay.—Huwag kayong malikot! Huwag masyadong gumalaw at baka tayo lumubog. Tiya Isabel: Mag-antanda muna kayo ng krus!—sabi ni Tiya Isabel habang nag-aantanda. Sinang: At tayo lang ba ang narito?—tanong ni Sinang na nakanguso;—tayo lang?... aray! Ang “aray!” na ito ay dulot ng kurot na napapanahong ibinigay ng kanyang ina. Ang mga bangka ay dahan-dahang lumalayo sa dalampasigan, ang liwanag ng mga parol ay sumasalamin sa salamin ng lawa, na ganap na kalmado. Sa Silangan ay lumilitaw ang unang mga kulay ng bukang-liwayway. May katahimikan; ang kabataan, dahil sa paghihiwalay na itinakda ng mga ina, ay tila nagmumuni-muni. Albino: Mag-ingat ka!—malakas na sabi ni Albino, ang seminarista, sa isang binata;—tapakan mo nang maayos ang estopa [hiblang pansalpak sa butas ng bangka] na nasa ilalim ng iyong paa. Isang Binata: Ano iyon? Albino: Baka matanggal ito at pumasok ang tubig: maraming butas ang bangkang ito. Mga Babae: Ay, lulubog tayo!—sigaw ng mga babaeng takot na takot. Albino: Huwag kayong mag-alala, mga ginang!—paniniyak sa kanila ng seminarista.—Ligtas ang bangkang iyan: limang butas lang ang mayroon ito at hindi masyadong malalaki. Mga Babae: Limang butas! Hesus! Gusto ba ninyo kaming lunurin?—bulalas ng mga babaeng nahihintakutan. Albino: Lima lang, mga ginang, at ganito lang kalaki!—paniniyak ng seminarista habang ipinapakita ang maliit na bilog na ginawa ng kanyang hintuturo at hinlalaki.—Tapakan ninyong mabuti ang mga estopa para hindi matanggal. Isang Matanda: Diyos ko! Birheng Maria! Pumapasok na ang tubig!—sigaw ng isang matandang babae na nararamdamang nababasa siya. Nagkaroon ng maliit na kaguluhan; ang iba’y sumisigaw, ang iba’y nag-iisip na tumalon sa tubig. Albino: Tapakan ninyong mabuti ang estopa, doon!—patuloy ni Albino, na itinuturo ang lugar na kinaroroonan ng mga dalaga. Mga Babae: Saan? Saan? Diyos ko! Hindi namin alam! Maawa kayo, halikayo’t hindi namin alam!—pakiusap ng mga natatakot na babae. Kinailangang lumipat ang limang binata sa kabilang bangka para mapayapa ang mga takot na takot na ina. Kakaibang pagkakataon! Tila sa tabi ng bawat dalaga ay may panganib: ang matatanda ay wala ni isang mapanganib na butas sa kanilang lahat. At lalong kakaiba pa! Si Ibarra ay nakaupo sa tabi ni María Clara, si Albino sa tabi ni Victoria, atbp. Bumalik ang katahimikan sa hanay ng mga maingat na ina, ngunit hindi sa hanay ng mga dalaga. Dahil payapang-payapa ang tubig, malapit ang mga baklad [bakod na pangisdaan sa lawa], at maaga pa, napagpasyahang iwan muna ang mga sagwan at mag-almusal ang lahat. Pinatay ang mga parol, dahil nililiwanagan na ng bukang-liwayway ang paligid. Kapitana Ticá: Walang makapapantay sa salabat na iniinom sa umaga bago magsimba!—sabi ni Kapitana Ticá, ang ina ng masayahing si Sinang;—uminom kayo ng salabat na may puto[3], Albino, at makikita ninyong pati sa pagdarasal ay gaganahan kayo. Albino: Iyan nga ang ginagawa ko,—sagot nito:—balak kong mangumpisal. Sinang: Huwag!—sabi ni Sinang,—uminom kayo ng kape, na nagbibigay ng masasayang kaisipan. Albino: Ngayon din, dahil medyo nalulungkot ako. Tiya Isabel: Huwag ninyong gawin iyan!—babala ni Tiya Isabel;—uminom kayo ng tsaa na may biskwit; sabi nila, ang tsaa ay nagpapakalma ng isip. Albino: Iinom din ako ng tsaa na may biskwit!—sagot ng masunuring seminarista;—mabuti na lamang at wala sa mga inuming ito ang Katolisismo. Victoria: Pero kaya ba ninyo?...—tanong ni Victoria. Albino: Uminom din ng tsokolate? Aba, siyempre! Basta’t hindi magtatagal ang tanghalian... Maganda ang umaga: nagsisimulang kuminang ang tubig, at mula sa tuwirang liwanag ng langit at sa liwanag na naaaninag sa tubig, nagmumula ang isang linaw na nagpapaliwanag sa mga bagay, halos walang anino, isang maningning at sariwang linaw, puspos ng kulay, na nasusulyapan natin sa ilang pintura ng dagat. Halos lahat ay masaya, nilalanghap ang banayad na simoy na nagsisimula nang gumising: pati ang mga ina, na puno ng mga pag-iingat at babala, ay tumatawa at nagbibiruan. Isang Ina: Naaalala mo ba?—sabi ng isa kay Kapitana Ticá,—naaalala mo ba noong naliligo tayo sa ilog, noong mga dalaga pa tayo? Bigla na lamang may dumarating na pababa sa agos, sakay ng maliliit na bangkang gawa sa balat ng saging, na mga prutas na iba’t ibang klase sa gitna ng mababangong bulaklak. Bawat isa ay may maliit na bandilang kinababasahan namin ng aming mga pangalan... Isa pang Ina: At noong pauwi na tayo?—dagdag ng isa pa nang hindi pinatatapos ang una;—nadadatnan natin ang mga tulay na kawayan na sira-sira kaya kailangan nating lumusong sa mga batis... ang mga pilyo! Kapitana Ticá: Oo!—sabi ni Kapitana Ticá,—pero mas gusto kong mabasa ang laylayan ng aking saya kaysa ilantad ang aking paa: alam kong sa mga palumpong sa pampang ay may mga matang nagmamasid. Ang mga dalagang nakaririnig ng mga ito ay nagkakatinginan at ngumingiti; ang iba ay may kanya-kanyang usapan at hindi pumapansin. Isang lalaki lamang, ang gumaganap na piloto, ang nananatiling tahimik at walang kinalaman sa lahat ng kasiyahang iyon. Siya ay isang binatang may atletikong pangangatawan at may kawili-wiling mukha dahil sa kanyang malalaki at malulungkot na mata at sa mahigpit na hubog ng kanyang mga labi. Ang kanyang itim na buhok, mahaba at magulo, ay bumabagsak sa kanyang matipunong leeg; isang kamisetang yari sa magaspang at madilim na tela ang nagpapaaninag, sa pagitan ng mga tupi nito, ng malalakas na kalamnang tumutulong sa kanyang mga hubad at maugat na braso upang hawakan, na parang balahibo lamang, ang isang malapad at napakalaking sagwan, na nagsisilbing timon upang gabayan ang dalawang bangka. Ilang beses nang nahuli ni María Clara na pinagmamasdan siya nito: agad naman nitong ibinabaling ang tingin sa ibang dako at tumitingin sa malayo, sa bundok, sa pampang. Naawa ang dalaga sa kanyang pag-iisa at, kumuha ng ilang biskwit, iniabot ang mga ito sa kanya. Tiningnan siya ng piloto nang may kaunting pagtataka, ngunit isang segundo lamang tumagal ang tinging iyon; kumuha siya ng isang biskwit at nagpasalamat nang maikli, sa tinig na halos hindi marinig. At wala nang nakaalala pa sa kanya. Ang masasayang tawanan at mga biro ng mga kabataan ay hindi nagpakilos ng kahit isang kalamnan sa kanyang mukha; hindi siya napangiti ng masayahing si Sinang na tumatanggap ng mga kurot, na nagpapakunot sa kanyang noo sandali bago bumalik muli sa dati niyang kasiyahan. Pagkatapos ng almusal, nagpatuloy sila sa paglalakbay patungo sa mga baklad. Dalawa ang mga ito, na may kalayuan sa isa’t isa: kapwa pag-aari ni Kapitan Tiago. Mula sa malayo ay matatanaw ang ilang tagak na nakadapo sa mga dulo ng mga kawayan ng bakod, na tila nagmumuni-muni, habang ang ilang puting ibon, na tinatawag ng mga Tagalog na kalaway o kalaw, ay lumilipad sa iba’t ibang direksyon, dinadampian ng kanilang mga pakpak ang ibabaw ng lawa at pinupuno ang hangin ng matitinis na sigaw. Sinundan ni María Clara ng tingin ang mga tagak na, nang lumapit ang mga bangka, ay lumipad patungo sa kalapit na bundok. María Clara: Sa bundok ba namumugad ang mga ibong iyan?—tanong ng dalaga sa piloto, marahil higit pa upang mapagsalita siya kaysa upang malaman ang sagot. Piloto: Marahil, ginang,—sagot niya;—ngunit wala pang nakakikita hanggang ngayon ng kanilang mga pugad. María Clara: Wala bang pugad ang mga ibong iyan? Piloto: Sa palagay ko’y mayroon, dahil kung wala, lubha silang kaawa-awa. Hindi napansin ni María Clara ang himig ng kalungkutan sa pagbigkas ng piloto ng mga salitang ito. María Clara: Kung gayon?... Piloto: Sabi nila, ginang,—sagot ng binata,—ang mga pugad ng mga ibong iyan ay hindi nakikita at may kapangyarihang gawing di-nakikita ang sinumang may hawak ng mga ito; at, tulad ng kaluluwa na nakikita lamang sa makinis na salamin ng mga mata, sa salamin lamang din ng tubig maaaring mamasdan ang mga pugad na ito. Naging mapag-isip si María Clara. Samantala, nakarating na sila sa baklad: itinali ng matandang bangkero ang mga sasakyan sa isang kawayan. Tiya Isabel: Sandali!—sabi ni Tiya Isabel sa anak ng matanda, na naghahanda nang umakyat dala ang kanyang panalok, o ang kawayang may supot na lambat;—kailangang handa na ang sinigang para agad mailipat ang mga isda mula sa tubig tungo sa sabaw. Albino: Mabait na Tiya Isabel!—bulalas ng seminarista;—ayaw niyang mangulila ang isda sa tubig kahit isang sandali. Si Andeng, ang kapatid sa gatas ni María Clara, sa kabila ng kanyang malinis at masayahing mukha, ay kilala bilang mahusay na kusinera. Naghanda siya ng hugas-bigas, mga kamatis at kamias, tinutulungan o ginagambala ng ilan na marahil ay nais makuha ang kanyang loob. Nililinis ng mga dalaga ang mga talbos ng kalabasa, ang mga gisantes, at hinihiwa ang mga paayap[4] nang maiikling piraso, kasinghaba ng sigarilyo. Upang libangin ang pagkainip ng mga nagnanais makita kung paano lalabas ang mga isda mula sa kanilang bilangguan, buháy na buháy at kumikiwal, kinuha ng magandang si Iday ang alpa: hindi lamang mahusay tumugtog ng instrumentong ito si Iday, kundi may napakagaganda rin siyang mga daliri. Pumalakpak ang kabataan, hinalikan siya ni María Clara; ang alpa ang instrumentong pinakamadalas tugtugin sa lalawigang iyon at angkop na angkop sa mga sandaling iyon. Mga Ina: Kumanta ka, Victoria, ng awit ng pag-aasawa!—hiling ng mga ina. Tumutol ang mga lalaki, at si Victoria, na may magandang tinig, ay nagdahilang namamaos siya. Ang “Awit ng Pag-aasawa” ay isang magandang elehiyang Tagalog na naglalarawan ng lahat ng kahirapan at kalungkutan ng kalagayang ito, nang hindi binabanggit ang kahit isa sa mga kasiyahan nito. Kaya’t hiniling nila na si María Clara ang kumanta. María Clara: Malulungkot ang lahat ng aking awit. Mga Babae: Hindi bale, hindi bale!—sabi nilang lahat. Hindi na siya nagpapilit; kinuha niya ang alpa, tumugtog ng isang preludyo at umawit sa tinig na matunog, maindayog at puno ng damdamin. Matamis ang mga oras sa sariling bayan Kung saan kaibigan ang lahat ng tinatanglawan ng araw, Buhay ang simoy na sa mga bukid ay dumadaan, Masarap ang kamatayan at mas malambing ang pagmamahal! Mainit na mga halik sa mga labi ay naglalaro, Sa dibdib ng ina sa paggising, Hinahanap ng mga braso ang leeg na yayakapin, At ang mga mata ay ngumingiti sa pagtingin. Matamis ang kamatayan para sa sariling bayan, Kung saan kaibigan ang lahat ng tinatanglawan ng araw: Kamatayan ang simoy para sa walang Bayan, ina at pagmamahal! Napawi ang tinig, natapos ang awit, tumahimik ang alpa, at patuloy pa rin silang nakikinig: walang pumalakpak. Naramdaman ng mga dalaga na napupuno ng luha ang kanilang mga mata. Tila nabagabag si Ibarra, at ang batang piloto ay nakatingin sa malayo nang hindi gumagalaw. Biglang narinig ang isang nakabibinging ugong: napasigaw ang mga babae at tinakpan ang kanilang mga tainga. Iyon pala ang dating seminaristang si Albino, na humihip nang buong lakas ng kanyang mga baga sa sungay ng kalabaw na tinatawag na tambuli. Bumalik ang tawanan at sigla; ang mga matang puno ng luha ay masayang nagningning. Tiya Isabel: Ano, gusto mo ba kaming gawing bingi, erehe?—sigaw sa kanya ni Tiya Isabel. Albino: Ginang,—solemneng sagot ng dating seminarista;—nabalitaan ko ang tungkol sa isang mahirap na trumpetero, doon sa mga pampang ng Rhin, na dahil sa pagtugtog ng trumpeta ay napangasawa ang isang maharlika at mayamang dalaga. Ibarra: Totoo, ang trumpetero ng Säckingen,—dagdag ni Ibarra, na hindi napigilang makisali sa bagong sigla. Albino: Narinig ba ninyo?—patuloy ni Albino;—kaya gusto kong makita kung magkakaroon ako ng parehong kapalaran. At muli siyang humihip nang lalo pang malakas sa umaalingawngaw na sungay, na lalong inilalapit ang bunganga nito sa mga tainga ng mga dalagang pinakanalungkot. Natural, nagkaroon ng kaunting kaguluhan; pinatahimik siya ng mga ina sa pamamagitan ng mga hampas ng tsinelas at mga kurot. Albino: Aray! aray!—sabi niya habang hinihimas ang mga braso.—Kaylayo ng Pilipinas sa mga pampang ng Rhin! Oh tempora! oh mores! [O panahon! O kaugalian!] Ang iba’y binibigyan ng mga encomienda [mga parangal at titulo mula sa hari] at ang iba nama’y ng mga sambenito [damit-parusa ng Inkisisyon]! Lahat ay tumatawa na, pati na si Victoria; gayunpaman, si Sinang, ang may masayang mga mata, ay pabulong na nagsabi kay María Clara: Sinang: Mapalad ka! Ay, kakanta rin ako kung kaya ko! Sa wakas ay inanunsyo ni Andeng na handa nang tumanggap ang sabaw ng kanyang mga panauhin. Ang batang lalaki, ang anak ng mangingisda, ay umakyat noon sa kulungan o bulsa ng baklad, na nasa pinakamakitid na dulo nito, kung saan maaaring isulat ang Lasciati ogni speranza voi ch’entrate [Iwan ang lahat ng pag-asa, kayong pumapasok], kung marunong lamang magbasa at umunawa ng Italyano ang mga kaawa-awang isda: ang isdang pumapasok doon ay lumalabas lamang upang mamatay. Ito ay isang halos pabilog na espasyo na may humigit-kumulang isang metro ang diyametro, na nakaayos upang ang isang tao ay makatayo sa ibabaw, at mula roon ay makuha ang mga isda sa pamamagitan ng maliit na lambat. Sinang: Diyan, hindi ako maiinip sa pamimingwit!—sabi ni Sinang na nanginginig sa tuwa. Nakatutok ang lahat: ang ilan ay parang nakikita na ang mga isdang kumikiwal at nagpupumiglas sa loob ng lambat, ang pagkislap ng kanilang makikinang na kaliskis, atbp. Gayunman, nang ipasok ito ng binatilyo, walang isdang tumalon. Albino: Dapat ay puno ito,—pabulong na sabi ni Albino;—mahigit limang araw na itong hindi binibisita. Hinugot ng mangingisda ang kawayan... ay! ni isang maliit na isda ay walang nagpapaganda sa lambat; ang tubig, sa pagpatak nito nang masagana na pinakikinang ng araw, ay tila tumatawa nang may tawang pilak. Isang ah! ng pagtataka, ng pagkayamot, ng pagkabigo ang lumabas sa mga labi ng lahat. Inulit ng binatilyo ang parehong gawain, at pareho ang kinalabasan. Albino: Hindi mo alam ang iyong trabaho!—sabi sa kanya ni Albino, na umakyat sa kulungan at inagaw ang lambat mula sa mga kamay ng binatilyo. Albino: Ngayon, makikita ninyo! Andeng, buksan mo ang palayok! Pero hindi rin pala marunong si Albino, at nanatiling walang laman ang lambat. Nagtawanan ang lahat. Albino: Huwag kayong mag-ingay, naririnig kayo ng mga isda at ayaw nilang magpahuli!—sabi niya.—Marahil ay sira ang lambat na ito. Pero buo ang lahat ng mga mata ng lambat. León: Ako na,—sabi sa kanya ni León, ang nobyo ni Iday. Tiniyak niyang mabuti ang kalagayan ng bakod, sinuri ang lambat at, nang masiyahan, nagtanong: León: Sigurado ba kayong hindi ito binisita mula pa limang araw na ang nakalipas? Mga Kasama: Siguradong-sigurado! Ang huling beses ay noong bisperas ng Araw ng mga Santo. León: Kung gayon, o engkantado ang lawa o may maiaahon ako. Ipinasok ni León ang kawayan sa tubig, ngunit nabakas ang pagkamangha sa kanyang mukha. Tahimik siyang tumingin sandali sa kalapit na bundok at patuloy na iginagalaw ang kawayan sa loob ng tubig: pagkatapos, nang hindi ito iniaahon, pabulong niyang sinabi: León: Isang buwaya. Mga Kasama: Isang buwaya!—ulit nila. Kumalat ang salita mula sa bibig tungo sa bibig sa gitna ng takot at pagkatulala ng lahat. Mga Kasama: Ano ang sinasabi ninyo?—tanong nila sa kanya. León: Sinasabi kong may nahuling buwaya,—paniniyak ni León, at, habang ipinapasok sa tubig ang puluhan ng kawayan, nagpatuloy siya: León: Naririnig ba ninyo ang tunog na iyan? hindi iyan buhangin, iyan ang matigas na balat, ang likod ng buwaya. Nakikita ba ninyo kung paano gumagalaw ang mga kawayan? siya iyang nagpupumiglas, pero nakapulupot siya sa sarili; maghintay kayo... malaki siya; halos isang dangkal o higit pa ang lapad ng kanyang katawan. Mga Kasama: Ano ang gagawin?—ang tanong. Isang Tinig: Hulihin siya!—sabi ng isang tinig. Isa pang Tinig: Hesus! at sino ang huhuli sa kanya? Walang nangahas bumaba sa kailaliman. Malalim ang tubig. Sinang: Dapat natin siyang itali sa ating bangka at hilahin nang matagumpay!—sabi ni Sinang;—kinain niya ang mga isdang dapat sana’y kakainin natin! María Clara: Hindi pa ako nakakikita ng buhay na buwaya!—bulong ni María Clara. Tumayo ang piloto, kumuha ng mahabang lubid at maliksing umakyat sa tila plataporma. Ibinigay sa kanya ni León ang puwesto. Maliban kay María Clara, walang nakapansin sa kanya hanggang noon: ngayon ay hinahangaan ng lahat ang kanyang balingkinitang tindig. Sa malaking pagkagulat at sa kabila ng mga sigaw ng lahat, tumalon ang piloto sa loob ng kulungan. Ibarra: Dalhin ninyo ang kutsilyong ito!—sigaw sa kanya ni Crisóstomo habang inilalabas ang isang malapad na talim na yari sa Toledo. Ngunit umaakyat na ang tubig sa anyo ng libu-libong bukal at mahiwagang nagsara ang kailaliman. Mga Babae: Hesus, Maria at Jose!—bulalas ng mga babae.—Magkakaroon tayo ng sakuna! Hesus, Maria at Jose! Matandang Bangkero: Huwag kayong mag-alala, mga ginang,—sabi sa kanila ng matandang bangkero;—kung may isa sa buong lalawigan na kayang gawin ito, siya iyon. Mga Kasama: Ano ang pangalan ng taong iyan?—tanong nila. Matandang Bangkero: Tinatawag namin siyang Piloto: siya ang pinakamahusay na nakita ko; ang problema lang, hindi niya gusto ang hanapbuhay na ito. Gumagalaw ang tubig, kumukulo ang tubig: tila may labanang nagaganap sa ilalim; umuuga ang bakod. Tahimik ang lahat at pigil ang hininga. Mahigpit at nanginginig na hinahawakan ni Ibarra ang puluhan ng matalim na kutsilyo. Ang labanan ay tila natapos. Lumitaw ang ulo ng binata sa ibabaw, na sinalubong ng masayang mga sigaw: ang mga mata ng mga babae ay puno ng luha. Umakyat ang piloto na may hawak na dulo ng lubid, at nang nasa plataporma na, hinila niya ito. Lumitaw ang halimaw: nakatali ang lubid nang dobleng paikot sa leeg at sa ilalim ng mga paa sa harapan. Malaki ito, gaya ng sinabi na ni León, batik-batik, at sa likod nito ay tumutubo ang luntiang lumot, na para sa mga buwaya ay tulad ng uban sa mga tao. Umaatungal ito na parang baka, hinahampas ng buntot ang mga dingding na kawayan, kumakapit sa mga ito, at ibinubuka ang itim at nakatatakot na bunganga, na inilalantad ang mahahabang pangil. Mag-isang hinihila pataas ng piloto ang buwaya: walang nakaalalang tumulong sa kanya. Nang nasa labas na ito ng tubig at nakalagay na sa plataporma, tinapakan niya ito, isinara ng malakas niyang kamay ang napakalalaking panga nito at sinubukang talian ang nguso nito ng matitibay na buhol. Muling nagpumilit ang reptil, iniarko ang katawan, hinampas ang sahig ng malakas na buntot, at, nang makawala, tumalon sa lawa, sa labas ng baklad, kaladkad ang kanyang tagapagpaamo. Para nang patay ang piloto; isang sigaw ng sindak ang lumabas sa lahat ng dibdib. Mabilis tulad ng kidlat, bumagsak ang isa pang katawan sa tubig; halos wala silang oras na makita na si Ibarra iyon. Hindi nawalan ng malay si María Clara, dahil ang mga Pilipina ay hindi pa marunong mawalan ng malay. Nakita nilang nagkulay ang mga alon, namula sa dugo. Tumalon sa kailaliman ang batang mangingisda, hawak ang kanyang bolo, at sumunod sa kanya ang kanyang ama: ngunit halos kalulubog pa lamang nila nang makita nilang muling lumitaw si Crisóstomo at ang piloto na nakakapit sa bangkay ng reptil. Punit ang buong puting tiyan nito at nakabaon sa lalamunan ang kutsilyo. Imposibleng ilarawan ang tuwa ng mga naroroon: libu-libong bisig ang nag-abot upang iahon ang mga binata mula sa tubig. Halos mabaliw ang matatandang babae at tumatawa’t nagdarasal. Nakalimutan ni Andeng na tatlong beses nang kumulo ang kanyang sinigang: natapon ang lahat ng sabaw at namatay ang apoy. Ang tanging hindi makapagsalita ay si María Clara. Si Ibarra ay walang sugat, ang piloto ay may bahagyang gasgas sa braso. Piloto: Utang ko sa inyo ang aking buhay!—sabi niya kay Ibarra, na nagbabalot ng sarili sa mga kumot na lana at tapiserya. Ang boses ng piloto ay tila nagpapakita ng kaunting lungkot. Ibarra: Masyado kayong mapangahas,—sagot sa kanya ni Ibarra;—sa susunod ay huwag na ninyong tuksuhin ang Diyos. Piloto: Kung sinundan mo ako, kung namatay tayo,—sagot ng binata, na tinatapos ang kanyang iniisip,—sa ilalim ng lawa, kapiling ko sana ang aking pamilya! Hindi naalala ni Ibarra na naroon nakahimlay ang mga labi ng kanyang ama. Ayaw nang pumunta ng matatandang babae sa kabilang baklad, kundi umuwi na, sa dahilang masama ang naging simula ng araw at maaaring sumunod pa ang maraming sakuna. Isang Matanda: Lahat ng ito ay dahil hindi tayo nakinig ng misa!—buntong-hininga ng isa. Ibarra: Pero anong sakuna ang nangyari sa atin, mga ginang?—tanong ni Ibarra.—Ang buwaya ang talagang sinawimpalad! Albino: Na nagpapatunay—pagtatapos ng dating seminarista—na sa buong makasalanang buhay nito ay hindi kailanman nakinig ng misa ang reptil na ito. Hindi ko siya kailanman nakita sa maraming buwayang madalas pumunta sa simbahan. Kaya’t nagtungo ang mga bangka sa kabilang baklad, at kinailangang maghanda si Andeng ng panibagong sinigang. Sumusulong ang araw; umiihip ang simoy; nagigising ang mga alon at kumukulot sa paligid ng buwaya, na nag-aangat ng “mga bundok ng bula kung saan kumikinang na makinis, mayaman sa kulay, ang liwanag ng araw,” gaya ng sabi ng makatang si Paterno. Muling tumunog ang musika: tumutugtog ng alpa si Iday; ang mga lalaki, ng mga akordyon at gitara nang may higit o kulang na tono, ngunit ang pinakamahusay ay si Albino, na kumakalabit nang talagang wala sa tono at nawawala sa kumpas bawat sandali, o bigla na lamang nakakalimot at lumilipat sa ibang sonatang ganap na naiiba. Binisita ang kabilang baklad nang may pag-aalinlangan. Marami ang umaasang matatagpuan doon ang babaeng buwaya; ngunit mapagbiro ang kalikasan, at laging puno ang lambat na lumalabas. Nag-uutos si Tiya Isabel: Tiya Isabel: Mainam ang ayungin [maliit na isdang-tabang] para sa sinigang; iwan ninyo ang biya [maliit na isdang-ilog] para sa eskabetse, ang dalay [uri ng isda] at ang buwan-buwan [malaking isdang pilak ang kaliskis] para sa pesa [isdang nilaga sa luya]: matagal mabuhay ang dalag. Ilagay ninyo sila sa lambat para manatili sa tubig. Ang mga ulang, sa kawali! Ang banak [uri ng isda] ay para sa inihaw, nakabalot sa dahon ng saging at pinalamanan ng kamatis. Tiya Isabel: Iwan ninyo ang iba para magsilbing pang-akit: hindi mabuting ubusin nang lubusan ang baklad,—dagdag pa niya. Pagkatapos ay sinikap nilang dumaong sa pampang, sa gubat ng mga punong daan-daang taon na, na pag-aari ni Ibarra. Doon, sa lilim at sa tabi ng malinaw na batis, mananghalian sila sa gitna ng mga bulaklak o sa ilalim ng mga pansamantalang tolda. Tumutunog ang musika sa himpapawid; masayang pumapailanlang ang usok ng mga kalan sa anyo ng maninipis na ipu-ipo; umaawit ang tubig sa loob ng mainit na palayok, marahil ng mga salitang pang-aliw para sa mga patay na isda, marahil ng mga salitang panunuya at pagkutya; umiikot ang bangkay ng buwaya, ipinapakita minsan ang puti at wasak na tiyan, minsan ang batik-batik at maberdeng likod; at ang tao, paborito ng kalikasan, ay hindi nababahala sa napakaraming pagpatay sa kapatid, gaya ng sasabihin ng mga Brahmin o ng mga vegetaryano. Mga Talababa ------------ [1] Kasoy, Anacardium occidentale, L.; lansones, bunga ng Lansium domesticum, Jac. [2] Halo ng tubig, pulot at luya: ginagamit laban sa ubo. [3] Cárex tuberosa, P. Bl. (pamilyang Cyperaceae). [4] Mga bunga ng Averrhoa Carambola, L., ang tamimbia ng Pilipinas. ============================================================================== KABANATA XXIV: SA GUBAT ============================================================================== Maaga, napakaaga nang nagmisa si Padre Salví at sa loob ng ilang minuto ay nakapaglinis ng isang dosenang maruruming kaluluwa, na hindi niya karaniwang ginagawa. Pagkatapos, sa pagbasa ng ilang liham na dumating na maayos na nakaselyo at nakalakre, nawalan ng gana ang butihing kura at hinayaang lumamig nang tuluyan ang tsokolate. Kusinero: Nagkakasakit na ang padre,—sabi ng kusinero habang naghahanda ng isa pang tasa;—ilang araw na siyang hindi kumakain: sa anim na putaheng inilalagay ko sa mesa, hindi niya hinahawakan ang dalawa. Isa pang Utusan: Masama kasi ang tulog niya,—sagot ng isa pang utusan;—binabangungot siya mula nang lumipat siya ng silid. Lalong lumulubog ang kanyang mga mata, pumapayat siya araw-araw, at napakadilaw niya. Sa katunayan, nakakaawang tingnan si Padre Salví. Ni ayaw niyang galawin ang ikalawang tasa ng tsokolate, ni tikman ang mga hojaldre [manipis at patong-patong na pastel] ng Cebu: nagpaparoo’t parito siyang nag-iisip sa maluwang na sala, nilulukot sa kanyang mga butuhang kamay ang ilang liham na binabasa niya paminsan-minsan. Sa wakas, ipinahanda niya ang kanyang karwahe, nag-ayos ng sarili at iniutos na ihatid siya sa gubat na kinaroroonan ng punong may dalang kasawian, at sa malapit dito ginaganap ang piknik. Pagdating sa lugar, pinaalis ni Padre Salví ang kanyang sasakyan at pumasok nang mag-isa sa gubat. Isang madilim na landas ang hirap na tumatahak sa kasukalan at patungo sa isang batis, na binubuo ng ilang mainit na bukal, tulad ng marami sa mga dalisdis ng Makiling. Pinalalamutian ang mga pampang nito ng mga ligaw na bulaklak, na marami ay wala pang pangalang Latin, ngunit tiyak na kilala na ng mga ginintuang insekto, ng mga paru-paro ng iba’t ibang laki at kulay, asul at ginto, puti at itim, batik-batik, makikinang, kulay-pabo-real, na may dalang mga rubi at esmeralda sa kanilang mga pakpak, at ng libu-libong salagubang na may kinang na parang metal, na tila binudburan ng pinong ginto. Ang ugong ng mga insektong ito, ang huni ng kuliglig na nag-iingay araw at gabi, ang awit ng ibon, o ang tuyong lagapak ng bulok na sangang nahuhulog at sumasabit kung saan-saan, ang tanging gumagambala sa katahimikan ng mahiwagang pook na iyon. Ilang sandali siyang palakad-lakad sa gitna ng makakapal na baging, iniiwasan ang mga tinik na kumakapit sa kanyang abito na guingón [telang bulak na kulay-asul] na tila pinipigilan siya, at ang mga ugat ng punong-kahoy na umuusli sa lupa at nagpapatisod bawat sandali sa naglalakad na hindi sanay. Bigla siyang huminto: masasayang halakhak at sariwang mga tinig ang umabot sa kanyang pandinig, at ang mga halakhak ay nagmumula sa batis at papalapit nang papalapit. Matamis na Tinig: Titingnan ko kung makakakita ako ng pugad,—sabi ng isang maganda at matamis na tinig na kilala ng kura:—gusto ko siyang makita nang hindi niya ako nakikita, gusto ko siyang sundan kahit saan. Nagtago si Padre Salví sa likod ng makapal na katawan ng isang punong-kahoy at nakinig. Masayang Tinig: Ibig mong sabihin, gusto mong gawin sa kanya ang ginagawa sa iyo ng kura, na binabantayan ka kahit saan?—sagot ng isang masayang tinig.—Mag-ingat ka, at nakapagpapapayat at nakapagpapalubog ng mga mata ang selos! Matamis na Tinig: Hindi, hindi selos, purong pag-uusisa lang!—tugon ng tinig na parang pilak, habang inuulit ng masayang tinig: “Oo, selos, selos!” at humahalakhak. Matamis na Tinig: Kung magseselos ako, sa halip na gawing di-nakikita ang sarili ko, siya ang gagawin kong di-nakikita para walang makakita sa kanya. Masayang Tinig: Pero hindi mo rin siya makikita, at hindi iyon mabuti. Ang pinakamainam, kung makakita tayo ng pugad, ay iregalo natin ito sa kura: sa gayon ay mababantayan niya tayo nang hindi na natin kailangang makita siya, hindi ba? Ikatlong Tinig: Hindi ako naniniwala sa mga pugad ng tagak,—sagot ng isa pang tinig;—pero kung sakaling magselos ako, alam ko na kung paano magbantay at gawing di-nakikita ang sarili... Masayang Tinig: At paano? paano? Tulad ba ni sor Escucha [madreng nakikinig sa usapan ng mga dalaw]? Masasayang halakhak ang pinukaw ng alaalang ito ng kolehiyala. Ikatlong Tinig: Alam mo na kung paano nalilinlang si sor Escucha! Mula sa kanyang pinagtataguan, nakita ni Padre Salví sina María Clara, Victoria at Sinang na binabaybay ang ilog. Naglalakad ang tatlo na nakatingin sa salamin ng tubig, hinahanap ang mahiwagang pugad ng tagak: basa sila hanggang tuhod, at ipinahihiwatig ng malalapad na tupi ng kanilang mga sayang pampaligo ang magagandang kurba ng kanilang mga binti. Nakalugay ang kanilang buhok at hubad ang kanilang mga bisig, at natatakpan ang kanilang dibdib ng isang kamisang may malalapad na guhit at masasayang kulay. Habang hinahanap ang isang bagay na imposible, namumulot din ang tatlong dalaga ng mga bulaklak at gulay na tumutubo sa pampang. Nakamasid ang relihiyosong Acteón, maputla at di-gumagalaw, sa mahinhing Diana na iyon: ang kanyang mga mata, na kumikislap sa kanilang madidilim na lubog, ay hindi nagsasawang humanga sa mapuputi at magandang hubog na mga bisig na iyon, sa makisig na leeg na may simula ng dibdib; ang maliliit at kulay-rosas na mga paa, na nakikipaglaro sa tubig, ay pumupukaw ng kakaibang damdamin sa kanyang dukhang katauhan at nagpapapanaginip ng mga bagong isipin sa kanyang nag-aapoy na utak. Sa likod ng isang liko ng batis, sa gitna ng makakapal na kawayanan, naglaho ang matatamis na anyong iyon at hindi na narinig ang kanilang malulupit na pasaring. Lasing, pasuray-suray, at basa ng pawis, lumabas si Padre Salví sa kanyang pinagtataguan at tumingin sa paligid na may naliligaw na mga mata. Huminto siyang di-gumagalaw, nag-aalinlangan; humakbang siya nang ilang ulit na parang susundan ang mga dalaga, ngunit bumalik siya at, naglalakad sa pampang, sinikap niyang hanapin ang iba pang mga kasama. Sa di-kalayuan mula roon, nakita niya sa gitna ng batis ang isang uri ng paliguan, na mahusay ang pagkakabakod, at ang bubong ay isang malagong kawayanan: mula rito’y lumalabas ang masasaya at pambabaeng mga tinig. Pinalamutian ito ng mga dahon ng palma, mga bulaklak at maliliit na bandila.—Sa dako pa roon, nakita niya ang isang tulay na kawayan at sa malayo ang mga lalaking naliligo, habang ang isang karamihan ng mga utusang lalaki at babae ay nagkakagulo sa paligid ng mga pansamantalang kalan, abala sa pagbubunot ng balahibo ng mga inahing manok, paghuhugas ng bigas, pag-iihaw ng litson, atbp. At doon, sa kabilang pampang, sa isang hawang ginawa nila, nagtitipon ang maraming lalaki at babae sa ilalim ng isang bubong na lona, na nakasabit ang isang bahagi sa mga sanga ng mga punong-kahoy na daan-daang taon na, at ang isang bahagi sa mga tulos na bagong itinayo. Naroon ang alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan], ang koadyutor, ang gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan o samahan], ang tenyente mayor [pangalawang pinuno ng bayan], ang guro ng paaralan at maraming dating kapitan at tenyente, pati si Kapitan Basilio, ang ama ni Sinang, dating kalaban ng yumaong Don Rafael sa isang lumang usapin. Sinabi sa kanya noon ni Ibarra: Ibarra: “Isang karapatan ang pinagtatalunan natin, at ang pagtatalo ay hindi nangangahulugang pagiging magkaaway.” At tinanggap nang buong sigla ng tanyag na orador ng mga konserbatibo ang paanyaya, nagpadala siya ng tatlong pabo at ipinagamit sa binata ang kanyang mga utusan. Tinanggap ang kura nang may paggalang at pagpipitagan ng lahat, pati ng alférez. Alférez: Ngunit saan ba nanggaling ang Inyong Kagalang-galangan?—tanong nito nang makita ang kanyang mukhang puno ng gasgas at ang kanyang abitong natatakpan ng mga dahon at piraso ng tuyong sanga.—Nahulog ba ang Inyong Kagalang-galangan? Fray Salví: Hindi, naligaw ako!—sagot ni Padre Salví, ibinababa ang mga mata upang suriin ang kanyang kasuotan. Binubuksan ang mga bote ng limonada, hinahati ang mga murang niyog upang ang mga umaahon sa paliguan ay makainom ng sariwang tubig nito at makakain ng malambot na laman, na mas maputi pa sa gatas; tumatanggap pa ang mga dalaga ng isang rosaryo ng sampaga [bulaklak na kauri ng magnolia], na may halong rosas at ilang-ilang, na nagpapabango sa nakalugay nilang buhok. Nauupo o humihilig sila sa mga duyan, na nakasabit sa mga sanga, o naglilibang sa paglalaro sa paligid ng isang malapad na bato, na kinapapatungan ng mga baraha, mga tablero, maliliit na aklat, mga sigay [maliliit na kabibeng panlaro] at maliliit na bato. Ipinakita nila sa kura ang buwaya, ngunit tila wala siya sa sarili at nagbigay lamang ng pansin nang sabihin sa kanyang si Ibarra ang gumawa ng malapad na sugat na iyon. Bukod dito, hindi na makikita ang tanyag at di-kilalang piloto; naglaho na siya bago pa dumating ang alférez. Sa wakas, lumabas si María Clara sa paliguan, kasama ang kanyang mga kaibigan, sariwa tulad ng isang rosas sa kanyang unang umaga kapag kumikislap ang hamog, na parang mga kislap ng brilyante, sa mga banal na talulot. Ang kanyang unang ngiti ay para kay Crisóstomo, at ang unang ulap sa kanyang noo ay para kay Padre Salví. Napansin ito ng huli at hindi siya nagbuntong-hininga. Dumating ang oras ng pagkain. Ang kura, ang koadyutor, ang alférez, ang gobernadorcillo at ilan pang kapitan kasama ang tenyente mayor ay naupo sa isang mesang pinangunguluhan ni Ibarra. Hindi pinahintulutan ng mga ina na kumain ang sinumang lalaki sa mesa ng mga dalaga. León: Ngayon, Albino, hindi ka nag-iimbento ng mga butas tulad sa mga bangka,—sabi ni León sa dating seminarista. Mga Matatandang Babae: Ano? Ano iyon?—tanong ng matatandang babae. León: Ang mga bangka, mga ginang, ay kasimbuo ng platong ito,—paliwanag ni León. Tiya Isabel: Hesus!—bulalas ni Tiya Isabel na nakangiti. Fray Salví: May nalalaman na ba kayo, Ginoong alférez, tungkol sa kriminal na nanakit kay Padre Dámaso?—tanong ni Fray Salví sa kanya habang kumakain. Alférez: Anong kriminal, padre cura [paring kura ng parokya]?—tanong ng alférez, habang tinitingnan ang prayle sa pamamagitan ng basong alak na kanyang inuubos. Fray Salví: Sino pa ba? Ang nanakit kay Padre Dámaso sa daan noong kamakalawa ng hapon! Ilang Tinig: Sinaktan si Padre Dámaso?—tanong ng ilang tinig. Tila ngumiti ang koadyutor. Fray Salví: Oo, at nakaratay ngayon si Padre Dámaso! Pinaniniwalaang iyon din ang Elías na naghulog sa inyo sa lusak, Ginoong alférez. Namula ang alférez sa hiya o sa alak. Fray Salví: Akala ko pa naman—patuloy ni Padre Salví na may kaunting pangungutya—na alam na ninyo ang bagay na ito ... na ang alférez ng guwardiya sibil... Kinagat ng militar ang kanyang mga labi at nauutal na nagsabi ng isang hangal na dahilan. Sa sandaling iyon, lumitaw ang isang babaeng maputla, payat, at kahabag-habag ang kasuotan; walang nakakita sa kanyang pagdating, sapagkat tahimik siyang lumalakad at napakahina ng kanyang ingay na kung gabi ay mapagkakamalan siyang multo. Mga Matatandang Babae: Bigyan ninyo ng makakain ang kawawang babaeng iyan!—sabi ng matatandang babae:—oy! lumapit kayo rito! Ngunit nagpatuloy siya sa kanyang lakad at lumapit sa mesang kinaroroonan ng kura: lumingon ito, nakilala siya at nahulog ang kutsilyo mula sa kanyang kamay. Ibarra: Bigyan ninyo ng makakain ang babaeng ito!—utos ni Ibarra. Pulubi: Madilim ang gabi at nawawala ang mga bata!—bulong ng pulubi. Ngunit, nang makita ang alférez na kumausap sa kanya, natakot ang babae at kumaripas ng takbo, at naglaho sa pagitan ng mga punong-kahoy. Alférez: Sino iyon?—tanong niya. Don Filipo: Isang kawawang nabaliw dahil sa sunud-sunod na takot at sakit ng loob!—sagot ni Don Filipo;—apat na araw na siyang ganyan. Ibarra: Siya kaya ang isang nagngangalang Sisa?—tanong ni Ibarra na may interes. Don Filipo: Hinuli siya ng inyong mga sundalo,—patuloy ng tenyente mayor na may kaunting pait;—ipinaglakad siya sa buong bayan dahil sa kung anong bagay tungkol sa kanyang mga anak na ... hindi pa naliliwanagan. Alférez: Paano?—tanong ng alférez habang humaharap sa kura:—siya ba ang ina ng inyong dalawang sakristan? Tumango ang kura. Don Filipo: Na nawala nang walang anumang nalalaman tungkol sa kanila!—dagdag ni Don Filipo nang mahigpit, habang tinitingnan ang gobernadorcillo na nagbaba ng tingin. Ibarra: Hanapin ninyo ang babaeng iyon!—utos ni Crisóstomo sa mga utusan.—Nangako akong magsisikap na malaman kung nasaan ang kanyang mga anak... Alférez: Nawala raw, sabi ninyo?—tanong ng alférez.—Nawala ang inyong mga sakristan, padre cura? Inubos nito ang basong alak na nasa harap niya at tumango bilang pagsang-ayon. Alférez: Caramba [Naku], padre cura!—bulalas ng alférez na may mapanuyang tawa, at natutuwa sa isip na makaganti;—nawawala ang ilang piso ng Inyong Kagalang-galangan at ginigising nang napakaaga ang aking sarhento upang ipahanap ang mga ito; nawawala ang dalawang sakristan, at walang sinasabi ang Inyong Kagalang-galangan, at kayo, Ginoong Kapitan... Totoo rin namang kayo... At hindi niya tinapos ang kanyang pangungusap, kundi tumawa habang ibinabaon ang kanyang kutsara sa pulang laman ng isang ligaw na papaya. Ang kura, nalilito at nawawala sa sarili, ay sumagot: Fray Salví: Ako kasi ang mananagot sa pera... Alférez: Magandang sagot, kagalang-galang na pastol ng mga kaluluwa!—putol ng alférez na puno ang bibig.—Magandang sagot, banal na tao! Nais mamagitan ni Ibarra, ngunit si Padre Salví, na pinipigil ang sarili, ay tumugon na may pilit na ngiti: Fray Salví: At alam ba ninyo, Ginoong alférez, kung ano ang sinasabi tungkol sa pagkawala ng mga batang iyon? Hindi? Kung gayon, itanong ninyo sa inyong mga sundalo! Alférez: Paano?—bulalas nito, nawawala ang saya. Fray Salví: Sinasabi na noong gabi ng pagkawala ay may narinig na ilang putok! Alférez: Ilang putok?—ulit ng alférez habang tinitingnan ang mga naroroon. Tumango ang mga ito bilang pagsang-ayon. Tumugon noon si Padre Salví nang dahan-dahan at may malupit na pangungutya: Fray Salví: Aba, nakikita kong hindi ninyo nahuhuli ang mga kriminal ni nalalaman ang ginagawa ng mga kasama ninyo sa bahay, at gusto pa ninyong magsermon at turuan ang iba ng kanilang tungkulin. Dapat ninyong malaman ang kasabihang “Mas alam ng baliw ang nasa sarili niyang bahay...” Ibarra: Mga ginoo!—putol ni Crisóstomo, nang makitang namumutla ang alférez;—kaugnay nito, gusto kong malaman ang masasabi ninyo sa isang balak ko. Iniisip kong ipagkatiwala ang baliw na iyon sa pangangalaga ng isang mabuting manggagamot, at samantala, sa tulong at payo ninyo, hanapin ang kanyang mga anak. Ang pagbabalik ng mga utusang hindi nakita ang baliw ang tuluyang nagpatahimik sa dalawang magkaaway, at nabaling ang usapan sa ibang paksa. Pagkatapos ng pagkain, at habang inihahain ang tsaa at kape, naghati-hati sa iba’t ibang pangkat ang mga kabataan at matatanda. Kinuha ng iba ang mga tablero, ng iba ang mga baraha, ngunit ang mga dalagita, na sabik malaman ang hinaharap, ay mas piniling magtanong sa Rueda de la Fortuna [Gulong ng Kapalaran, aklat-laro ng panghuhula]. Kapitan Basilio: Halikayo, Ginoong Ibarra!—sigaw ni Kapitan Basilio na medyo lasing.—May usapin tayong labinlimang taon na, at walang hukom sa Audiencia [kataas-taasang hukuman ng kolonya] na makapagpasya rito: tingnan natin kung matatapos natin ito sa tablero. Ibarra: Ngayon din at buong galak!—sagot ng binata.—Sandali lang, nagpapaalam ang alférez. Nang mabalitaan ang larong ito, nagtipon sa paligid ng tablero ang lahat ng matatandang lalaking marunong ng ahedres: kawili-wili ang laro at umaakit pati sa mga hindi marunong. Gayunman, pinalibutan ng matatandang babae ang kura upang makipag-usap sa kanya tungkol sa mga bagay na espirituwal, ngunit tila hindi inakala ni Fray Salví na angkop ang lugar ni ang pagkakataon, sapagkat malabo ang kanyang mga sagot at ang kanyang mga tingin, malungkot at medyo inis, ay napapako kung saan-saan, maliban sa kanyang mga kausap. Sinimulan ang laro nang buong taimtim. Ibarra: Kapag tabla ang laro, ititigil na natin ang usapin, siyempre,—sabi ni Ibarra. Sa kalagitnaan ng laro, nakatanggap si Ibarra ng isang telegrama na nagpakislap sa kanyang mga mata at nagpaputla sa kanya. Itinago niya ito sa kanyang kartera nang hindi binubuksan, at sumulyap sa pangkat ng kabataan, na patuloy na nagtatanong sa Tadhana sa gitna ng tawanan at sigawan. Ibarra: Jaque [babalang nanganganib ang piyesa] sa hari!—sabi ng binata. Walang nagawa si Kapitan Basilio kundi itago ang hari sa likod ng reyna. Ibarra: Jaque sa reyna!—muling sabi ng binata, habang binabantaan ito ng kanyang tore, na ipinagtatanggol ng isang piyon. Dahil hindi niya matakpan ang reyna ni maiurong ito dahil sa hari na nasa likod, humingi si Kapitan Basilio ng panahon upang makapag-isip. Ibarra: Buong galak!—sagot ni Ibarra;—may sasabihin nga ako ngayon din sa ilang tao sa pagtitipong iyon. At tumayo siya, at binigyan ang kanyang kalaban ng labinlimang minuto. Hawak ni Iday ang bilog na karton na kinasusulatan ng apatnapu’t walong tanong, at si Albino ang aklat ng mga sagot. Sinang: Kasinungalingan! hindi totoo! kasinungalingan!—sigaw ni Sinang na halos umiiyak. María Clara: Ano’ng nangyari sa iyo?—tanong sa kanya ni María Clara. Sinang: Isipin mo, nagtanong ako: “Kailan ako magkakabait?” inihagis ko ang mga dais, at iyan, ang paring puyat na iyan, ay bumasa sa aklat: “Kapag tinubuan ng buhok ang palaka!” Ano sa palagay mo? At ngumiwi si Sinang sa dating seminarista, na patuloy sa pagtawa. Victoria: Sino ang nag-utos sa iyong itanong iyan?—sabi sa kanya ng pinsan niyang si Victoria.—Sapat na ang pagtatanong niyan para tumanggap ng ganyang mga sagot! Mga Dalaga: Magtanong kayo!—sabi nila kay Ibarra habang iniaabot sa kanya ang gulong.—Napagkasunduan namin na ang makakuha ng pinakamagandang sagot ay tatanggap ng regalo mula sa iba. Nakapagtanong na kaming lahat. Ibarra: At sino ang nakakuha ng pinakamaganda? Sinang: Si María Clara, si María Clara!—sagot ni Sinang.—Pinagtanong namin siya, gusto man niya o hindi: “Tapat at matatag ba ang kanyang pagmamahal?” at sumagot ang aklat... Ngunit si María Clara, na pulang-pula, ay tinakpan ng kanyang mga kamay ang bibig ni Sinang, at hindi na siya pinahintulutang magpatuloy. Ibarra: Kung gayon, ibigay ninyo sa akin ang gulong!—sabi ni Crisóstomo na nakangiti. Ibarra: Nagtatanong ako: “Magtatagumpay kaya ako sa aking kasalukuyang gawain?” Sinang: Aba, ang pangit na tanong!—bulalas ni Sinang. Inihagis ni Ibarra ang mga dais, at ayon sa lumabas na bilang ay hinanap nila ang pahina at ang linya. Albino: “Ang mga panaginip ay panaginip lamang!”—basa ni Albino. Inilabas ni Ibarra ang telegrama at binuksan ito nang nanginginig: Ibarra: Sa pagkakataong ito, nagsinungaling ang inyong aklat!—bulalas niya na puno ng tuwa.—Basahin ninyo! “Proyekto ng paaralan aprobado, isa pang usapin hinatulang pabor sa inyo.” Mga Dalaga: Ano ang ibig sabihin nito?—tanong nila sa kanya. Ibarra: Hindi ba’t sinabi ninyong kailangang magregalo sa dalagang makakakuha ng pinakamagandang sagot?—tanong niya, nanginginig ang tinig sa damdamin, habang maingat na pinupunit ang papel sa dalawang piraso. Mga Dalaga: Oo! Oo! Ibarra: Kung gayon, ito ang aking regalo,—sabi niya habang iniaabot kay María Clara ang kalahati;—sa bayan ay magtatayo ako ng isang paaralan para sa mga batang lalaki at babae; ang paaralang ito ang aking magiging regalo. Isang Dalaga: At ang isa pang pirasong iyan, ano ang ibig sabihin? Ibarra: Ireregalo ko ito sa nakakuha ng pinakapangit na sagot. Sinang: Kung gayon, ako! sa akin!—sigaw ni Sinang. Ibinigay sa kanya ni Ibarra ang papel at mabilis na lumayo. Sinang: At ito, ano ang ibig sabihin? Ngunit malayo na ang maligayang binata at bumalik na upang ituloy ang kanyang laro ng ahedres. Lumapit si Fray Salví na tila wala sa sarili sa masayang pangkat ng mga kabataan. Pinapahid ni María Clara ang isang luha ng kagalakan. Huminto noon ang tawanan at natahimik ang usapan. Tinitingnan ng kura ang mga kabataan nang hindi makabigkas ng kahit isang salita; naghihintay naman ang mga ito na siya ang magsalita at nanatiling tahimik. Fray Salví: Ano ito?—sa wakas ay naitanong niya habang dinadampot ang maliit na aklat at binubuklat ito nang bahagya. León: “La rueda de la Fortuna,” isang aklat ng laro,—sagot ni León. Fray Salví: Hindi ba ninyo alam na kasalanan ang maniwala sa mga bagay na ito?—sabi niya, at pinunit niya nang may galit ang mga pahina. Mga sigaw ng pagkagulat at pagkayamot ang kumawala sa lahat ng labi. Albino: Mas malaking kasalanan ang gamitin ang hindi sa inyo laban sa kalooban ng may-ari!—tugon ni Albino habang tumatayo.—Padre cura, ang tawag diyan ay pagnanakaw, at ipinagbabawal iyan ng Diyos at ng tao. Pinagsalikop ni María Clara ang kanyang mga kamay at tinitigan ng maluha-luhang mga mata ang mga labi ng aklat na iyon na kani-kanina lang ay nagpaligaya nang labis sa kanya. Si Fray Salví, salungat sa inaasahan ng mga naroroon, ay hindi tumugon kay Albino: nanatili siyang nakatingin habang nagliliparan ang mga punit na pahina, na napadpad ang ilan sa gubat, ang iba sa tubig; pagkatapos ay lumayo siyang pasuray-suray, nakapatong ang dalawang kamay sa ulo. Huminto siya nang ilang segundo upang makipag-usap kay Ibarra, na naghatid sa kanya hanggang sa isa sa mga karwaheng nakahanda upang magdala o maghatid sa mga panauhin. Sinang: Mabuti nga’t umalis na ang panakot-saya na iyan!—bulong ni Sinang.—May mukha siyang parang nagsasabing: “Huwag kang tumawa, at alam ko ang iyong mga kasalanan.” Matapos ang regalong ibinigay niya sa kanyang kasintahan, labis na natuwa si Ibarra kaya nagsimula siyang maglaro nang hindi nag-iisip ni nag-aabalang suriing mabuti ang kalagayan ng mga piyesa. Dahil dito, bagaman hirap na hirap nang makapagtanggol si Kapitan Basilio, nagpantay ang laro, salamat sa maraming pagkakamaling nagawa ng binata pagkatapos. Kapitan Basilio: Itigil na ang usapin, itigil na!—masayang sabi ni Kapitan Basilio. Ibarra: Itigil na ang usapin!—ulit ng binata,—anuman ang naging hatol ng mga hukom. Nagkamay silang dalawa at buong damdaming pinisil nang mahigpit ang kamay ng isa’t isa. Habang ipinagdiriwang ng mga naroroon ang pangyayaring ito na nagwakas sa isang usaping nakayayamot na sa magkabilang panig, ang biglang pagdating ng apat na guwardiya sibil at isang sarhento, lahat armado at nakakabit ang bayoneta, ay gumambala sa kasiyahan at naghasik ng takot sa pangkat ng mga babae. Sarhento: Walang kikilos!—sigaw ng sarhento.—Babarilin ang sinumang gumalaw! Sa kabila ng ganitong malupit na pagyayabang, tumayo si Ibarra at lumapit sa kanya. Ibarra: Ano ang kailangan ninyo?—tanong niya. Sarhento: Na ibigay ninyo sa amin ngayon din ang isang kriminal na nagngangalang Elías, na nagsilbing piloto ninyo kaninang umaga,—sagot nito na may pagbabanta sa tono. Ibarra: Isang kriminal?... Ang piloto? Marahil ay nagkakamali kayo!—tugon ni Ibarra. Sarhento: Hindi, ginoo: ang Elías na iyan ay muling pinararatangan ng pananakit sa isang pari... Ibarra: Ah! at iyan ba ang piloto? Sarhento: Siya rin, ayon sa sinabi sa amin. Tumatanggap kayo sa inyong mga pagdiriwang ng mga taong masama ang pangalan, Ginoong Ibarra. Tiningnan siya ni Ibarra mula ulo hanggang paa at sinagot nang may matinding paghamak: Ibarra: Hindi ko kailangang magpaliwanag sa inyo ng aking mga ginagawa! Sa aming mga pagdiriwang ay malugod na tinatanggap ang lahat, at kayo man, kung dumating kayo, ay nakatagpo sana ng lugar sa mesa, tulad ng inyong alférez, na dalawang oras pa lamang ang nakararaan ay kasama namin. At pagkasabi nito, tinalikuran niya ito. Kinagat ng sarhento ang kanyang bigote, at sa pag-aakalang siya ang nasa mahinang panig, iniutos na hanapin sa lahat ng dako at sa gitna ng mga punong-kahoy ang piloto na ang mga palatandaan ay dala nila sa isang piraso ng papel. Sinabi sa kanya ni Don Filipo: Don Filipo: Pansinin ninyo na ang mga palatandaang iyan ay tugma sa siyam sa bawat sampung katutubo; huwag kayong gumawa ng maling hakbang! Sa wakas, bumalik ang mga sundalo na nagsasabing wala silang nakitang bangka ni taong kahina-hinala: nagbulong ng ilang salita ang sarhento at umalis tulad ng kanyang pagdating. Unti-unting nanumbalik ang kasiyahan, umulan ang mga tanong at dumami ang mga puna. León: Kung gayon, iyan pala ang Elías na naghulog sa alférez sa lusak!—sabi ni León na nag-iisip. Mga Usisero: At paano nangyari iyon? paano nangyari?—tanong ng ilang usisero. León: Sinasabi nila na noong Setyembre, sa isang araw na napakaulan, nakasalubong ng alférez ang isang lalaking may pasang kahoy na panggatong. Puno ng tubig ang daan at sa gilid lamang may makitid na landas na madaraanan ng iisang tao. Sinasabi nila na ang alférez, sa halip na pigilin ang kanyang kabayo, ay inispuwelahan ito, habang sinisigawan ang lalaki na umatras: tila ayaw ng lalaking bumalik sa nalakaran na niya dahil sa pasang dala niya sa balikat, o ayaw niyang lumubog sa lusak, at nagpatuloy siya. Ang alférez, sa galit, ay nais siyang sagasaan, ngunit dumampot ang lalaki ng isang piraso ng kahoy at hinataw ang hayop sa ulo nang ubod ng lakas, kaya bumagsak ang kabayo at nakaladkad ang sakay nito sa putikan. Sinasabi rin na nagpatuloy ang lalaki sa kanyang lakad nang mahinahon, nang hindi pinapansin ang limang bala na sunud-sunod na ipinutok sa kanya ng alférez mula sa lusak, bulag sa galit at sa putik. Dahil ganap na di-kilala sa kanya ang lalaki, inakalang ito ang tanyag na Elías, na dumating sa lalawigan ilang buwan na ang nakararaan, na hindi alam kung saan nanggaling, at nakilala ng mga guwardiya sibil ng ilang bayan dahil sa mga katulad na pangyayari. Victoria: Kung gayon, tulisan pala siya?—tanong ni Victoria na kinikilabutan. León: Sa palagay ko ay hindi, sapagkat sinasabi nila na minsan ay nakipaglaban siya sa mga tulisang nanloloob sa isang bahay. Sinang: Hindi siya mukhang masamang tao!—dagdag ni Sinang. María Clara: Hindi nga, kaya lamang ay napakalungkot ng kanyang tingin: hindi ko siya nakitang ngumiti buong umaga,—tugon ni María Clara na nag-iisip. Ganito lumipas ang hapon at dumating ang oras ng pag-uwi sa bayan. Sa huling sinag ng naghihingalong araw, lumabas sila ng gubat, tahimik na dumaraan malapit sa mahiwagang libingan ng ninuno ni Ibarra. Pagkatapos ay muling nanumbalik ang masasayang usapan, masigla, puno ng kulay, sa ilalim ng mga sangang iyon na hindi sanay makarinig ng ganoon karaming tinig. Tila malungkot ang mga punong-kahoy, at umuugoy ang mga baging na parang nagsasabing: “Paalam, kabataan! Paalam, panaginip ng isang araw!” At ngayon, sa liwanag ng mapupula at higanteng mga sulong kawayan at sa tunog ng mga gitara, iwan na natin sila sa kanilang paglalakbay pauwi sa bayan. Nababawasan ang mga pangkat, namamatay ang mga ilaw, humihinto ang awit, natatahimik ang gitara habang papalapit sila sa mga tahanan ng mga tao. Isuot ninyo ang inyong maskara, sapagkat muli kayong kasama ng inyong mga kapatid! ============================================================================== KABANATA XXV: SA BAHAY NG PILOSOPO ============================================================================== Sa umaga ng sumunod na araw, si Juan Crisóstomo Ibarra, pagkatapos bisitahin ang kanyang mga lupain, ay nagtungo sa bahay ng matandang Tasio. Lubos na katahimikan ang namamayani sa hardin, sapagkat ang mga langay-langayan na lumilipad-lipad sa paligid ng mga alero ay halos walang ingay. Ang lumot ay tumutubo sa lumang pader kung saan umaakyat ang isang uri ng baging, na nagbuburda sa mga bintana. Ang maliit na bahay na iyon ay tila ang tahanan ng katahimikan. Maingat na itinali ni Ibarra ang kanyang kabayo sa isang poste, at halos naglalakad nang patiyad, tumawid siya sa hardin na malinis at maingat na inaalagaan; umakyat siya sa hagdan at, dahil bukas ang pinto, pumasok siya. Ang unang nakita niya ay ang matanda, nakayuko sa isang libro na tila sinusulatan niya. Sa mga pader ay makikita ang mga koleksyon ng mga insekto at dahon, sa pagitan ng mga mapa at lumang estante na puno ng mga libro at manuskrito. Lubhang abala ang matanda sa kanyang gawain kaya napansin lamang niya ang pagdating ng binata nang ito, dahil ayaw siyang abalahin, ay nagtatangka nang umalis. Tasio: Paano kayo napunta riyan?—tanong niya habang tinitingnan si Ibarra na may bahagyang pagtataka. Ibarra: Ipagpaumanhin po ninyo,—sagot nito,—nakikita ko pong abalang-abala kayo... Tasio: Sa katunayan, nagsusulat ako nang kaunti, ngunit hindi ito apurahan, at nais kong magpahinga. May maitutulong ba ako sa inyo? Ibarra: Marami po!—sagot ni Ibarra habang lumalapit;—ngunit... At tumingin siya sa libro na nasa mesa. Ibarra: Ano po?—bulalas niya na may pagtataka;—inaalam po ba ninyo ang kahulugan ng mga heroglipiko? Tasio: Hindi!—sagot ng matanda habang inaalok siya ng upuan;—hindi ko nauunawaan ang Ehipsiyo, ni ang Koptiko man lang, ngunit nauunawaan ko nang kaunti ang sistema ng pagsulat at nagsusulat ako sa mga heroglipiko. Ibarra: Nagsusulat po kayo sa mga heroglipiko? At bakit po?—tanong ng binata na nag-aalinlangan sa kanyang nakikita at naririnig. Tasio: Para hindi nila ako mabasa ngayon! Tinitigan siya ni Ibarra, iniisip kung ang matanda ay talagang baliw. Mabilis niyang sinuri ang libro upang makita kung totoo iyon at nakita niyang mahusay na iginuhit ang mga hayop, bilog, kalahating bilog, bulaklak, paa, kamay, braso, at iba pa. Ibarra: At bakit po kayo nagsusulat kung ayaw ninyong mabasa kayo? Tasio: Dahil hindi ako nagsusulat para sa henerasyong ito, nagsusulat ako para sa mga darating na panahon. Kung mababasa ako ng henerasyong ito, susunugin nila ang aking mga libro, ang bunga ng aking buong buhay; sa halip, ang henerasyong makauunawa sa mga titik na ito ay magiging isang edukadong henerasyon, maiintindihan nila ako at sasabihin: “Hindi lahat ay natutulog sa gabi ng ating mga ninuno!” Ang misteryo o ang mga kakaibang titik na ito ang magliligtas sa aking akda mula sa kamangmangan ng mga tao, tulad ng pagliligtas ng misteryo at ng mga kakaibang ritwal sa maraming katotohanan mula sa mga mapanirang uri ng mga pari. Ibarra: At sa anong wika po kayo nagsusulat?—tanong ni Ibarra, pagkaraan ng ilang sandali. Tasio: Sa ating wika, sa Tagalog. Ibarra: At nagagamit po ba ang mga heroglipikong tanda? Tasio: Kung hindi dahil sa hirap ng pagguhit, na nangangailangan ng oras at tiyaga, halos masasabi ko sa inyong mas nagagamit pa ang mga ito kaysa sa alpabetong Latin. Ang sinaunang Ehipsiyo ay may mga patinig na tulad ng sa atin; ang ating “o”, na nasa hulihan lamang at hindi tulad ng sa Espanyol, kundi isang patinig na nasa pagitan ng “o” at “u”; tulad natin, ang Ehipsiyo ay walang tunay na tunog ng “e”; nasa kanya ang ating “ha” at ating “kha” na wala sa alpabetong Latin ayon sa paggamit natin nito sa Espanyol. Halimbawa: sa salitang ito, “mukha”,—dagdag niya habang may itinuturo sa libro,—isinusulat ko ang pantig na “ha” nang mas wasto sa larawang ito ng isda kaysa sa “h” ng Latin, na sa Europa ay binibigkas sa iba’t ibang paraan. Para sa isa pang aspirasyong hindi gaanong malakas, halimbawa, sa salitang ito, “hain”, kung saan mas mahina ang “h”, ginagamit ko ang bustong ito ng leon, o ang tatlong bulaklak na ito ng lotus, ayon sa haba ng patinig. Higit pa rito: mayroon akong tunog na pang-ilong na wala rin sa alpabetong Latin na iniangkop sa Espanyol. Inuulit ko na kung hindi dahil sa hirap ng pagguhit, na dapat ay perpekto, halos maaaring gamitin ang mga heroglipiko, ngunit ang hirap ding ito ang pumipilit sa akin na maging maikli at huwag magsabi ng higit pa sa nararapat at kinakailangan; bukod dito, ang gawaing ito ang aking kasama kapag umaalis na ang aking mga panauhing galing sa Tsina at Hapon. Ibarra: Ano po? Tasio: Hindi ba ninyo sila naririnig? Ang aking mga panauhin ay ang mga langay-langayan; ngayong taon ay kulang ang isa; marahil ay nahuli ito ng isang pilyong batang Tsino o Hapon. Ibarra: Paano po ninyo nalaman na galing sila sa mga bansang iyon? Tasio: Madali lang: ilang taon na ang nakalipas, bago sila umalis, itinatali ko sa kanilang paa ang isang maliit na papel na may pangalan ng Pilipinas sa Ingles, sa pag-aakalang hindi sila lumalayo nang husto, at dahil Ingles ang sinasalita sa halos lahat ng rehiyong ito. Sa loob ng maraming taon, walang tugon ang aking maliit na papel, hanggang sa kamakailan ay ipinasulat ko ito sa Tsino, at narito, nang sumunod na Nobyembre ay bumalik sila na may iba pang maliliit na papel na ipinabasa ko: ang isa ay nakasulat sa Tsino at isang pagbati mula sa mga pampang ng Hoang-ho, at ang isa pa, ayon sa Tsinong aking kinonsulta, ay marahil Hapon. Ngunit inaabala ko kayo sa mga bagay na ito at hindi ko kayo tinatanong kung ano ang maitutulong ko sa inyo. Ibarra: Pumunta po ako rito upang makipag-usap sa inyo tungkol sa isang mahalagang bagay,—sagot ng binata:—kahapon ng hapon... Tasio: Nahuli na ba ang kawawang iyon?—putol ng matanda na puno ng interes. Ibarra: Si Elías po ba ang tinutukoy ninyo? Paano po ninyo nalaman? Tasio: Nakita ko ang Musa ng guwardiya sibil. Ibarra: Ang Musa ng guwardiya sibil! At sino po ang Musang iyon? Tasio: Ang asawa ng alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan], na hindi ninyo inanyayahan sa inyong pista. Kahapon ng umaga ay kumalat sa bayan ang nangyari sa buwaya. Ang Musa ng guwardiya sibil ay may talas ng isip na kasinlaki ng kanyang kasamaan, at inakala niyang ang piloto ang pangahas na naghulog sa kanyang asawa sa putikan at bumugbog kay Padre Dámaso; at dahil binabasa niya ang mga ulat na dapat tanggapin ng kanyang asawa, pagdating na pagdating nito sa kanilang bahay na lasing at wala sa sarili, ipinadala niya, upang makapaghiganti sa inyo, ang sarhento kasama ang mga sundalo upang guluhin ang kasiyahan ng pista. Mag-ingat kayo! Si Eva ay isang mabuting babae, galing sa kamay ng Diyos... Si Doña Consolación, sabi nila, ay masama at hindi alam kung kaninong kamay siya nagmula! Ang babae, upang maging mabuti, ay kailangang minsan man lang ay naging dalaga o ina. Bahagyang ngumiti si Ibarra, at sumagot habang kinukuha mula sa kanyang pitaka ang ilang mga papel: Ibarra: Ang yumaong ama ko ay madalas pong kumonsulta sa inyo sa ilang mga bagay, at naaalala kong lagi siyang nasisiyahan na sinunod niya ang inyong mga payo. Mayroon po akong isang maliit na proyekto, na kailangan kong matiyak ang tagumpay. At maikli niyang ikinuwento kay Tasio ang proyekto ng paaralan na ipinangako niya sa kanyang kasintahan, ipinakita sa nagulat na pilosopo ang mga plano na dumating mula sa Maynila. Ibarra: Nais ko pong malaman mula sa inyo kung sinu-sino ang mga taong dapat ko munang makuha ang suporta sa bayan para sa tagumpay ng proyekto. Kilalang-kilala po ninyo ang mga tao rito; ako ay bagong dating at halos banyaga sa aking sariling bayan. Pinagmasdan ni Tasio ang mga plano na may mga luha sa kanyang mga mata. Tasio: Ang gagawin ninyo ay ang aking pangarap, ang pangarap ng isang kawawang baliw!—bulalas niya na may damdamin;—at ngayon, ang una kong payo ay huwag na kayong pumunta rito upang kumonsulta sa akin kailanman. Tiningnan siya ng binata na may pagtataka. Tasio: Dahil ang mga taong matino—patuloy niya na may mapait na ironya—ay ituturing din kayong baliw. Itinuturing ng mga tao na baliw ang mga hindi nag-iisip na tulad nila; kaya’t ako ay itinuturing na ganoon, at nagpapasalamat ako, dahil, sa aba ko, sa araw na naisin nilang ibalik ang aking katinuan, sa araw na iyon ay aalisin nila sa akin ang maliit na kalayaang binili ko kapalit ng aking reputasyon bilang isang taong matino. At sino ang nakaaalam kung sila ay tama? Hindi ako nag-iisip o nabubuhay ayon sa kanilang mga batas; ang aking mga prinsipyo, ang aking mga mithiin ay iba. Ang gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan o samahan] ay itinuturing nilang matino dahil, kahit walang natutuhan kundi ang maglingkod ng tsokolate at tiisin ang masamang ugali ni Padre Dámaso, ngayon siya ay mayaman, ginugulo ang maliliit na kapalaran ng kanyang mga kababayan, at minsan ay nagsasalita pa ng hustisya. “Iyan ang taong matalino!” iniisip ng karaniwang tao; “Masdan ninyo, mula sa wala ay naging dakila siya!” Ngunit ako, ako na nagmana ng yaman at karangalan, nag-aral, at ngayon ay mahirap; hindi ako pinagkatiwalaan ng kahit na ang pinakakatawa-tawang tungkulin, at lahat ay nagsasabi: “Iyan ay isang baliw; hindi niya naiintindihan ang buhay!” Tinatawag akong pilosopo ng kura bilang palayaw, at ipinapahiwatig na ako ay isang mapagpanggap na ipinagmamalaki ang natutuhan sa mga silid-aralan ng unibersidad, gayong iyon pa nga ang hindi ko gaanong napapakinabangan. Marahil ako nga ang tunay na baliw at sila ang matino; sino ang makapagsasabi? At ipinilig ng matanda ang kanyang ulo na parang itinataboy ang isang kaisipan, at nagpatuloy: Tasio: Ang maipapayo ko rin sa inyo ay kumonsulta kayo sa kura, sa gobernadorcillo, sa lahat ng mga taong may posisyon: bibigyan nila kayo ng masama, hangal o walang kwentang payo, ngunit ang kumonsulta ay hindi nangangahulugang sumunod; magkunwari kayong sumusunod sa kanila hangga’t maaari at ipakita ninyong kumikilos kayo ayon sa kanila. Sandaling nag-isip si Ibarra at pagkatapos ay sumagot: Ibarra: Ang payo po ay mabuti, ngunit mahirap sundin. Hindi ko po ba maisasakatuparan ang aking ideya nang walang aninong lumalambong dito? Hindi ba maaaring makaraan ang mabuti sa gitna ng lahat, nang hindi na kailangang humiram ng damit ang katotohanan sa kamalian? Tasio: Kaya nga walang nagmamahal sa hubad na katotohanan!—sagot ng matanda.—Iyan ay mabuti sa teorya, magagawa sa mundong pinapangarap ng kabataan. Nariyan ang guro sa paaralan na nagpumilit sa kawalan; pusong bata na naghangad ng mabuti at walang inani kundi pangungutya at halakhak. Sinabi ninyo sa akin na kayo ay banyaga sa inyong bayan, at naniniwala ako. Mula sa unang araw ng inyong pagdating, nagsimula kayo sa pagsugat sa pagmamalaki ng isang relihiyoso, na may reputasyon ng isang santo sa mga tao at ng isang marunong sa kanyang mga kasama. Loobin nawa ng Diyos na hindi ang hakbang na ito ang nagpasya sa inyong kinabukasan. Huwag ninyong isipin na dahil tinitingnan nang may paghamak ng mga Dominikano at Agustino ang abitong guingón[1], ang kurdon at ang hamak na sapin sa paa; dahil minsan ay ipinaalala ng isang dakilang doktor ng Santo Tomás na tinawag ni Papa Inocencio III ang mga alituntunin ng ordeng ito na mas angkop sa mga baboy kaysa sa mga tao, ay hindi na sila nagkakapit-kamay upang patunayan ang sinabi ng isang procurador [tagapamahala ng mga ari-arian ng orden]: “Ang pinakahamak na lego [kapatid sa orden na hindi pari] ay mas makapangyarihan kaysa sa pamahalaan kasama ang lahat ng mga sundalo nito.” Cave ne cadas [Mag-ingat na huwag mahulog!]. Ang ginto ay napakamakapangyarihan; maraming beses nang pinatalsik ng gintong guya ang Diyos mula sa kanyang mga altar, at mula pa noong panahon ni Moises. Ibarra: Hindi po ako ganoon kapesimista at hindi ko nakikita ang buhay sa aking bayan na ganoon kapanganib,—sagot ni Ibarra na may ngiti.—Naniniwala ako na ang mga takot na iyon ay medyo pinalalaki, at umaasa akong maisakatuparan ang lahat ng aking mga layunin nang walang malaking pagtutol mula sa panig na iyon. Tasio: Oo, kung tutulungan nila kayo; hindi, kung babawiin nila ang kanilang suporta. Ang lahat ng inyong pagsisikap ay mababasag sa mga pader ng bahay ng parokya sa simpleng pagkumpas ng prayle sa kanyang kurdon o pagpagpag sa kanyang abito; ang alcalde [Kastilang gobernador ng lalawigan], sa anumang dahilan, ay ipagkakait sa inyo bukas ang ibinigay niya ngayon; walang ina ang magpapahintulot na ang kanyang anak ay pumasok sa paaralan, at pagkatapos ang lahat ng inyong mga pagod ay magkakaroon ng kabaligtarang epekto: mawawalan ng loob ang mga susunod na nais magsimula ng mga marangal na gawain. Ibarra: Sa kabila ng lahat,—sagot ng binata,—hindi ko po kayang paniwalaan ang kapangyarihang sinasabi ninyo, at kahit na ipagpalagay ko ito, kahit tanggapin ko ito, nasa aking panig pa rin ang mga taong matino, ang pamahalaang may napakabuting hangarin, may malalaking layunin at tapat na nagnanais ng kabutihan para sa Pilipinas. Tasio: Ang pamahalaan! Ang pamahalaan!—bulong ng pilosopo habang tumitingala sa kisame.—Gaano man ito kapuno ng hangaring paunlarin ang bansa para sa kapakinabangan nito at ng inang bayan; gaano man naaalala pa ng iilang kawani ang mapagbigay na diwa ng mga Reyes Católicos [mga Haring Katoliko, Fernando at Isabel] at iniisip ito nang mag-isa, ang pamahalaan ay walang nakikita, walang naririnig, walang hinuhusgahan kundi ang ipinapakita, ipinaririnig at ipinahuhusga rito ng kura o ng provincial [pinuno ng orden sa kapuluan]; kumbinsido ito na sa kanila lamang ito nakasandal, na kung ito ay nakatatayo ay dahil sila ang umaalalay rito, na kung ito ay nabubuhay ay dahil pinapayagan nila itong mabuhay, at sa araw na mawala sila, babagsak ito tulad ng isang manikin na nawalan ng tukod. Tinatakot ang pamahalaan sa banta ng pag-aalsa ng bayan, at ang bayan sa mga puwersa ng pamahalaan: dito nagmumula ang isang simpleng laro na katulad ng nangyayari sa mga duwag kapag dumadalaw sa mga mapanglaw na lugar: inaakala nilang multo ang sarili nilang mga anino at kakaibang tinig ang sarili nilang mga alingawngaw. Hangga’t ang pamahalaan ay hindi nakikipag-unawaan sa bansa, hindi ito makalalabas sa ganitong pagkakatangkilik; mabubuhay ito tulad ng mga hangal na binatang nanginginig sa tinig ng kanilang tagapag-alaga, na ang pagpapaubaya ay kanilang pinamamalimos. Ang pamahalaan ay hindi nangangarap ng anumang matatag na kinabukasan, ito ay isang bisig; ang ulo ay ang kumbento, at dahil sa kawalang-kibong ito na nagpapatangay rito mula sa isang bangin patungo sa isa pa, ito ay nagiging anino, nawawala ang pagkatao nito, at mahina at walang kakayahan, ipinagkakatiwala nito ang lahat sa mga bayarang kamay. Ihambing ninyo, kung hindi, ang ating sistema ng pamahalaan sa mga sistema ng mga bansang inyong napuntahan... Ibarra: Oh!—putol ni Ibarra;—napakalaking hiling po iyan; makuntento na tayo sa pagtingin na ang ating bayan ay hindi nagrereklamo, hindi naghihirap tulad ng mga tao sa ibang mga bansa, at iyon ay salamat sa relihiyon at sa kabaitan ng mga namumuno. Tasio: Ang bayan ay hindi nagrereklamo dahil wala itong tinig, hindi gumagalaw dahil ito ay natutulog, at sinasabi ninyo na hindi ito naghihirap, dahil hindi ninyo nakita kung paano dumurugo ang puso nito. Ngunit isang araw ay makikita ninyo ito at maririnig, at sa aba ng mga nagsasandig ng kanilang lakas sa kamangmangan o sa panatisismo! Sa aba ng mga nagagalak sa panlilinlang at nagtatrabaho sa gabi sa pag-aakalang natutulog ang lahat! Kapag tinanglawan ng liwanag ng araw ang mga iniluwal ng mga anino, darating ang nakapangingilabot na pagbalikwas: napakaraming lakas na sinupil sa loob ng maraming siglo, napakaraming lasong tumulo nang patak-patak, napakaraming buntong-hiningang pinigil ang lalabas sa liwanag at sasabog... Sino kaya ang magbabayad sa mga singiling iyon na iniharap ng mga bayan sa pana-panahon at iniingatan sa atin ng Kasaysayan sa kanyang mga pahinang may bahid ng dugo? Ibarra: Hindi po papayag ang Diyos, ang pamahalaan at ang relihiyon na dumating ang araw na iyon!—sagot ni Crisóstomo, na napahanga kahit ayaw niya.—Ang Pilipinas ay relihiyoso at mahal ang Espanya; malalaman ng Pilipinas kung gaano karami ang ginagawa ng bansa para sa kanya. May mga pang-aabuso, oo, may mga pagkukulang, hindi ko itatanggi, ngunit ang Espanya ay nagsusumikap na magpakilala ng mga repormang magtutuwid sa mga ito, naghahanda ng mga proyekto, hindi ito makasarili. Tasio: Alam ko, at ito ang pinakamasama. Ang mga repormang nagmumula sa itaas ay napawawalang-bisa sa mga mababang antas, salamat sa mga bisyo ng lahat, salamat halimbawa sa matakaw na pagnanais na yumaman sa maikling panahon at sa kamangmangan ng bayan na pumapayag sa lahat. Ang mga pang-aabuso ay hindi naitutuwid ng isang real decreto [kautusan ng hari] hangga’t walang masigasig na awtoridad na nagbabantay sa pagpapatupad nito, hangga’t hindi ipinagkakaloob ang kalayaan ng salita laban sa kalabisan ng mga maliliit na tirano: ang mga proyekto ay nananatiling proyekto, ang mga pang-aabuso ay nananatiling pang-aabuso, at ang ministro, nasisiyahan, ay matutulog pa rin nang mas payapa. Higit pa rito: kung sakaling may dumating na mataas na opisyal na may malalaki at mapagbigay na mga ideya, agad siyang nagsisimulang makinig, habang sa likuran ay itinuturing siyang baliw: «Hindi kilala ng Inyong Ekselensiya ang bansa, hindi kilala ng Inyong Ekselensiya ang ugali ng mga Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], ipapahamak sila ng Inyong Ekselensiya, makabubuting magtiwala ang Inyong Ekselensiya kay ganito at kay ganoon, atbp.», at dahil hindi nga kilala ng Kanyang Ekselensiya ang bansa, na hanggang noon ay inilalagay niya sa Amerika, at bukod pa rito ay may mga pagkukulang at kahinaan tulad ng lahat ng tao, napapaniwala siya. Naaalala rin ng Kanyang Ekselensiya na upang makuha ang posisyon, kinailangan niyang magpawis nang husto at magtiis nang higit pa, na hawak lamang niya ito sa loob ng tatlong taon, na siya ay tumatanda na at kinakailangang huwag mag-isip ng quijoterías [mga pangarap na gaya ng kay Don Quijote] kundi ng kanyang kinabukasan: isang maliit na mansiyon sa Madrid, isang maliit na bahay sa bukid at isang magandang kita upang mabuhay nang marangya sa kabisera; ito ang dapat niyang hanapin sa Pilipinas. Huwag tayong humingi ng mga himala, huwag nating hilingin na magmalasakit sa kabutihan ng bansa ang pumupunta rito bilang dayuhan upang magpayaman at pagkatapos ay umalis. Ano ang pakialam niya sa pasasalamat o sumpa ng isang bayan na hindi niya kilala, kung saan wala siyang mga alaala, kung saan wala siyang mga mahal sa buhay? Ang kaluwalhatian, upang maging kaaya-aya, ay kailangang umalingawngaw sa mga tainga ng mga mahal natin, sa kapaligiran ng ating tahanan o ng bayan na mag-iingat sa ating mga abo: nais natin na ang kaluwalhatian ay umupo sa ibabaw ng ating libingan upang painitin ng kanyang mga sinag ang lamig ng kamatayan, upang hindi tayo tuluyang mauwi sa wala, kundi may matira sa atin. Wala sa mga ito ang maipapangako natin sa taong dumarating upang pangalagaan ang ating mga kapalaran. At ang pinakamasama sa lahat ng ito ay umaalis sila kapag nagsisimula na nilang maunawaan ang kanilang tungkulin. Ngunit lumalayo tayo sa ating usapan. Ibarra: Hindi po, bago tayo bumalik doon, kailangan kong linawin ang ilang bagay,—putol ng binata nang masigla.—Maaari kong tanggapin na hindi kilala ng pamahalaan ang bayan, ngunit naniniwala akong mas hindi kilala ng bayan ang pamahalaan. May mga walang silbing opisyal, masasama, kung gusto po ninyo, ngunit mayroon ding mabubuti, at kung wala silang magawa, iyon ay dahil nakatatagpo sila ng isang walang buhay na masa: ang mamamayang kaunti lamang ang pakikilahok sa mga bagay na may kinalaman sa kanila. Ngunit hindi ako pumunta rito upang makipagtalo sa inyo tungkol dito: pumunta ako upang humingi ng payo at sinasabi ninyo sa akin na iyuko ko ang ulo sa harap ng mga katawa-tawang idolo. Tasio: Oo, at inuulit ko, dahil dito ay kailangang ibaba ang ulo o hayaang mahulog ito. Ibarra: Ibaba ang ulo o hayaang mahulog?—ulit ni Ibarra na nag-iisip.—Napakahirap na pagpipilian! Ngunit bakit po? Hindi ba maaaring magsabay ang pag-ibig sa aking bayan at ang pag-ibig sa Espanya? Kinakailangan bang magpakababa upang maging mabuting Kristiyano, ipagkanulo ang sariling konsensya upang makamit ang isang mabuting layunin? Mahal ko ang aking bayan, ang Pilipinas, dahil sa kanya ko utang ang aking buhay at kaligayahan, at dahil ang bawat tao ay dapat mahalin ang kanyang bayan; mahal ko ang Espanya, ang bayan ng aking mga ninuno, dahil, sa kabila ng lahat, ang Pilipinas ay may utang at magkakaroon ng utang sa kanya ang kanyang kaligayahan at kinabukasan; ako ay Katoliko, iniingatan kong dalisay ang pananampalataya ng aking mga magulang, at hindi ko nakikita kung bakit ko kailangang ibaba ang ulo, kung kaya ko itong itaas, at isuko ito sa aking mga kaaway kung kaya ko silang yurakan. Tasio: Dahil ang bukid na nais ninyong taniman ay nasa kamay ng inyong mga kaaway, at laban sa kanila ay wala kayong lakas... Kinakailangang halikan muna ninyo ang kamay na iyan na... Ngunit hindi siya pinatapos ng binata at sumigaw nang galit: Ibarra: Halikan! Ngunit nakalimutan po ninyo na pinatay nila ang aking ama, itinapon siya mula sa kanyang libingan... ngunit ako na anak ay hindi nakalilimot, at kung hindi ko siya ipinaghihiganti, ito ay dahil iniingatan ko ang dangal ng relihiyon. Ibinaba ng matandang pilosopo ang kanyang ulo. Tasio: Ginoong Ibarra,—sagot niya nang dahan-dahan;—kung iniingatan ninyo ang mga alaalang iyan, mga alaalang hindi ko maipapayong kalimutan, talikuran ninyo ang proyektong inyong binabalak at hanapin sa ibang paraan ang ikabubuti ng inyong mga kababayan. Ang proyekto ay nangangailangan ng ibang tao dahil, upang maisakatuparan ito, hindi lamang kailangan ng pera at kagustuhan; sa ating bansa kinakailangan din ng pagpapakasakit, tiyaga at pananampalataya, dahil ang lupa ay hindi pa handa; ito ay nahahasikan lamang ng mga damong-ligaw. Naiintindihan ni Ibarra ang halaga ng mga salitang ito, ngunit hindi siya dapat panghinaan ng loob; ang alaala ni María Clara ay nasa kanyang isipan: kinakailangan niyang tuparin ang kanyang pangako. Ibarra: Wala po bang ibang paraan na maimumungkahi ang inyong karanasan kundi ang matigas na paraang iyan?—tanong niya nang mababa ang boses. Hinawakan siya ng matanda sa braso at dinala sa bintana. Isang malamig na hangin, na nagbabadya ng hilaga, ang umiihip; sa kanyang mga mata ay nakikita ang hardin, na limitado ng malawak na kagubatan na nagsisilbing parke. Tasio: Bakit hindi natin gawin ang ginagawa ng mahinang tangkay na iyan, na puno ng mga rosas at mga usbong?—sabi ng pilosopo, habang itinuturo ang isang magandang halamang rosas.—Ang hangin ay umiihip, niyuyugyog ito, at ito ay yumuyuko na parang itinatago ang kanyang mahalagang dala. Kung ang tangkay ay mananatiling tuwid, ito ay mababali, ikakalat ng hangin ang mga bulaklak, at masisira ang mga usbong. Lilipas ang hangin at ang tangkay ay muling tatayo, ipinagmamalaki ang kanyang kayamanan: sino ang magbibintang sa kanya na yumuko siya sa harap ng pangangailangan? Tingnan ninyo roon ang higanteng kupang[2] na iyon, na maringal na iniindayog ang kanyang matayog na mga dahon kung saan namumugad ang agila. Dinala ko siya mula sa kagubatan bilang mahinang halaman; sa pamamagitan ng manipis na mga kawayan ay sinuportahan ko ang kanyang tangkay sa loob ng ilang buwan. Kung dinala ko siya rito nang malaki at puno ng buhay, tiyak na hindi siya nabuhay rito: niyugyog sana siya ng hangin bago pa man kumapit ang kanyang mga ugat sa lupa, bago pa man tumibay ang lupa sa kanyang paligid at maibigay sa kanya ang wastong sustento para sa kanyang laki at taas. Ganyan din ang kahihinatnan ninyo, halamang inilipat mula sa Europa sa mabatong lupaing ito, kung hindi kayo maghahanap ng masasandalan at magpapakaliit. Kayo ay nasa masamang kalagayan, nag-iisa, nakataas: umuuga ang lupa, nagbabadya ng bagyo ang langit, at ang tuktok ng mga puno ng inyong angkan ay napatunayang umaakit ng kidlat. Hindi tapang, kundi kapangahasan ang lumaban nang mag-isa laban sa lahat ng umiiral; walang sinumang sisisi sa piloto na sumisilong sa isang daungan sa unang bugso ng bagyo. Ang pagyuko kapag dumadaan ang bala ay hindi kaduwagan; ang masama ay hamunin ito upang bumagsak at hindi na bumangon muli. Ibarra: At magbubunga ba ang sakripisyong ito ng mga bungang inaasahan ko?—tanong ni Ibarra;—maniniwala ba sa akin at kalilimutan ng pari ang kanyang sama ng loob? Tutulungan ba nila ako nang tapat para sa kapakanan ng edukasyon na nakikipag-agawan sa mga kumbento sa kayamanan ng bansa? Hindi ba nila maaaring magkunwaring kaibigan, magkunwaring tagapagtanggol, at sa ilalim, sa mga anino, labanan ito, pahinain ito, sugatan ito sa sakong upang ito ay mapasuray nang mas maaga kaysa kung haharapin ito nang harapan? Sa mga nakaraang pangyayaring ipinapalagay po ninyo, lahat ay maaaring asahan. Ang matanda ay nanatiling tahimik, hindi makasagot. Nag-isip siya ng ilang sandali at sumagot: Tasio: Kung mangyari iyon, kung mabigo ang proyekto, aaliwin kayo ng pag-iisip na ginawa ninyo ang lahat ng inyong makakaya, at kahit na ganoon, may makakamit pa rin: mailagay ang unang bato, makapaghasik; pagkatapos magngalit ang bagyo, baka may butil na sumibol, mabuhay sa kabila ng sakuna, iligtas ang uri mula sa pagkawasak at magsilbing binhi pagkatapos para sa mga anak ng namatay na manghahasik. Ang halimbawa ay maaaring magbigay ng lakas ng loob sa iba na natatakot lamang magsimula. Isinasaalang-alang ni Ibarra ang mga dahilan na ito, nakita ang kanyang kalagayan at naunawaan na, sa kabila ng kanyang pesimismo, ang matanda ay may maraming katwiran. Ibarra: Naniniwala po ako sa inyo!—sigaw niya habang kinakamayan ang matanda.—Hindi nasayang ang aking pag-asa sa isang mabuting payo. Ngayong araw mismo ay pupunta ako upang makipagtapatan sa kura, na sa huli ay hindi naman ako ginawan ng masama at marahil ay mabuti, dahil hindi lahat ay katulad ng umusig sa aking ama. Kailangan ko rin siyang hilingin na tulungan ang kaawa-awang baliw na iyon at ang kanyang mga anak: umaasa ako sa Diyos at sa mga tao. Nagpaalam siya sa matanda at, pagkasakay sa kabayo, ay umalis. Tasio: Abangan!—bulong ng pesimistang pilosopo habang sinusundan siya ng tingin; pagmasdan nating mabuti kung paano ilalahad ng tadhana ang komedyang nagsimula sa sementeryo. Sa pagkakataong ito ay talagang nagkamali siya: nagsimula ang komedya nang mas maaga pa. Mga Talababa ------------ [1] Kasuotan ng mga Pransiskano. [2] Kupang o copang, Mimosa peregrina (leguminosas [pamilya ng mga halamang tulad ng patani]). ============================================================================== KABANATA XXVI: BISPERAS NG PISTA ============================================================================== Nasa ikasampu tayo ng Nobyembre, bisperas ng pista. Mula sa karaniwang matamlay na takbo ng buhay, ang bayan ay nagbubuhos ng walang kapantay na sigla sa bahay, sa kalye, sa simbahan, sa sabungan at sa bukid: natatakpan ang mga bintana ng mga bandila at damaskong iba’t ibang kulay; napupuno ang kalawakan ng mga putok at musika; ang hangin ay puspos at tigib ng kasayahan. Iba’t ibang minatamis na prutas ng bansa, sa mga kristal na lalagyan ng matamis na masasaya ang kulay, ang inaayos ng dalaga sa isang mesita, na natatakpan ng puting mantel na may burda. Sa bakuran, sumisiyap ang mga sisiw, kumakakak ang mga inahin, umuungol ang mga baboy, natatakot sa kasayahan ng mga tao. Ang mga katulong ay panhik-panaog na nagdadala ng mga ginintuang pinggan at mga kubyertos na pilak: dito’y may pinagagalitan dahil may nabasag na plato, doon ay pinagtatawanan ang simpleng dalagang taga-bukid: sa lahat ng dako ay may nag-uutos, nagbubulungan, sumisigaw, nagpupuna, nanghuhula, nagpapalakas ng loob sa isa’t isa, at lahat ay kaguluhan, ingay at hiyawan. At ang lahat ng pagsisikap at pagod na ito ay para sa panauhing kilala o hindi kilala; ito’y upang asikasuhin ang sinumang tao na marahil ay hindi pa nakikita kailanman, at hindi na muling makikita pagkatapos; upang ang taga-ibang bayan, ang dayuhan, ang kaibigan, ang kaaway, ang Pilipino, ang Kastila, ang mahirap, ang mayaman ay umalis na masaya at nasisiyahan; ni hindi sila hinihingan ng pasasalamat, ni inaasahang hindi nila pipinsalain ang mapagpatuloy na pamilya habang o pagkatapos nilang matunaw ang kinain. Ang mga mayayaman, ang mga nakapunta na kahit minsan sa Maynila at nakakita ng higit kaysa sa iba, ay bumili ng serbesa, champagne [bumubulang alak], mga licor [matatapang na alak na matamis], mga alak at mga pagkaing galing sa Europa, na halos hindi nila titikman kahit isang subo o iinumin kahit isang lagok. Marangya ang pagkakahanda ng kanilang mesa. Sa gitna ay may isang malaking artipisyal na pinya, mahusay ang pagkakagaya, na tinutusukan ng mga palito, na maingat at magandang inukit ng mga bilanggo sa kanilang mga oras ng pahinga. May mga anyong pamaypay, kumpol ng bulaklak, ibon, rosas, palma o mga kadena, lahat ay inukit mula sa iisang piraso ng kahoy: ang artista ay isang bilanggong sapilitang pinagtatrabaho, ang kasangkapan ay isang mapurol na kutsilyo at ang inspirasyon ay ang boses ng tagabantay.—Sa mga gilid ng pinyang ito, na tinatawag na palillera [lalagyan ng palito], nakatayo sa mga kristal na prutasan ang mga piramide ng dalandan, lansones, atis, tsiko at maging mangga[1] kahit Nobyembre. Pagkatapos, sa malalapad na bandehado, sa ibabaw ng mga papel na binutas-butas at pininturahan ng matitingkad na kulay, nakahain ang mga hamon mula sa Europa at sa Tsina, isang malaking pastel na hugis Agnus Dei [Kordero ng Diyos] o kalapati, ang Espiritu Santo marahil, mga pabong may palaman, at iba pa, at sa pagitan ng mga ito ang mga nakagaganang garapon ng atsara[2] na may kakatwang mga disenyo, gawa sa bulaklak ng bunga at sa iba pang gulay at prutas, na maarteng hiniwa at idinikit sa pamamagitan ng arnibal sa mga dingding ng garapon. Nililinis ang mga globong salamin, na minana-mana ng mga anak sa mga magulang; pinakikintab ang mga tansong argolya; hinuhubaran ang mga lampara ng petrolyo ng kanilang pulang balot, na nag-iingat sa kanila mula sa mga langaw at lamok sa buong taon at ginagawa silang walang silbi; ang mga palawit na kristal na hugis-almendras at prismatiko ay umuugoy, nagbabanggaan nang may himig, umaawit, na tila nakikibahagi sa pista, nagagalak at hinahati ang liwanag, at nagrereplekta sa puting pader ang mga kulay ng bahaghari. Ang mga bata ay naglalaro, nagsasaya, hinahabol ang mga kulay, natitisod, nakababasag ng mga tubo ng lampara, ngunit hindi nito napipigil ang kasayahan ng pista: sa ibang panahon ng taon ay iba ang isasalaysay nito ng mga luha ng kanilang bilog na mga mata. Katulad ng mga kagalang-galang na lamparang ito, lumalabas din mula sa kanilang mga taguan ang mga gawa ng dalaga: mga belong gawa sa gantsilyo, maliliit na alpombra, mga artipisyal na bulaklak; lumilitaw ang mga antigong bandeha ng kristal, na ang ilalim ay may anyong maliit na lawa na may maliliit na isda, mga buwaya, mga molusko, mga lumot-dagat, mga korales at mga batong salamin na matitingkad ang kulay. Ang mga bandehang ito ay pinupuno ng mga tabako, mga sigarilyo at maliliit na buyo, na binilot ng mga maselang daliri ng mga dalaga.—Ang sahig ng bahay ay kasingkintab ng salamin; mga kurtinang piña o husi [telang seda] ang nagpapaganda sa mga pinto; mula sa mga bintana ay nakabitin ang mga parol na kristal o papel na kulay-rosas, asul, berde o pula: napupuno ang bahay ng mga bulaklak at mga paso na nakapatong sa mga pedestal na porselanang Tsino; pati ang mga santo ay nagagayakan, ang mga imahen at mga relikya ay nagpipista, pinapagpagan sila ng alikabok, nililinis ang mga salamin at isinasabit sa kanilang mga kuwadro ang mga kumpol ng bulaklak. Sa mga kalye, sa bawat ilang pagitan, nakatayo ang mga kakatwang arko ng kawayang inukit sa sanlibong paraan, na tinatawag na singkaban, napapalibutan ng kalusus [palamuting gawa sa kawayan], na ang makita lamang ay nagpapasaya na sa puso ng mga bata. Sa paligid ng patyo ng simbahan ay naroon ang malaki at magastos na tolda, na nakatukod sa mga puno ng kawayan, upang daanan ng prusisyon. Sa ilalim nito ay naglalaro ang mga bata, tumatakbo, umaakyat, tumatalon at sinisira ang mga bagong kamiseta na dapat sana’y ipagmamalaki nila sa araw ng pista. Doon sa plaza ay itinayo ang tablado, isang tanghalang yari sa kawayan, nipa at kahoy: doon magpapakita ng mga kababalaghan ang komedya ng Tondo, at makikipagpaligsahan sa mga diyos sa mga himalang hindi kapani-paniwala; doon kakanta at sasayaw sina Marianito, Chananay, Balbino, Ratia, Carvajal, Yeyeng, Liceria, atbp. Ang Pilipino ay mahilig sa teatro at masigasig na dumadalo sa mga pagtatanghal ng dula; tahimik niyang pinakikinggan ang awit, hinahangaan ang sayaw at ang pagmumuwestra, hindi sumisipol, ngunit hindi rin pumapalakpak. Hindi ba niya gusto ang palabas? ngumunguya siya ng kanyang buyo o umaalis nang hindi ginagambala ang iba na marahil ay natutuwa rito. Paminsan-minsan lamang ay umaatungal ang mababang uri ng tao, kapag hinahalikan o niyayakap ng mga aktor ang mga aktres, ngunit hindi na ito lumalampas doon. Noong unang panahon, mga drama lamang ang itinatanghal; ang makata ng bayan ay kumakatha ng isang dula na kailangang may labanan bawat dalawang minuto, isang patawa (gracioso) at mga nakapangingilabot na pagbabagong-anyo. Ngunit mula nang ang mga artista ng Tondo ay magsimulang maglaban bawat labinlimang segundo, magkaroon ng dalawang patawa at gumawa ng lalo pang hindi kapani-paniwalang mga bagay, pinatay nila ang kanilang mga kasamahan sa lalawigan. Mahilig dito ang gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan], at pinili niya, kasang-ayon ng kura, ang komedya: El príncipe Villardo ó los esclavos arrancados de la infame cueva [Ang Prinsipe Villardo o ang mga Aliping Hinango mula sa Kasumpa-sumpang Yungib], isang dulang may mahika at mga paputok. Paminsan-minsan, masayang tumutugtog ang mga kampana, ang mismong mga kampanang sampung araw pa lamang ang nakararaan ay napakalungkot na nagdurupikal. Niyayanig ng mga gulong ng apoy at mga morteretes [maliliit na kanyong pamputok] ang hangin: ang Pilipinong manggagawa ng paputok, na natuto ng kanyang sining nang walang kilalang guro, ay magpapamalas ng kanyang husay; naghahanda siya ng mga torong paputok, mga kastilyong apoy na may mga ilaw-bengala, mga lobong papel na pinalobo ng mainit na hangin, mga gulong ng mga kislap, mga bomba, mga kuwitis, atbp. May naririnig bang malalayong himig? agad nang nagtatakbuhan ang mga bata patungo sa labas ng bayan upang salubungin ang mga banda ng musika. Lima ang inupahang banda, bukod pa sa tatlong orkestra. Hindi dapat mawala ang banda ng Pagsanghan, na pag-aari ng escribano [notaryo ng hukuman], ni ang sa bayan ng S. P. de T. [San Pedro Tunasan], na tanyag noon sapagkat pinamumunuan ito ni maestro Austria, ang palaboy na si kabo Mariano, na ayon sa sabi-sabi ay dala ang katanyagan at ang armonya sa unang kumpas ng kanyang batuta. Pinupuri ng mga musikero ang kanyang martsang panlibing na El Sauce [Ang Punong Wilow], at ikinalulungkot nilang hindi siya nakapag-aral ng musika, sapagkat sa kanyang henyo ay nagbigay sana siya ng karangalan sa kanyang bayan. Pumapasok sa bayan ang banda na tumutugtog ng masasayang martsa, sinusundan ng mga batang gusgusin o halos hubad: ang isa’y suot ang kamiseta ng kanyang kapatid, ang isa’y ang pantalon ng kanyang ama. Pagkatigil na pagkatigil ng tugtog, saulado na nila ito, hinuhuni, sinisipol nang may pambihirang husay sa tono, at nagbibigay ng kanilang hatol. Samantala, isa-isang dumarating sakay ng mga karomata, kalesa o karwahe ang mga kamag-anak, ang mga kaibigan, ang mga hindi kilala, ang mga sugarol na dala ang kanilang pinakamahuhusay na tandang at mga supot ng ginto, handang isapalaran ang kanilang kayamanan sa berdeng mesa ng sugal o sa loob ng ruweda ng sabungan. Matabang Lalaki: Limampung piso gabi-gabi ang alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan]!—bulong ng isang maliit at matabang lalaki sa tainga ng mga bagong dating; darating si Kapitan Tiago at magbabangka; si Kapitan Joaquín ay may dalang labingwalong libo. Magkakaroon ng liam-pó [larong Tsino]: ang Tsinong si Carlos ang magpapatakbo nito sa puhunang sampung libo. Mula sa Tanauan, Lipa at Batangas, gayundin sa Santa Cruz, darating ang malalaking punto [mananaya]. Magiging malakihan ito! Magiging malakihan ito! Pero magtsokolate muna kayo. Ngayong taon ay hindi tayo lilimasin ni Kapitan Tiago, gaya noong nakaraang taon: tatlong misa ng pasasalamat lang ang ipinagbayad niya at may mutya[3] ako ng kakaw. At kumusta ang pamilya? Mga Dayo: Mabuti, mabuti! salamat!—sagot ng mga dayo: at si Padre Dámaso? Matabang Lalaki: Si Padre Dámaso ay mangangaral sa umaga at magbabalasa ng baraha kasama namin sa gabi. Mga Dayo: Mas mabuti, mas mabuti! Wala na kung gayong anumang panganib! Matabang Lalaki: Panatag, panatag tayo! Bukod pa roon, maluwag maglabas ng pera ang Tsinong si Carlos! At ang matabang lalaki ay kumumpas ng kanyang mga daliri, na parang nagbibilang ng mga barya. Sa labas ng bayan, ang mga taga-bundok, ang mga kasama [mga magsasakang kahati sa ani], ay nagsusuot ng kanilang pinakamagagandang damit upang dalhin sa bahay ng mga kasosyong kapitalista ang matatabang inahin, mga baboy-ramo, mga usa, mga ibon; ang ilan ay nagkakarga sa mabibigat na kariton ng panggatong, ang iba ay ng prutas, mga halamang dapo, ang pinakabihira sa mga tumutubo sa gubat: ang iba pa ay may dalang biga[4] na malalapad ang dahon, tikas-tikas[5] na kulay-apoy ang bulaklak upang palamutihan ang mga pinto ng mga bahay. Ngunit ang pinakamasiglang galaw, na halos umaabot na sa kaguluhan, ay naroon sa isang uri ng malapad na talampas, ilang hakbang mula sa bahay ni Ibarra. Lumalangitngit ang mga kalo, naririnig ang mga sigawan, ang tunog-metal ng batong tinatapyas, ng martilyong nagpapako ng pako, ng palakol na humuhugis sa biga. Isang pulutong ang naghuhukay ng lupa at gumagawa ng malapad at malalim na hukay; ang iba ay nagsasalansan ng mga batong hinango sa mga tibagan ng bayan, nagbababa ng karga ng mga kariton, nagbubunton ng buhangin, nag-aayos ng mga ikiran at mga panghilang makina... Ñor Juan: Dito! doon iyan! Bilis!—sigaw ng isang matandang maliit na masigla at matalino ang mukha, na ang ginagawang tungkod ay isang metrong may tansong gilid, na kinapupulupotan ng lubid ng isang plomada. Siya ang maestro de obras [punong tagapagtayo], si ñor Juan, arkitekto, kantero, karpintero, tagapintura ng pader, tagagawa ng kandado, tagatabas ng bato at paminsan-minsang eskultor. Ñor Juan: Kailangang matapos ito ngayon din! Bukas ay hindi puwedeng magtrabaho at sa makalawa na ang seremonya! Bilis! Ñor Juan: Gawin ninyo ang butas nang sakto sa silindrong ito!—sabi niya sa ilang tagatabas ng bato na nagpapakinis ng isang malaking parisukat na bato; sa loob nito iingatan ang ating mga pangalan. At inuulit niya sa bawat bagong dayong lumalapit ang nasabi na niya nang sanlibong ulit. Ñor Juan: Alam ba ninyo kung ano ang itatayo natin? Isang paaralan, huwaran sa kanyang uri, gaya ng sa Alemanya, at mas mahusay pa! Ang plano ay iginuhit ng arkitektong si G. R., at ako, ako ang namamahala sa gawain! Oo, ginoo, tingnan ninyo, ito ay magiging isang palasyong may dalawang pakpak: isa para sa mga batang lalaki at isa para sa mga batang babae. Dito sa gitna ay isang malaking hardin na may tatlong bukal: doon, sa mga gilid, mga punongkahoy, maliliit na taniman upang ang mga bata ay magtanim at mag-alaga ng mga halaman sa oras ng libangan, upang magamit nila ang oras at hindi masayang. Tingnan ninyo kung gaano kalalim ang mga pundasyon! Tatlong metro at animnapu’t limang sentimetro! Ang gusali ay magkakaroon ng mga bodega, mga silong, mga piitan para sa mga pabaya sa pag-aaral, malapit, napakalapit sa mga palaruan at sa himnasyo upang marinig ng mga pinarurusahan kung paano nagsasaya ang mga masipag. Nakikita ba ninyo ang malawak na espasyong iyan? Iyan ang magiging liwasan para sa pagtakbo at paglukso sa labas. Ang mga batang babae ay magkakaroon ng hardin na may mga bangko, mga duyan, mga daang may hanay ng punongkahoy para sa paglukso sa lubid[6], mga bukal, mga kulungan ng ibon, atbp. Ito ay magiging kahanga-hanga! At kinukuskos ni ñor Juan ang kanyang mga kamay, iniisip ang katanyagang makakamtan niya. Darating ang mga dayuhan upang makita ito at magtatanong:—Sino ang dakilang arkitektong nagtayo nito?—Hindi ba ninyo alam? Parang hindi kapani-paniwalang hindi ninyo kilala si ñor Juan. Tiyak na galing kayo sa napakalayo!—isasagot ng lahat. Sa ganitong mga kaisipan ay paroo’t parito siya mula sa isang dulo hanggang sa kabila, sinisiyasat ang lahat at sinusuri ang lahat. Ñor Juan: Masyadong maraming kahoy ang nakikita ko para sa isang cabria [tatlong-paang panghatak ng mabibigat]!—sabi niya sa isang dilaw na lalaking namamahala sa ilang manggagawa: sapat na sa akin ang tatlong mahabang piraso na bumubuo ng tripode at tatlo pang magdudugtong sa mga ito. Dilaw na Lalaki: Aba [Siyempre naman]!—sagot ng dilaw na lalaki na ngumingiti sa kakaibang paraan;—habang mas maraming gayak ang ibinibigay natin sa gawain, lalong malaki ang epektong makakamtan natin. Ang kabuuan ay magkakaroon ng mas magandang anyo, mas malaking kahalagahan, at sasabihin nila: Gaano karami ang ginawang trabaho! Makikita ninyo, makikita ninyo kung anong cabria ang itatayo ko! At pagkatapos ay gagayakan ko ito ng maliliit na bandila, ng mga guirnalda ng dahon at bulaklak ... sasabihin ninyo pagkatapos na tama kayo sa pagtanggap sa akin sa inyong mga manggagawa, at wala nang mahihiling pa si Ginoong Ibarra. At tumatawa at ngumingiti ang lalaki: ngumingiti rin si ñor Juan at umiiling-iling. Sa di-kalayuan ay makikita ang dalawang kiosko na pinag-uugnay ng isang uri ng balag na natatakpan ng mga dahon ng saging. Ang guro ng paaralan, kasama ang mga tatlumpung bata, ay naghahabi ng mga korona, nagtatali ng mga bandila sa maninipis na haliging kawayan, na natatakpan ng puting tela na may mga kulubot. Guro: Tiyakin ninyong maayos ang pagkakasulat ng mga titik!—sabi niya sa mga gumuguhit ng mga nakasulat; darating ang alcalde [Kastilang gobernador ng lalawigan], maraming kura ang dadalo, baka pati ang Kapitan Heneral, na nasa lalawigan! Kung makita nilang mahusay kayong gumuhit, baka kayo’y purihin nila. Isang Bata: At bibigyan kami ng pisara?... Guro: Sino ang nakaaalam! pero humingi na si Ginoong Ibarra ng isa mula sa Maynila. Bukas ay darating ang ilang bagay, na ipamamahagi sa inyo bilang mga gantimpala... Pero, ilagay ninyo ang mga bulaklak na iyan sa tubig, bukas ay gagawin natin ang mga palumpon, magdadala kayo ng mas marami pang bulaklak, sapagkat kailangang mapuno ng mga ito ang mesa; ang mga bulaklak ay nagpapasaya sa paningin. Isang Bata: Magdadala bukas ang aking ama ng mga bulaklak ng baino[7] at isang buslong sampaga [bulaklak na kauri ng magnolia]. Isa pang Bata: Ang aking ama ay nagdala ng tatlong kariton ng buhangin at hindi pa nababayaran. Pamangkin ni Kapitan Basilio: Nangako ang aking tiyuhin na magbabayad ng isang guro! dagdag ng pamangkin ni Kapitan Basilio. Sa katunayan, ang proyekto ay nakatagpo ng pagtugon halos sa lahat. Hiniling ng kura na siya mismo ang maging ninong at magbendisyon sa paglalagay ng unang bato, isang seremonyang gaganapin sa huling araw ng pista, bilang isa sa pinakamaringal na pagdiriwang nito. Ang koadyutor mismo ay lumapit nang mahiyain kay Ibarra, at iniaalok ang lahat ng misang ipagbabayad sa kanya ng mga deboto hanggang matapos ang gusali. Higit pa rito; si kapatid na Rufa, ang mayaman at matipid na babae, ay nagsabing kung sakaling kulangin ang pera, maglilibot siya sa ilang bayan upang mamalimos, sa tanging kondisyong babayaran ang kanyang pamasahe at pagkain, atbp. Pinasalamatan siya ni Ibarra at sumagot: Ibarra: Hindi tayo makalilikom ng malaki, sapagkat hindi ako mayaman at hindi rin simbahan ang gusaling ito. Bukod pa rito, hindi ko ipinangakong itatayo ito sa gastos ng iba. Ang mga kabataan, ang mga estudyanteng nagmula sa Maynila upang ipagdiwang ang pista, ay humahanga sa kanya at itinuturing siyang huwaran; ngunit, gaya ng halos laging nangyayari, kapag nais nating tularan ang mga kilalang tao, ang kanilang maliliit na bagay lamang ang ating ginagaya, kung hindi man ang kanilang mga kapintasan, sapagkat wala tayong kakayahan sa iba pa, at marami sa mga tagahangang ito ang nakatuon sa paraan ng pagbubuhol ng binata sa kanyang kurbata, ang iba sa hugis ng kuwelyo ng kamiseta, at hindi iilan sa bilang ng mga butones ng kanyang amerikana at tsaleko. Tila naglaho na magpakailanman ang masasamang kutob ng matandang Tasio. Ganito ang sinabi sa kanya ni Ibarra isang araw, ngunit sumagot ang matandang pesimista: Tasio: Alalahanin ninyo ang sinasabi ni Baltasar: «Kung ang isalubong sa iyong pagdating Ay masayang mukha’t may pakitang giliw, Lalong pag-ingata’t kaaway na lihim...» Si Baltasar ay kasinghusay na makata gaya ng pagiging palaisip niya. Ang mga ito at iba pang mga bagay ay naganap sa bisperas, bago lumubog ang araw. Mga Talababa ------------ [1] Atis, mga bunga ng Anona squamosa. Tsiko, mga bunga ng Achras Sapota, L. Mangga, mga bunga ng Mangífera índica. [2] Sarsang nakukuha sa pagbababad sa suka ng mga murang usbong ng ubod ng palma o ng kawayan. [3] Sukat na katumbas ng kalahating cahiz [lumang takalang Kastila]. [4] Punong tinatawag sa agham na Alocasia macrorhiza, Schott. [5] Mga itim at bilog na buto ng Abrus precatorius (rosaryong butil, papilionáceas [pamilya ng mga halamang kauri ng sitaw]). [6] Larong nagmula sa Tsina. [7] Isang uri ng nelumbium [lotus], halamang-tubig. ============================================================================== KABANATA XXVII: SA GABI ============================================================================== Sa bahay ni Kapitan Tiago, malalaking paghahanda rin ang ginawa. Kilala natin ang may-ari; ang kanyang hilig sa karangyaan at ang kanyang pagmamalaki bilang taga-Maynila ay kailangang magpahiya sa mga taga-probinsiya sa karangyaan. May isa pang dahilan na nag-udyok sa kanya na subukang higitan ang iba: mayroon siyang anak na si María Clara, at naroon ang kanyang magiging manugang na siya lamang ang pinag-uusapan ng lahat. Sa katunayan, isa sa mga pinakamatinong pahayagan sa Maynila ang nag-alay ng isang artikulo sa kanya sa unang pahina, na pinamagatang: ¡Imitadle! [Tularan ninyo siya!] na puno ng papuri at ilang payo. Tinawag siyang ilustradong binata at mayamang kapitalista; dalawang linya sa ibaba, ang natatanging pilantropo; sa susunod na talata, ang mag-aaral ni Minerva na pumunta sa madre patria [inang bansa, ang Espanya] upang batiin ang tunay na lupa ng sining at agham at kaunti pa sa ibaba, ang Espanyol na Pilipino, atbp., atbp. Si Kapitan Tiago ay nag-aalab sa marangal na pakikipagpaligsahan at iniisip na marahil ay tungkulin din niyang magpatayo ng kumbento sa sarili niyang gastos. Ilang araw bago nito, dumating sa bahay na tinitirhan nina María Clara at ng kanyang Tiya Isabel, ang maraming kahon ng pagkain at inumin mula sa Europa, napakalalaking salamin, mga larawan, at ang piano ng dalaga. Dumating si Kapitan Tiago sa mismong araw ng bisperas: nang halikan siya ng kanyang anak sa kamay, binigyan niya ito ng isang magandang relikaryo na ginto na may mga brilyante at esmeralda, na naglalaman ng isang piraso ng bangka ni San Pedro, kung saan umupo ang Mahal na Birhen habang nangingisda. Ang pakikipagkita sa magiging manugang ay hindi maaaring maging mas magiliw; natural na pinag-usapan ang paaralan. Gusto ni Kapitan Tiago na tawagin itong paaralan ni San Francisco. Kapitan Tiago: Maniwala kayo sa akin,—sabi niya;—si San Francisco ay isang mabuting patron. Kung tatawagin ninyo itong paaralan ng Pangunahing Edukasyon, wala kayong magagawa. Sino ba ang Pangunahing Edukasyon? Dumating ang ilang kaibigan ni María Clara at inanyayahan siyang lumabas para maglakad-lakad. Kapitan Tiago: Pero bumalik ka agad,—sabi ni Kapitan Tiago sa kanyang anak na humihingi ng pahintulot;—alam mo na ngayong gabi ay kakain kasama natin si Padre Dámaso na kararating lang. At bumaling kay Ibarra na naging malalim ang pag-iisip, idinagdag niya: Kapitan Tiago: Maghapunan din kayo kasama namin; sa bahay ninyo ay mag-isa lang kayo. Ibarra: Lubos kong ikagagalak, pero kailangan kong manatili sa bahay kung sakaling may dumating na bisita,—pautal na sagot ng binata, na iniiwasan ang tingin ni María Clara. Kapitan Tiago: Dalhin ninyo ang inyong mga kaibigan,—sagot ni Kapitan Tiago nang walang pag-aalinlangan;—sa bahay ko ay laging maraming pagkain. Gusto ko rin na kayo at si Padre Dámaso ay magkaintindihan... Ibarra: Magkakaroon ng panahon para diyan!—sagot ni Ibarra na may pilit na ngiti at naghanda na upang samahan ang mga dalaga. Bumaba sila ng hagdan. Si María Clara ay nasa gitna nina Victoria at Iday; si Tiya Isabel ay sumusunod sa likod. Magalang na tumatabi ang mga tao upang bigyan sila ng daan. Si María Clara ay kahanga-hanga sa kagandahan: ang kanyang kaputlaan ay nawala at kung ang kanyang mga mata ay nanatiling malalim ang pag-iisip, ang kanyang bibig, sa kabilang banda, ay tila kilala lamang ang ngiti. Sa kabaitan ng isang masayang dalaga, binabati niya ang mga dating kakilala ng kanyang pagkabata, ngayon ay mga tagahanga ng kanyang masayang kabataan. Sa loob ng wala pang labinlimang araw ay nabawi niya ang dating tapat na pagtitiwala, ang parang-batang daldal na tila nakatulog sa loob ng makikitid na pader ng beaterio [kumbentong-paaralan ng mga dalaga]: masasabing ang paruparo, sa pag-iwan sa bahay-uod, ay nakikilala ang lahat ng bulaklak; sapat na sa kanya ang lumipad nang sandali at magpainit sa ginintuang sinag ng araw upang mawala ang tigas ng pagiging pupa. Ang bagong buhay ay nasasalamin sa buong pagkatao ng dalaga: lahat ay maganda at mabuti sa kanya; ipinapakita niya ang kanyang pagmamahal na may birheng biyaya na hindi nakakakita ng iba kundi mga dalisay na pag-iisip, hindi alam ang dahilan ng mga huwad na pamumula. Gayunpaman, tinatakpan niya ang kanyang mukha ng pamaypay kapag siya ay binibiro ng masaya, ngunit pagkatapos ay ngumingiti ang kanyang mga mata at isang bahagyang panginginig ang dumadaan sa kanyang buong pagkatao. Nagsisimula nang magliwanag ang mga bahay, at sa mga kalye, na nililibot ng banda ng musiko, sinisindihan ang mga aranyang gawa sa kawayan at kahoy, na ginagaya ang mga nasa simbahan. Mula sa kalye, sa pamamagitan ng mga bukas na bintana, makikita ang mga tao na nagpaparoo’t parito sa mga bahay, sa isang atmospera ng liwanag at mga pabango ng mga bulaklak, sa mga tunog ng piano, arpa o orkestra. Naglalakad sa mga kalye ang mga Tsino, Espanyol, Pilipino, at ang mga ito ay nakasuot alinman ng kasuotang Europeo o ng kasuotang katutubo. Nagkakahalo-halo, nagsisikuhan at nagtutulakan ang mga katulong na may dalang karne at mga inahing manok, mga estudyanteng nakasuot ng puti, mga lalaki at babae, na naglalagay sa panganib na masagasaan ng mga karwahe at kalesa, na sa kabila ng pagsigaw ng tabi ng mga kutsero, ay mahirap makalusot. Sa harap ng bahay ni Kapitan Basilio, ilang kabataan ang bumati sa ating mga kakilala at inanyayahan silang pumasok sa bahay. Ang masayang boses ni Sinang na bumababa ng hagdan nang tumatakbo ay pumutol sa anumang pagdadahilan. Sinang: Umakyat kayo sandali para makasama ako sa inyo,—sabi niya.—Naiinip ako sa gitna ng maraming hindi kilala, na puro tungkol sa mga tandang at baraha ang usapan. Umakyat sila. Ang sala ay puno ng tao. May ilang lumapit upang batiin si Ibarra na kilala ng lahat ang pangalan; pinagmamasdan nila nang may paghanga ang kagandahan ni María Clara, at ilang matatandang babae ay bumubulong habang ngumunguya ng buyo: Mga Matatandang Babae: «Parang Birhen!» Doon ay kinailangan nilang uminom ng tsokolate. Si Kapitan Basilio ay naging matalik na kaibigan at tagapagtanggol ni Ibarra mula noong araw ng piknik. Nalaman niya sa telegramang iniregalo sa kanyang anak na si Sinang na alam na pala ni Ibarra na ang kaso ay napagpasyahan na pabor sa kanya, kaya’t, ayaw magpatalo sa kabutihang-loob, sinubukan niyang pawalang-bisa ang napagkasunduan sa laro ng ahedres. Ngunit, dahil hindi pumayag si Ibarra dito, iminungkahi ni Kapitan Basilio na ang perang dapat niyang ibayad sa mga gastos sa kaso ay gamitin sa pagpapasuweldo sa isang guro sa itatayong paaralan. Bilang resulta nito, ginagamit ng mananalumpati ang kanyang husay sa pagsasalita upang hikayatin ang iba pang mga kalaban sa kaso na talikuran ang kanilang kakaibang mga paghahabol at sinasabi niya sa kanila: Kapitan Basilio: Maniwala kayo: sa mga kaso, ang nanalo ay walang natitirang damit! Ngunit hindi niya napaniwala ang sinuman, sa kabila ng pagbanggit sa mga Romano. Pagkatapos uminom ng tsokolate, kinailangan ng ating mga kabataan na pakinggan ang piano, na tinutugtog ng organista ng bayan. Sinang: Kapag naririnig ko siya sa simbahan,—sabi ni Sinang na itinuturo siya,—gusto kong sumayaw; ngayon na tumutugtog siya ng piano, gusto kong magdasal. Kaya sasama na ako sa inyo. Kapitan Basilio: Gusto ba ninyong sumama sa amin ngayong gabi?—tanong ni Kapitan Basilio sa tainga ni Ibarra habang nagpapaalam:—magbabangka nang kaunti sa sugal si Padre Dámaso. Ngumiti si Ibarra at sumagot ng isang galaw ng ulo na maaaring nangangahulugang oo o hindi. María Clara: Sino iyon? tanong ni María Clara kay Victoria na itinuturo sa isang mabilis na sulyap ang isang binatang sumusunod sa kanila. Victoria: Iyon... iyon ay isang pinsan ko, sagot niya nang medyo nahihiya. María Clara: At sino ang isa? Sinang: Iyon ay hindi ko pinsan,—sagot nang mabilis ni Sinang;—anak siya ng aking tiyahin. Dumaan sila sa harap ng kumbento, na, sa totoo lang, ay isa sa pinakamasigla. Hindi napigilan ni Sinang ang isang bulalas ng pagtataka nang makita niyang nakasindi ang mga lampara, na napakaluma ang hugis, na kailanma’y hindi ipinasisindi ni Padre Salví upang hindi gumastos sa petrolyo. Naririnig ang mga sigaw at malalakas na tawa, nakikita ang mga prayle na naglalakad nang dahan-dahan na inuugoy nang may kumpas ang ulo at ang malaking tabako na nagpapalamuti sa kanilang mga labi. Ang mga layko na kasama nila ay sinusubukang gayahin ang lahat ng ginagawa ng mabubuting relihiyoso. Sa kasuotang Europeo na suot nila, dapat silang mga empleyado o mga awtoridad sa lalawigan. Nakilala ni María Clara ang bilugang anyo ni Padre Dámaso sa tabi ng maayos na silweta ni Padre Sibyla. Hindi gumagalaw sa kanyang lugar ang misteryoso at tahimik na si Padre Salví. Sinang: Malungkot siya!—pansin ni Sinang;—iniisip niya ang magagastos sa maraming bisita. Ngunit makikita ninyo na hindi siya ang magbabayad, kundi ang mga sakristan. Ang kanyang mga bisita ay laging kumakain sa ibang lugar. Victoria: Sinang!—saway ni Victoria. Sinang: Hindi ko siya matiis mula nang punitin niya ang Rueda de la Fortuna [Gulong ng Kapalaran, aklat-laro ng panghuhula]; hindi na ako nangungumpisal sa kanya. Sa lahat ng mga bahay, may isang natatangi na hindi naiilawan, ni hindi nakabukas ang mga bintana: ito ang bahay ng alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan]. Nagtaka si María Clara dito. Sinang: Ang bruha! Ang Musa ng Guwardiya Sibil, gaya ng sabi ng matanda! bulalas ng pilyang si Sinang. Ano ang kinalaman niya sa ating mga kasiyahan? Nagngingitngit siya! Hintayin mo na lang na dumating ang kolera at makikita mo na magbibigay siya ng handaan. Victoria: Ngunit, Sinang!—muling saway ng kanyang pinsan. Sinang: Kailanma’y hindi ko siya natiis, at lalo pa mula nang guluhin niya ang ating kasayahan kasama ang kanyang mga guwardiya sibil. Kung ako ang arsobispo, ipapakasal ko siya kay Padre Salví... makikita mo kung anong mga anak! Isipin mo, ipinahuli pa ang kawawang piloto, na tumalon sa tubig para lang magbigay-kasiyahan... Hindi niya natapos ang pangungusap: sa kanto ng plaza kung saan kumakanta ang isang bulag sa tunog ng gitara ang romance [awit na pasalaysay] ng mga isda, may lumitaw na isang kakaibang tanawin. Ito ay isang lalaki na may suot na malapad na salakot na gawa sa dahon ng palma, at napakadukha ng pananamit. Ang kanyang kasuotan ay binubuo ng isang gula-gulanit na levita [mahabang amerikana], at maluwag na pantalon, tulad ng sa mga Tsino, na may mga punit sa iba’t ibang bahagi. Ang kanyang mga paa ay nakasuot ng mga sirang sandalyas. Ang kanyang mukha ay natatakpan ng anino dahil sa kanyang salakot, ngunit mula sa dilim na iyon ay paminsan-minsang may lumilitaw na dalawang ningning na naglalaho agad. Siya ay matangkad at sa kanyang mga kilos ay maaaring isipin na siya ay bata pa. Inilalapag niya ang isang bakol sa lupa, at saka lumalayo habang bumibigkas ng mga kakaibang tunog, hindi maintindihan; nananatili siyang nakatayo, ganap na nag-iisa, na parang siya at ang karamihan ay umiiwas sa isa’t isa. Pagkatapos, lumalapit ang ilang mga babae sa kanyang bakol at naglalagay ng mga prutas, isda, bigas, atbp. Kapag wala nang lumalapit, lumalabas mula sa dilim na iyon ang iba pang mga tunog na mas malungkot, ngunit hindi gaanong nakakaawa, marahil isang pasasalamat; kinukuha niya ang kanyang bakol at lumalayo upang ulitin ang parehong bagay sa ibang lugar. Nakutuban ni María Clara na may kasawian doon at nagtanong siya, puno ng interes, tungkol sa kakaibang nilalang na iyon. Iday: Siya ang ketongin,—sagot ni Iday.—Apat na taon na siyang may sakit na iyon: sabi ng iba dahil sa pag-aalaga sa kanyang ina, sabi ng iba dahil sa pagkakulong sa mamasa-masang bilangguan. Nakatira siya sa bukid, malapit na sa sementeryo ng mga Tsino; hindi siya nakikipag-ugnayan sa kahit sino, lahat ay umiiwas sa kanya dahil sa takot na mahawa. Kung makita mo lang ang kanyang dampa! Iyon ang dampa ni Giring-giring [tirahan ng demonyo, bahay na sira-sira at magulo]: ang hangin, ulan at araw ay pumapasok at lumalabas tulad ng karayom sa tela. Ipinagbawal sa kanya na hawakan ang anumang bagay na pag-aari ng mga tao. Isang araw, isang bata ang nahulog sa kanal, ang kanal ay hindi malalim, ngunit siya, na dumadaan malapit, ay tumulong sa bata na makalabas. Nalaman ito ng ama, nagreklamo sa gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan o samahan], at iniutos ng huli na bigyan siya ng anim na palo sa gitna ng kalye, at pagkatapos ay ipinasunog ang yantok. Napakalupit niyon! ang ketongin ay tumatakbong tumatakas, ang tagapalo ay humahabol sa kanya at ang gobernadorcillo ay sumisigaw: «Matuto ka! mas mabuti pang malunod ang isa kaysa magkasakit tulad mo.» María Clara: Totoo!—bulong ni María Clara. At hindi namamalayan ang kanyang ginagawa, mabilis siyang lumapit sa bakol ng kawawang tao at inilagay doon ang relikaryong kabibigay pa lamang sa kanya ng kanyang ama. Mga Kaibigan: Ano ang ginawa mo?—tanong ng kanyang mga kaibigan. María Clara: Wala akong ibang bagay!—sagot niya na tinatago ang kanyang mga luha sa isang ngiti. Victoria: At ano ang gagawin niya sa iyong relikaryo?—sabi ni Victoria.—Isang araw binigyan siya ng pera, ngunit gamit ang isang kawayan ay itinulak niya ito palayo sa kanya: para saan iyon kung walang tumatanggap ng anumang bagay mula sa kanya? Kung makakain lang sana ang relikaryo! Tiningnan ni María Clara nang may inggit ang mga babaeng nagbebenta ng pagkain, at kumibit-balikat. Ngunit lumapit ang ketongin sa bakol, kinuha ang alahas na kumikislap sa kanyang mga kamay, lumuhod, hinalikan ito at pagkatapos ay naghubad ng salakot at inilubog ang kanyang noo sa alikabok na tinapakan ng dalaga. Itinago ni María Clara ang kanyang mukha sa likod ng kanyang pamaypay at idinampi ang panyo sa kanyang mga mata. Samantala, lumapit ang isang babae sa kawawang tao na tila nagdarasal. Ang kanyang mahabang buhok ay nakalugay at gusot, at sa liwanag ng mga parol ay nakita ang labis na payat na mukha ng baliw na si Sisa. Sa pagdama sa kanyang paghawak, ang ketongin ay napasigaw at biglang napalundag patayo. Ngunit ang baliw ay kumapit sa kanyang braso, sa labis na pagkasindak ng mga tao, at nagsabi: Sisa: Magdasal tayo, magdasal tayo! Ngayon ay araw ng mga patay! Ang mga ilaw na iyon ay ang mga buhay ng mga tao; magdasal tayo para sa aking mga anak! Mga Tao: Paghiwalayin sila, paghiwalayin sila! Baka mahawa ang baliw!—sigaw ng karamihan, ngunit walang naglakas-loob na lumapit. Sisa: Nakikita mo ba ang ilaw na iyon sa tore? Iyon ang aking anak na si Basilio na bumababa sa pamamagitan ng lubid! Nakikita mo ba ang isa doon sa kumbento? Iyon ang aking anak na si Crispín, ngunit hindi ko sila pupuntahan dahil ang kura ay may sakit at maraming onsa, at nawawala ang mga onsa. Magdasal tayo, magdasal tayo para sa kaluluwa ng kura! Dinadalhan ko siya noon ng ampalaya at zarzalida [isang uri ng gulay-damo]; ang aking hardin ay puno noon ng mga bulaklak, at may dalawa akong anak. Dati’y may hardin ako, nag-aalaga ako ng mga bulaklak, at may dalawa akong anak! At binitiwan ang ketongin, lumayo siyang kumakanta: Sisa: «Dati’y may hardin ako at mga bulaklak, may mga anak ako, hardin at mga bulaklak!» María Clara: Ano ang nagawa mo para sa kawawang babaeng iyon?—tanong ni María Clara kay Ibarra. Ibarra: Wala; nitong mga araw na ito ay nawala siya sa bayan at hindi siya matagpuan!—sagot ng binata na medyo nahihiya.—Bukod diyan, naging abalang-abala ako, ngunit huwag kang malungkot; ang kura ay labis na nagmamalasakit sa kanya! María Clara: Hindi ba sinabi ng alférez na ipahahanap niya ang mga bata? Ibarra: Oo, pero noon ay medyo... nakainom siya! Kaagad pagkatapos sabihin ito, nakita nila ang baliw, na kinakaladkad sa halip na inaakay ng isang sundalo: lumalaban si Sisa. Ibarra: Bakit ninyo siya hinuhuli? Ano ang ginawa niya?—tanong ni Ibarra. Sundalo: Ano? Hindi ba ninyo nakita kung paano siya nanggulo?—sagot ng tagapagbantay ng pampublikong kaayusan. Dali-daling dinampot ng ketongin ang kanyang bakol at lumayo. Nais ni María Clara na umuwi na, dahil nawala na ang kanyang tuwa at sigla. María Clara: May mga tao rin palang hindi masaya!—bulong niya. Pagdating sa pintuan ng kanilang bahay, lalo siyang nalungkot nang makita niyang tumanggi ang kanyang kasintahan na umakyat at nagpaalam na. Ibarra: Kailangan!—sabi ng binata. Umakyat si María Clara sa hagdanan habang iniisip kung gaano nakakabagot ang mga araw ng pista, kapag dumarating ang mga bisitang dayo. ============================================================================== KABANATA XXVIII: MGA SULAT ============================================================================== Bawat isa’y nagsasalita tungkol sa perya ayon sa naging kapalaran niya roon. Dahil walang nangyaring mahalaga sa ating mga tauhan, ni sa gabi ng bisperas ni sa sumunod na araw, malugod sana kaming lalaktaw na sa huling araw, kung hindi namin iniisip na baka may ilang banyagang mambabasa na nais malaman kung paano ipinagdiriwang ng mga Pilipino ang kanilang mga pista. Kaya kokopyahin namin nang eksakto ang ilang liham, isa rito ang sa tagapagbalita ng isang seryoso at kilalang pahayagan sa Maynila, na kagalang-galang dahil sa tono at mataas na kahigpitan nito. Itatama na ng aming mga mambabasa ang ilang bahagya at likas na kamalian. Ang kagalang-galang na tagapagbalita ng marangal na pahayagan ay sumulat nang ganito: “Ginoong Direktor... “Aking iginagalang na kaibigan: Hindi ko pa kailanman nasaksihan, at hindi ko inaasahang makikita sa mga probinsya, ang isang relihiyosong pistang kasing solemne, marangya, at nakaaantig ng ipinagdiriwang sa bayang ito ng mga Lubhang Kagalang-galang at banal na mga Padreng Pransiskano. “Napakarami ng mga dumalo; dito ko naranasan ang kaligayahang mabati ang halos lahat ng mga Kastilang naninirahan sa probinsyang ito, ang tatlong Kagalang-galang na Padreng Agustino mula sa Probinsya ng Batangas, ang dalawang Kagalang-galang na Padreng Dominikano, isa sa kanila ang Lubhang Kagalang-galang na Padre Fray Hernando de la Sibyla, na dumating upang parangalan ng kanyang presensya ang bayang ito, bagay na hindi dapat kalimutan kailanman ng mga karapat-dapat na mamamayan nito. Nakita ko rin ang napakaraming pangunahing tao mula sa Cavite, Pampanga, ang maraming mayayaman mula sa Maynila, at maraming banda ng musika, kabilang ang napakapinong banda ng Pagsanghan, na pag-aari ng escribano [notaryo ng hukuman] na si Don Miguel Guevara, at napakaraming Tsino at Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], na, dahil sa kuryosidad na katangian ng una at sa relihiyosidad ng huli, ay sabik na naghihintay sa araw ng pagdiriwang ng solemneng pista, upang manood ng palabas na komiko-mimiko-liriko-koreograpiko-dramatiko, na para rito ay nagtayo ng isang malaki at maluwang na entablado sa gitna ng plaza. “Alas-nuwebe ng gabi ng ikasampu, bisperas ng pista, matapos ang masaganang hapunang inihandog sa amin ng Hermano Mayor [tagapangasiwa at tagagastos ng pista], napukaw ang pansin naming lahat na mga Kastila at mga prayleng nasa kumbento ng tugtog ng dalawang banda ng musika na, kasabay ng siksikang karamihan ng tao at ng ingay ng mga kuwitis at bomba, at pinangungunahan ng mga pangunahing tao ng bayan, ay papunta sa kumbento upang sunduin kami at ihatid sa lugar na inihanda at itinalaga para sa amin upang mapanood ang palabas. “Kinailangan naming pagbigyan ang gayong magalang na alok, kahit mas gusto ko sanang magpahinga sa mga bisig ni Morpheus at bigyan ng kaaya-ayang pahinga ang nananakit kong mga kasu-kasuan, salamat sa mga pag-alog ng sasakyang ibinigay sa amin ng gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan o samahan] ng bayan ng B. “Bumaba nga kami at hinanap ang aming mga kasamang naghahapunan sa bahay na pag-aari rito ng banal at mayamang si Don Santiago de los Santos. Ang kura ng bayan, ang Lubhang Kagalang-galang na Padre Fray Bernardo Salví, at ang Lubhang Kagalang-galang na Padre Fray Dámaso Verdolagas, na dahil sa natatanging biyaya ng Kataas-taasan ay magaling na mula sa karamdamang idinulot sa kanya ng isang lapastangang kamay, kasama ang Lubhang Kagalang-galang na Padre Fray Hernando de la Sibyla at ang banal na kura ng Tanauan, kasama ang iba pang mga Kastila, ay mga panauhin sa bahay ng Pilipinong Creso. Doon ay nagkaroon kami ng kaligayahang hangaan, hindi lamang ang karangyaan at magandang panlasa ng mga may-ari ng bahay, na hindi karaniwan sa mga katutubo, kundi pati na rin ang marikit, napakaganda at mayamang tagapagmana, na nagpakitang siya ay isang ganap na alagad ni Santa Cecilia sa pagtugtog sa kanyang eleganteng piyano ng pinakamahuhusay na komposisyong Aleman at Italyano, nang may husay na nagpaalala sa akin kay Gálvez. Sayang at ang gayon kaperpektong binibini ay labis na mahinhin at itinatago ang kanyang mga katangian sa lipunang walang ibang inilalaan sa kanya kundi paghanga. Hindi ko dapat kalimutan na sa bahay ng aming punong-abala ay pinainom kami ng champagne [bumubulang alak] at mga pinong alak, nang may kasaganaan at karangyaang katangian ng kilalang kapitalista. “Dumalo kami sa palabas. Kilala na ninyo ang aming mga artistang sina Ratia, Carvajal, at Fernández; ang kanilang mga biro ay kami lamang ang nakaunawa, sapagkat ang uring hindi edukado ay walang naintindihan kahit katiting. Sina Chananay at Balbino, mahusay, kahit medyo paos: minsang pumiyok ang huli, ngunit sa kabuuan at sa mabuting hangarin ay kahanga-hanga. Nagustuhan nang husto ng mga Indio, lalo na ng gobernadorcillo, ang komedyang Tagalog: nagkukuskos ng mga kamay ang huli at sinabi sa amin na sayang at hindi nila pinalaban ang prinsesa sa higanteng dumukot sa kanya, na sa palagay niya ay lalo sanang naging kamangha-mangha, at lalo pa kung ang higante ay hindi masusugatan kahit saan maliban sa pusod, tulad ng isang Ferragús na binabanggit sa kasaysayan ng Labindalawang Pares. Ang Lubhang Kagalang-galang na Padre Fray Dámaso, sa kabutihang-loob na katangian niya, ay sumang-ayon sa opinyon ng gobernadorcillo at idinagdag na sa gayong kaso, ang prinsesa na ang gagawa ng paraan upang matuklasan ang pusod ng higante at bigyan ito ng huling dagok. “Hindi ko na kailangang sabihin sa inyo na sa buong palabas ay hindi pinayagan ng kagandahang-loob ng Pilipinong Rothschildt na may magkulang: sorbetes, limonadang gaseosa, mga pampalamig, mga matamis, mga alak, at iba pa, atbp., ay dumaloy nang sagana sa aming lahat na naroon. Napansin nang husto at may dahilan ang pagkawala ng kilala at edukadong binatang si Don Juan Crisóstomo Ibarra na, tulad ng alam ninyo, ay mamumuno bukas sa pagbabasbas ng unang bato ng malaking monumentong buong-kawanggawa niyang ipinatatayo. Ang karapat-dapat na inapong ito ng mga Pelayo at Elcano (sapagkat, ayon sa aking nalaman, isa sa kanyang mga lolo sa ama ay mula sa ating magigiting at marangal na mga probinsya sa Hilaga, marahil isa sa mga unang kasama ni Magallanes o Legaspi) ay hindi rin nagpakita sa natitirang bahagi ng araw, dahil sa isang bahagyang karamdaman. Ang kanyang pangalan ay nasa bibig ng lahat at binibigkas lamang nang may mga papuring hindi maaaring hindi magdulot ng karangalan sa Espanya at sa mga tunay na Kastilang tulad namin, na hindi kailanman ikinakaila ang aming dugo, gaano man ito kahalo. “Ngayong umaga, ika-11, nasaksihan namin ang isang lubhang nakaaantig na tanawin. Ang araw na ito, tulad ng alam ng lahat, ay pista ng Birhen ng Kapayapaan, at ipinagdiriwang ito ng mga Kapatid ng Santo Rosaryo. Bukas naman ang pista ng Patron na si San Diego, at pangunahing nakikilahok dito ang mga Kapatid ng Kagalang-galang na Ikatlong Orden. Sa pagitan ng dalawang korporasyong ito ay may isang banal na tunggalian sa paglilingkod sa Diyos, at ang kabanalang ito ay umaabot hanggang sa punto ng pagdudulot ng mga banal na alitan sa pagitan nila, tulad ng nangyari kamakailan dahil sa pag-aagawan sa dakilang mangangaral na kinikilala ang katanyagan, ang maraming beses nang nabanggit na Lubhang Kagalang-galang na Padre Fray Dámaso, na bukas ay aakyat sa luklukan ng Espiritu Santo sa pamamagitan ng isang sermong, ayon sa paniniwala ng lahat, ay magiging isang pangyayaring relihiyoso at pampanitikan. “Kaya, tulad ng sinasabi namin, nasaksihan namin ang isang lubhang kapupulutan ng aral at nakaaantig na tanawin. Anim na batang relihiyoso, tatlong magmimisa at ang tatlo pa bilang mga sakristan, ang lumabas mula sa sakristiya, at, nang nakapatirapa sila sa harap ng altar, inawit ng nagmimisa, na walang iba kundi ang Lubhang Kagalang-galang na Padre Fray Hernando de la Sibyla, ang Surge Dómine [Bumangon Ka, Panginoon], na siyang simula ng prusisyon sa paligid ng simbahan, sa napakagandang tinig at relihiyosong pagkataimtim na kinikilala ng lahat at nagpapakarapat-dapat sa kanya sa paghanga ng lahat. Pagkatapos ng Surge Dómine, sinimulan ang prusisyon ng gobernadorcillo, na nakasuot ng frac [pormal na amerikanang may buntot], dala ang watawat ng prusisyon, kasunod ang apat na sakristan na may mga insensaryo. Kasunod nila ang mga pilak na kandelero ng prusisyon, ang mga opisyal ng munisipyo, ang mga magagandang imaheng nakadamit ng seda at ginto, na kumakatawan kay Santo Domingo, kay San Diego, at sa Birhen ng Kapayapaan na may napakagandang bughaw na manto na may mga palamuting pilak na ginintuan, regalo ng banal na dating gobernadorcillo, na lubhang karapat-dapat tularan at hindi kailanman sapat na mabanggit, si Don Santiago de los Santos. Ang lahat ng mga imaheng ito ay nakasakay sa mga karosang pilak. Kasunod ng Ina ng Diyos ay kaming mga Kastila at ang iba pang mga relihiyoso: ang nagmimisa ay nasa ilalim ng isang palyong dala ng mga kabesa de barangay [pinuno ng barangay na naniningil ng buwis], at isinara ang prusisyon ng kapuri-puring pangkat ng guwardiya sibil. Sa tingin ko ay hindi na kailangang sabihin na napakaraming Indio ang bumubuo ng dalawang hanay ng prusisyon, na buong-kabanalang may dalang mga nakasinding kandila. Tumutugtog ang musika ng mga relihiyosong martsa; paulit-ulit na sumasaludo ang mga bomba at mga gulong ng apoy. Kahanga-hangang makita ang kahinhinan at taimtim na sigasig na pinupukaw ng mga gawaing ito sa puso ng mga mananampalataya, ang dalisay at dakilang pananampalatayang ipinahahayag nila sa Birhen ng Kapayapaan, ang solemnidad at masidhing debosyon sa pagdiriwang namin ng ganitong mga solemnidad, kaming nagkaroon ng kaligayahang isilang sa ilalim ng sagrado at walang bahid na bandila ng Espanya. “Natapos ang prusisyon, nagsimula ang misa na isinagawa ng orkestra at mga artista ng teatro. Pagkatapos ng Ebanghelyo, umakyat sa pulpito ang Lubhang Kagalang-galang na Padre Fray Manuel Martín, isang Agustino na dumating mula sa probinsya ng Batangas, na nagpatulala at nagpabitin sa kanyang mga salita sa lahat ng nakikinig, lalo na sa mga Kastila, sa panimulang bahagi na nasa wikang Kastila, na binigkas niya nang buong tapang at sa mga pariralang napakadaling dumaloy at napakaangkop, na pumuno sa aming mga puso ng sigasig at sigla. Ang salitang ito nga ang dapat ibigay sa nadarama, o nadarama namin, kapag ang pinag-uusapan ay ang Birhen at ang ating minamahal na Espanya, at higit sa lahat kapag maisisingit sa teksto, yamang pumapayag ang paksa, ang mga ideya ng isang prinsipe ng Simbahan, si Ginoong Monescillo[1], na tiyak na siya ring mga ideya ng lahat ng Kastila. “Natapos ang misa, umakyat kaming lahat sa kumbento kasama ang mga pangunahing tao ng bayan at iba pang mga taong may kahalagahan, kung saan sila ay inasikaso nang napakabuti nang may kapinuhan, pagkamaasikaso, at kagalantehang katangian ng Lubhang Kagalang-galang na Padre Fray Salví, na nag-alok sa kanila ng mga tabako at isang masaganang meryendang inihanda ng Hermano Mayor sa silong ng kumbento, para sa lahat ng nangangailangang patahimikin ang hinaing ng kanilang sikmura. “Sa buong araw ay walang kulang upang gawing masaya ang pista at upang mapanatili ang kasiglahang katangian ng mga Kastila, na sa mga ganitong okasyon ay hindi mapigilan, na nagpapakita, kung minsan sa mga kanta o sayaw, kung minsan sa iba pang mga simple at masasayang libangan, na sila ay may marangal at matibay na puso, na hindi sila naigugupo ng mga dalamhati at sapat nang magtipon sa isang lugar ang tatlong Kastila upang lumayas doon ang lungkot at ligalig. Kaya nag-alay ng pagsamba kay Terpsícore sa maraming bahay, ngunit higit sa lahat sa bahay ng edukadong milyonaryong Pilipino, kung saan kami lahat ay inanyayahang kumain. Hindi ko na kailangang sabihin sa inyo na ang piging, na masagana at marangyang inihain, ay naging ikalawang edisyon ng kasalan sa Caná o ni Camacho, iwinasto at dinagdagan. Habang tinatamasa namin ang mga sarap ng bucólica [biro para sa pagkain] na pinamamahalaan ng isang kusinero mula sa La Campana, tumutugtog ang orkestra ng magagandang himig. Ang napakagandang binibini ng bahay ay nakasuot ng damit na mestiza [pambabaeng kasuotan ng panahong iyon] at ng isang kaskada ng mga brilyante, at siya, tulad ng dati, ang reyna ng pista. Lahat kami ay nanghinayang sa kaibuturan ng aming kaluluwa na ang bahagyang pagkatapilok ng kanyang magandang paa ang nag-alis sa kanya ng mga kasiyahan ng sayaw, sapagkat kung huhusgahan batay sa ipinakikita ng kanyang kahusayan sa lahat ng bagay, ang binibining de los Santos ay tiyak na sumasayaw na tulad ng isang silfide. “Dumating ngayong hapon ang alcalde [Kastilang gobernador ng lalawigan] ng probinsya upang gawing mas solemne sa kanyang presensya ang seremonya bukas. Ikinalungkot niya ang karamdaman ng kilalang may-aring si Ginoong Ibarra, na, salamat sa Diyos, ayon sa sinabi sa amin, ay mabuti-buti na. “Ngayong gabi ay nagkaroon ng solemneng prusisyon, ngunit ikukuwento ko ito sa inyo sa aking liham bukas, sapagkat, bukod sa mga bombang nagpatuliro sa akin at halos nagpabingi, pagod na pagod ako at halos bumagsak na sa antok. Kaya, habang nagpapalakas ako sa mga bisig ni Morpheus, o sa madaling salita, sa katre ng kumbento, binabati ko kayo, aking iginagalang na kaibigan, ng magandang gabi, at hanggang bukas, na siyang magiging dakilang araw. Ang inyong lubos na nagmamahal na kaibigan, na humahalik sa inyong kamay. “San Diego, 11 ng Nobyembre. Ang tagapagbalita.” Ito ang isinulat ng mabuting tagapagbalita. Tingnan natin ngayon kung ano ang isinulat ni Kapitan Martín sa kanyang kaibigang si Luis Chiquito: “Mahal kong Choy: Dali-dali kang pumarito kung maaari, sapagkat napakasaya ng pista; isipin mo, halos maubos na ang bangka ni Kapitan Joaquín: tatlong beses nang nadoble ni Kapitan Tiago ang taya niya, at tatlong beses na sa puerta [unang bunot ng baraha sa monte], kaya lalong lumiliit sa tuwa si Kabesang Manuel, ang may-ari ng bahay. Nabasag ni Padre Dámaso sa isang suntok ang isang lampara dahil hanggang ngayon ay hindi pa siya nananalo kahit sa isang baraha; natalo ng konsul sa kanyang mga manok at sa bangka ang lahat ng napanalunan niya sa amin sa pista ng Biñan at sa pista ng Pilar ng Santa Cruz. “Inaasahan naming dadalhin sa amin ni Kapitan Tiago ang kanyang magiging manugang, ang mayamang tagapagmana ni Don Rafael, ngunit tila nais niyang tularan ang kanyang ama, sapagkat hindi man lamang siya nagpakita. Sayang! Mukhang hindi siya kailanman magiging kapaki-pakinabang. “Ang Tsinong si Carlos ay kumikita ng malaking kayamanan sa liam-pó [larong Tsino]; hinala ko’y may itinatago siya, marahil isang magneto: palagi siyang dumaraing ng sakit ng ulo kaya may benda ang kanyang ulo, at kapag dahan-dahang humihinto ang dais ng liam-pó, saka siya yumuyuko na halos sumayad dito, na parang nais niya itong pagmasdang mabuti. Kahina-hinala sa akin ito, sapagkat alam ko ang iba pang katulad na kuwento. “Paalam, Choy; mabuti ang lagay ng aking mga manok, at masaya at naglilibang ang aking asawa. “Ang iyong kaibigan, Martín Aristorenas.” Si Ibarra ay nakatanggap din ng isang maliit at mabangong liham, na ibinigay sa kanya ni Andeng, ang kapatid sa gatas ni María Clara, noong gabi ng unang araw ng pista. Ang liham ay nagsasabi: “Crisóstomo: Mahigit isang araw ka nang hindi nagpapakita; narinig kong medyo may sakit ka, nagdasal ako para sa iyo at nagsindi ng dalawang kandila kahit sinasabi ni Papa na hindi naman malubha ang sakit mo. Kagabi at ngayon ay pinagsawa nila ako sa pag-uutos sa aking tumugtog ng piyano at sa pag-anyaya sa aking sumayaw. Hindi ko alam na napakarami palang nakaiinis na tao sa mundo! Kung hindi dahil kay Padre Dámaso, na sinisikap akong libangin sa pagkukuwento at pagsasabi sa akin ng maraming bagay, sana’y nagkulong na ako sa aking silid para matulog. Isulat mo sa akin kung ano ang sakit mo, at sasabihin ko kay Papa na dalawin ka. Sa ngayon, pinapupunta ko riyan si Andeng para ipagluto ka ng tsaa: marunong siyang magluto nito nang mabuti at baka mas mahusay pa kaysa sa mga katulong mo. María Clara. “P. S. Kung hindi ka darating bukas, hindi ako pupunta sa seremonya. Paalam.” Mga Talababa ------------ [1] Ang naging arsobispo ng Toledo, primado ng Espanya. ============================================================================== KABANATA XXIX: SA UMAGA ============================================================================== Ang mga banda ng musika ay tumugtog ng diana [tugtog na panggising sa madaling-araw] sa unang liwanag ng bukang-liwayway, na gumising sa mga pagod na mamamayan ng bayan sa pamamagitan ng masasayang tugtugin. Muling nabuhay ang buhay at kasiglahan, muling tumunog ang mga kampana at nagsimula ang mga putok. Ito ang huling araw ng pista, ito ang tunay na pista mismo. Inaasahan na makakita ng higit pa kaysa sa nakaraang araw. Mas marami ang mga kapatid ng Kagalang-galang na Ikatlong Orden kaysa sa mga kapatid ng Santo Rosaryo, at ang mga kasapi ay ngumingiti nang may kabanalan, tiyak na mapapahiya nila ang kanilang mga karibal. Bumili sila ng mas maraming kandila: ang mga Tsino na gumagawa ng kandila ay kumita nang malaki, at bilang pasasalamat ay nag-iisip na magpabinyag, kahit na sinasabi ng iba na hindi ito dahil sa pananampalataya sa Katolisismo, kundi dahil sa kagustuhang mag-asawa. Ngunit sinasagot ito ng mga banal na kababaihan: Mga Debota: Kahit na ganoon, ang pag-aasawa ng maraming Tsino nang sabay-sabay ay hindi maikakailang isang himala, at ang kanilang mga asawa na ang aakay sa kanila sa pananampalataya. Nagbihis ang mga tao ng kanilang pinakamagandang damit; inilabas mula sa kanilang mga kahon ang lahat ng alahas. Maging ang mga tahur at mga sugarol ay nagpakitang-gilas ng mga burdadong kamiseta na may malalaking butones na brilyante, mabibigat na kadena ng ginto at puting sombrero ng jipijapa [sombrerong yari sa pinong hibla ng palma]. Tanging ang matandang pilosopo lamang ang nanatiling gaya ng dati: ang kamiseta ng sinamay[1] na may madidilim na guhit, nakabutones hanggang leeg, maluwag na sapatos at malapad na sombrerong fieltro [siniksik na lana] na kulay abo. Don Filipo: Mas malungkot kayo ngayon kaysa kailanman!—sabi sa kanya ng tenyente mayor [pangalawang pinuno ng bayan];—ayaw ba ninyong magalak tayo paminsan-minsan, gayong marami tayong dapat iyakan? Tasio: Ang magalak ay hindi nangangahulugang gumawa ng kalokohan!—sagot ng matanda.—Ito ang walang katuturang orgya taon-taon! At lahat ito, bakit? Pag-aaksaya ng pera habang napakaraming kahirapan at pangangailangan! Naiintindihan ko na, ito ang orgya, ito ang bacanal [magulong pagsasaya] para patahimikin ang mga hinaing ng lahat! Don Filipo: Alam naman ninyo na sumasang-ayon ako sa inyong opinyon,—sagot ni Don Filipo, kalahating seryoso, kalahating nakangiti.—Ipinagtanggol ko ito, ngunit ano ang magagawa ko laban sa gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan o samahan] at sa kura? Tasio: Magbitiw!—sagot ng pilosopo at umalis. Naiwan si Don Filipo na naguguluhan, sinusundan ng tingin ang matanda. Don Filipo: Magbitiw!—bulong niya habang papunta sa simbahan,—magbitiw! Oo! kung ang posisyong ito ay isang karangalan at hindi isang pabigat, oo, magbibitiw ako! Ang bakuran ng simbahan ay puno ng tao: mga lalaki at babae, mga bata at matatanda, nakasuot ng kanilang pinakamagandang damit, halo-halo, pumapasok at lumalabas sa makikitid na pintuan. Amoy pulbura, bulaklak, insenso, pabango; mga bomba, kuwitis at buscapiés [paputok na gumagapang sa lupa] ang nagpapatakbo at nagpapasigaw sa mga babae, nagpapatawa sa mga bata. Isang banda ng musika ang tumutugtog sa harap ng kumbento, ang iba naman, na naghahatid sa mga pinuno ng munisipyo, ay umiikot sa mga kalye, kung saan nagwawagayway ang maraming bandila. Liwanag at makukulay na tanawin ang umaakit sa mata, mga himig at ingay ang sa pandinig. Ang mga kampana ay hindi tumitigil sa pagtunog; nagkakasalubong ang mga karwahe at kalesa na ang mga kabayo’y kung minsan ay nagugulat, nagwawala, tumatayo sa dalawang paa, bagay na bagaman hindi kasama sa programa ng pista, ay nagbibigay ng libreng palabas na isa sa mga pinakakawili-wili. Ang Hermano mayor [tagapangasiwa at tagagastos ng pista] ng araw na iyon ay nagpadala ng mga katulong upang maghanap ng mga bisita sa kalye, tulad ng nagbigay ng piging na binanggit sa Ebanghelyo. Iniimbitahan, halos sapilitan, na uminom ng tsokolate, kape, tsaa, kumain ng mga matamis, atbp. Hindi kakaunti ang pagkakataon na ang imbitasyon ay nagiging sanhi ng pagtatalo. Magdaraos ng misa mayor [pangunahing misang may awit], ang misa na tinatawag na de dalmática [maringal na misang may diyakono at subdiyakono], tulad ng kahapon na binanggit ng karapat-dapat na tagapag-ulat, ngunit ngayon ang magmimisa ay si Padre Salví at kabilang sa mga makikinig ay ang alcalde [Kastilang gobernador] ng lalawigan kasama ang maraming Kastila at mga taong may pinag-aralan upang pakinggan si Padre Dámaso, na kilala sa buong lalawigan. Pati ang alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan], na may masamang karanasan sa mga pangaral ni Padre Salví, ay dumalo rin upang magpakita ng kanyang mabuting kalooban at kung maaari ay makabawi sa mga masasamang sandali na ibinigay sa kanya ng kura. Ganito katanyag si Padre Dámaso, kaya’t nauna nang isinulat ng tagapag-ulat sa direktor ng pahayagan ang ganito: “Gaya ng ibinalita ko sa inyo sa aking mga hindi maayos na talata kahapon, ganoon nga ang nangyari. Nagkaroon kami ng tanging kapalaran na marinig ang Lubhang Kagalang-galang na Padre Fray Dámaso Verdolagas, dating kura ng bayang ito, na ngayon ay nailipat sa mas malaking bayan bilang gantimpala sa kanyang mabuting paglilingkod. Ang bantog na mangangaral ay umakyat sa pulpito ng Espiritu Santo at nagbigay ng isang napakaelokwente at napakalalim na sermon, na nagbigay inspirasyon at nag-iwan ng pagkabighani sa lahat ng mga mananampalatayang sabik na makitang bumukal mula sa kanyang mabubungang labi ang nakapagpapalusog na bukal ng buhay na walang hanggan. Kadakilaan at tapang sa mga konsepto, bago sa mga parirala, kagandahan sa estilo, pagiging natural sa kilos, biyaya sa pananalita, kagitingan sa mga ideya, narito ang mga katangian ng Bossuet na Kastila, na makatarungang nagkamit ng kanyang mataas na reputasyon, hindi lamang sa mga edukadong Kastila, kundi pati na rin sa mga mangmang na Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo] at sa mga tusong anak ng Imperyong Selestiyal.” Gayunpaman, ang mapagtiwalang tagapag-ulat ay muntik nang mapilitang burahin ang lahat ng kanyang isinulat. Si Padre Dámaso ay nagrereklamo ng bahagyang sipon na nakuha niya noong nakaraang gabi: pagkatapos kumanta ng masasayang peteneras [awiting-bayang Espanyol], uminom siya ng tatlong baso ng sorbetes at nanood sandali ng palabas. Dahil dito, nais niyang magbitiw sa pagiging tagapagsalita ng Diyos sa mga tao, ngunit walang ibang nakapag-aral ng buhay at mga himala ni San Diego,—alam nga ito ng kura, ngunit kailangan niyang magmisa,—nagkaisa ang ibang mga pari na ang timbre ng tinig ni Padre Dámaso ay walang kapantay at magiging malaking kawalan kung hindi niya ipangaral ang napakaelokwenteng sermon na nakasulat na at naisaulo. Dahil dito, ang dating katiwala sa bahay ay naghanda ng mga limonada, pinahiran ang kanyang dibdib at leeg ng mga pamahid at langis, binalot siya sa mga mainit na tela, hinilot siya, atbp., atbp. Uminom si Padre Dámaso ng mga hilaw na itlog na binati sa alak, at buong umaga ay hindi nagsalita ni nag-almusal; halos wala siyang ininom kundi isang baso ng gatas, isang tasa ng tsokolate at isang dosenang biskwit, at magiting na tinalikuran ang kanyang pritong manok at kalahating keso mula sa Laguna na kanyang karaniwang kinakain tuwing umaga, dahil ayon sa katiwala, ang manok at keso ay may asin at taba at maaaring magdulot ng ubo. Mga Kapatid ng Ikatlong Orden: Lahat ng ito upang makamit ang langit at mapagbalik-loob tayo!—sabi ng mga kapatid na babae ng Ikatlong Orden, na naantig nang malaman ang mga sakripisyong ito. Mga Kapatid ng Rosaryo: Pinaparusahan siya ng Birhen ng Kapayapaan!—bulong ng mga kapatid na babae ng Santo Rosaryo, na hindi mapatawad ang kanyang pagkiling sa panig ng kanilang mga kaaway. Nang ikawalo at kalahati, lumabas ang prusisyon sa lilim ng toldang lona. Katulad ito ng kahapon, ngunit may isang bago: ang Hermandad [kapatirang panrelihiyon] ng Ikatlong Orden. Mga matatandang lalaki, matatandang babae at ilang dalagang patungo na sa pagtanda ang nagpakita ng mahahabang abito na guingón [telang bulak na kulay-asul]; ang mga mahihirap ay may abitong yari sa magaspang na tela, ang mga mayayaman ay sa seda o sa tinatawag na guingón Pransiskano, dahil ito ang madalas gamitin ng mga kagalang-galang na prayleng Pransiskano. Lahat ng mga sagradong abitong iyon ay tunay, galing sa kumbento ng Maynila kung saan binibili ito ng bayan bilang limos, kapalit ng salaping prix fixe [takdang presyo], kung mapahihintulutan ang pariralang ito ng tindahan. Ang takdang presyo na ito ay maaaring tumaas, ngunit hindi bumaba. Gaya ng mga abitong ito, nagbebenta rin ng iba sa parehong kumbento at sa monasteryo ng Santa Clara, na bukod sa espesyal na biyaya ng pagbibigay ng maraming indulhensiya sa mga patay na ibinabalot sa mga ito, ay may mas espesyal pang biyaya ng pagiging mas mahal habang mas luma, mas gutay at hindi na magamit. Isinusulat namin ito kung sakaling may mambabasang banal na nangangailangan ng mga ganitong sagradong relikya, o isang tusong mamimili ng basahan mula sa Europa na nais magkamal ng yaman sa pamamagitan ng pagdadala sa Pilipinas ng isang kargamento ng mga abitong sinulsihan at nanlilimahid, dahil umaabot ang presyo nito sa labing-anim na piso o higit pa ayon sa kung gaano kagutay-gutay ang itsura. Si San Diego de Alcalá ay nasa isang karosa na pinalamutian ng mga pilak na plakang may ukit. Ang Santo, na medyo payat, ay may busto na gawa sa garing na may mahigpit at marangal na ekspresyon, sa kabila ng makapal at kulot na buhok sa paligid ng kanyang ulo na gaya ng sa mga Negrito. Ang kanyang damit ay gawa sa seda na may burda ng ginto. Sumunod ang ating kagalang-galang na amang si San Francisco. Pagkatapos ay ang Birhen, tulad ng kahapon, ngunit ang pari na nasa ilalim ng palyo ay si Padre Salví ngayon at hindi ang elegante at maginoong si Padre Sibyla. Ngunit kung kulang man sa magandang tindig ang una, sobra naman sa kabanalan: magkadaop ang mga kamay sa mistikong anyo, nakababa ang mga mata, at naglalakad nang bahagyang nakayuko. Ang mga nagdadala ng palyo ay ang mga kabesa de barangay [pinuno ng barangay] din, na pawis na pawis sa kasiyahan na makita ang kanilang sarili na kasabay ng pagiging kalahating sakristan ay mga maniningil ng buwis, mga tagapagligtas ng palaboy at dukhang sangkatauhan, at samakatwid ay mga Kristong nag-aalay ng kanilang dugo para sa mga kasalanan ng iba. Ang koadyutor, na may suot na sobrepelliz [maikling puting kasuotang pansimbahan], ay naglalakad mula sa isang karosa papunta sa isa pa, dala ang insensaryo, na ang usok ay paminsan-minsang inihahandog sa pang-amoy ng kura, na lalo pang nagiging seryoso at marangal. Gayon ang mabagal at banayad na pag-usad ng prusisyon sa tunog ng mga bomba, kanta at mga relihiyosong himig, na inilalabas sa hangin ng mga banda ng musika na sumusunod sa bawat karosa. Samantala, ganoon na lamang kasigasig mamigay ng mga kandila ang Hermano mayor, kaya marami sa mga kasama sa prusisyon ang umuwi sa kanilang mga bahay na may ilaw para sa apat na gabi ng pagbabaraha. Debotong lumuluhod ang mga usisero habang dumadaan ang karosa ng Ina ng Diyos at taimtim na nagdarasal ng mga Sumasampalataya at Aba Po. Sa harap ng isang bahay na ang mga bintana ay pinalamutian ng makukulay na kurtina, kung saan nakadungaw ang alcalde, si Kapitan Tiago, si María Clara, si Ibarra, ilang Kastila at mga dalaga, huminto ang karosa; nagkataong itinaas ni Padre Salví ang kanyang tingin, ngunit hindi gumawa ng kahit pinakamaliit na kilos na nagpapakita ng pagbati o pagkilala sa kanila: tumuwid lamang siya, tumayo nang mas matuwid at ang kanyang capa pluvial [mahabang kapang pansimbahan] ay bumagsak sa kanyang mga balikat nang may kakaibang biyaya at mas elegante. Sa kalye, sa ilalim ng bintana, may isang dalaga na may kaakit-akit na mukha, nakasuot ng marangyang damit, at kalong sa kanyang mga bisig ang isang musmos na bata. Marahil ay isa siyang tagapagpasuso o yaya, dahil ang bata ay maputi at kulay-ginto ang buhok, at siya ay kayumanggi, at ang kanyang buhok ay mas itim pa sa azabache [itim at makintab na bato]. Nang makita ng bata ang kura, iniunat nito ang kanyang maliliit na kamay, tumawa ng tawang pambata na hindi nagdudulot ng sakit at hindi rin dulot ng sakit, at sumigaw nang pautal-utal sa gitna ng maikling katahimikan: Bata: “Pa... pa! Papa! Papa!” Nanginig ang dalaga, mabilis na tinakpan ang bibig ng bata at umalis nang nagmamadali, labis na nahihiya. Ang bata ay nagsimulang umiyak. Nagkindatan ang mga malisyoso sa isa’t isa, at ang mga Kastila na nakakita sa maikling eksena ay ngumiti. Ang likas na pamumutla ni Padre Salví ay naging pula na parang amapola [pulang bulaklak]. At gayunman, walang dahilan ang mga tao: hindi man lang kilala ng kura ang babae, na isang dayo. Mga Talababa ------------ [1] Telang yari sa hibla ng isang uri ng abaka, na tinatawag na albay. ============================================================================== KABANATA XXX: SA SIMBAHAN ============================================================================== Mula sa dulo hanggang dulo ay puno ang kamalig na itinatakda ng mga tao bilang tahanan ng Maylalang ng lahat ng umiiral. Nagkakabanggaan, nagkakaipitan, nagkakasakitan ang mga tao, napapadaing ang iilang lumalabas at ang maraming pumapasok. Mula pa sa malayo, iniaabot na ang braso para basain ang mga daliri sa banal na tubig, ngunit sa kasamaang-palad ay dumarating ang alon ng tao at naitataboy ang kamay: maririnig ang isang ungol, nagmumura ang isang babaeng natapakan, ngunit tuloy pa rin ang tulakan. Ang ilang matatanda na nakakapagpalamig ng kanilang mga daliri sa tubig na iyon, na kulay putik na, na pinaghugasan ng isang buong bayan pati ng mga dayo, ay pinapahiran nito nang taimtim, kahit na mahirap, ang kanilang batok, bumbunan, noo, ilong, baba, dibdib at pusod, sa paniniwalang sa ganitong paraan ay pinapabanal nila ang lahat ng bahaging iyon at hindi sila magkakaroon ng pamimitig ng leeg, sakit ng ulo, tisis, o impatso. Ang mga kabataan, marahil dahil hindi sila gaanong sakitin o hindi naniniwala sa sagradong panangga sa sakit na iyon, ay bahagya lamang binabasa ang dulo ng daliri—para walang masabi ang mga deboto,—at kunwaring itinuturo ang noo nang hindi ito sinasaling, siyempre. “Banal na nga at kung ano pa ang gusto mo,” iisipin ng isang dalaga, “pero ang kulay!” Hirap na hirap ang paghinga; mainit at amoy hayop na may dalawang kamay; ngunit sulit ang lahat ng abalang iyon dahil sa mangangaral: ang kanyang sermon ay nagkakahalaga sa bayan ng dalawang daan at limampung piso. Nasabi na ng matandang Tasio: Tasio: Dalawang daan at limampung piso para sa isang sermon! Isang tao lang at isang beses lang! Ang ikatlong bahagi ng ibinabayad sa mga komedyanteng magtatanghal nang tatlong gabi!... Tiyak na napakayaman ninyo! Maestro: Ano ang kinalaman niyan sa komedya?—sagot nang may inis ng nerbiyosong maestro ng mga Kapatid ng Kagalang-galang na Ikatlong Orden;—sa komedya, sa impiyerno napupunta ang mga kaluluwa, at sa sermon, sa langit. Kahit humingi pa siya ng isang libo, babayaran namin siya at kailangan pa naming magpasalamat... Tasio: Sa bagay, tama kayo!—tugon ng pilosopo;—ako man lang, mas naaaliw ako sa sermon kaysa sa komedya. Maestro: Ako naman, kahit ang komedya ay hindi!—sigaw ng isa na nagngingitngit. Tasio: Naniniwala ako; pareho lang ang naiintindihan ninyo sa dalawa! At umalis ang lapastangan nang hindi pinapansin ang mga insulto at masasamang hula ng magagaliting maestro tungkol sa kanyang buhay sa kabilang daigdig. Habang hinihintay ang alcalde [Kastilang gobernador ng lalawigan], pinagpapawisan at naghihikab ang mga tao: iwinawasiwas sa hangin ang mga pamaypay, sombrero at panyo; sumisigaw at umiiyak ang mga bata, kaya may trabaho ang mga sakristan sa pagpapalabas sa kanila sa templo. Ito ang nagpaisip sa masinop at mahinahong maestro ng Kapatiran ng Santo Rosaryo: Maestro ng Rosaryo: “Hayaan ninyong lumapit sa akin ang mga bata,” sabi ng ating Panginoong Hesukristo, totoo; pero dito’y dapat unawaing “mga batang hindi umiiyak.” Isang matandang babae, isa sa mga nakasuot ng guingón [telang bulak na kulay-asul], si Hermana Putê, ang nagsabi sa kanyang apo, isang batang babaeng anim na taong gulang, na nakaluhod sa kanyang tabi: Hermana Putê: Salbahe! Makinig kang mabuti, at makakarinig ka ng sermong gaya ng sa Biyernes Santo! At kinurot niya ito upang gisingin ang kabanalan ng bata, na napangiwi, humaba ang nguso at kumunot ang mga kilay. Ang ilang lalaki, na nakaupo nang patingkayad, ay nag-iidlip malapit sa mga kumpisalan. Isang matandang lalaki, na tumatango-tango sa antok, ang nagpapaniwala sa ating matandang babae—na bumubulong ng mga dasal at mabilis na pinadadaan ang mga daliri sa mga butil ng kanyang rosaryo—na iyon ang pinakamagalang na paraan ng pagsunod sa mga balak ng langit, at unti-unti ay ginaya niya ito. Si Ibarra ay nasa isang sulok; si María Clara, nakaluhod malapit sa pangunahing altar, sa isang puwestong ipinalinis ng kura sa mga sakristan bilang pagmamagandang-loob. Si Kapitan Tiago, nakasuot ng frac [pormal na amerikanang may buntot], ay nakaupo sa mga bangkong nakalaan para sa mga awtoridad, kaya’t inakala ng mga batang hindi siya kilala na isa pa siyang gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan] at hindi sila naglakas-loob na lumapit sa kanya. Sa wakas ay dumating ang ginoong alcalde kasama ang kanyang mga opisyal, galing sa sakristiya, at umupo sa isa sa mga magagarang silyon na nakalagay sa ibabaw ng isang alpombra. Nakasuot ang alcalde ng pinakamagarang kasuotang pampormal, suot ang banda ni Carlos III at apat o limang iba pang medalya. Hindi siya nakilala ng mga tao. Magsasaka: Aba!—bulalas ng isang magsasaka;—isang sibilyang nakadamit komedyante! Kapitbahay: Tanga!—sagot sa kanya ng kapitbahay habang sinisiko siya:—iyan ang prinsipe Villardo, na nakita natin kagabi sa teatro! Tumaas ang alcalde sa paningin ng mga tao, at naging isang engkantadong prinsipe, manlulupig ng mga higante. Nagsimula ang misa. Ang mga nakaupo ay tumayo, ang mga natutulog ay nagising dahil sa kalembang ng kampanilya at malakas na tinig ng mga mang-aawit. Si Padre Salví, sa kabila ng kanyang kaseryosohan, ay mukhang lubhang nasisiyahan, dahil walang iba kundi dalawang Agustino ang naglilingkod sa kanya bilang diyakono at subdiyakono. Ang bawat isa ay kumanta nang maayos, kapag dumating ang kanilang pagkakataon, sa tinig na humigit-kumulang ay pailong at sa malabong pagbigkas, maliban sa nagmimisa, na medyo nanginginig ang tinig at hindi iilang beses na wala sa tono, na lubhang ipinagtaka ng mga nakakakilala sa kanya. Gayunpaman, gumalaw siya nang may katumpakan at kagandahan; sinabi ang Dóminus vobiscum [Sumainyo ang Panginoon] nang may debosyon, bahagyang ikiniling ang ulo at tumingin sa kisame. Sa pagtingin sa kanya na tumatanggap ng usok ng insenso, masasabi mong tama si Galeno sa paniniwalang dumaraan ang usok mula sa mga butas ng ilong patungo sa bungo sa pamamagitan ng salaan ng etmoides [butong nasa pagitan ng ilong at utak], dahil tumutuwid siya, iniaatras ang ulo, at saka naglalakad patungo sa gitna ng altar nang may ganoong pagpapakitang-gilas at kaseryosohan, kaya’t natagpuan ni Kapitan Tiago na mas maringal pa siya kaysa sa komedyanteng Tsino noong nakaraang gabi, na nakadamit emperador, makapal ang pintura sa mukha, may mga banderita sa likod, balbas na buhok ng kabayo at tsinelas na mataas ang suwelas. Kapitan Tiago: Walang duda,—isip niya,—ang iisang kura natin ay may higit na kamahalan kaysa sa lahat ng mga emperador. Sa wakas ay dumating ang pinakahihintay na sandali ng pakikinig kay Padre Dámaso. Umupo ang tatlong pari sa kanilang mga silyon sa anyong nakapagbibigay ng mabuting halimbawa, gaya ng sasabihin ng matapat na tagapag-ulat; ginaya sila ng alcalde at ng iba pang mga taong may mga tungkod at baston; tumigil ang musika. Ang paglipat na iyon mula sa ingay tungo sa katahimikan ang gumising sa ating matandang Hermana Putê, na humihilik na, salamat sa musika. Tulad ni Sigismundo, o tulad ng kusinero sa kuwento ng Dornröschen [Ang Magandang Natutulog], ang unang ginawa niya nang magising ay paluin ang kanyang apo sa batok, na nakatulog din. Napatili ito, ngunit agad nalibang nang makita ang isang babaeng dumadagok sa sariling dibdib nang buong paniniwala at sigla. Sinikap ng lahat na pumuwesto nang maginhawa; ang mga walang bangko ay umupo nang patingkayad, ang mga babae sa sahig o sa sarili nilang mga binti. Tinawid ni Padre Dámaso ang karamihan, na pinangungunahan ng dalawang sakristan at sinusundan ng isa pang prayle na may dalang malaking kuwaderno. Nawala siya nang umakyat sa hagdang paikot, ngunit agad na lumitaw muli ang kanyang bilugang ulo, pagkatapos ang makapal na batok na agad sinundan ng kanyang katawan. Tumingin siya sa lahat ng dako nang may tiwala sa sarili, na bahagyang umuubo; nakita si Ibarra; isang kakaibang kurap ang nagpahiwatig na hindi niya ito makakalimutan sa kanyang mga dasal; pagkatapos ay isang tingin ng kasiyahan kay Padre Sibyla at isa pang tingin ng paghamak kay Padre Manuel Martín, ang mangangaral kahapon. Nang matapos ang pagsusuring ito, palihim siyang bumaling sa kasama at sinabi: Fray Dámaso: “Pansin, kapatid!” Binuksan nito ang kuwaderno. Ngunit ang sermon ay karapat-dapat sa isang hiwalay na kabanata. Isang binata, na noon ay nag-aaral ng istenograpiya at sumasamba sa mga dakilang orador, ang nagtala nito sa istenograpiya; dahil dito, maihahatid namin dito ang isang bahagi ng sagradong oratorya ng mga rehiyong iyon. ============================================================================== KABANATA XXXI: ANG SERMON ============================================================================== Nagsimula nang dahan-dahan si Fray Dámaso, binibigkas sa mahinang tinig: Fray Dámaso: “Et spíritum tuum bonum dedisti, qui dóceret eos, et manna tuum non prohibuisti ab ore eorum, et aquam dedisti eis in siti.” Fray Dámaso: “At ibinigay mo sa kanila ang iyong mabuting espiritu upang sila’y turuan at hindi mo inalis ang iyong maná mula sa kanilang bibig at binigyan mo sila ng tubig sa kanilang uhaw!” Fray Dámaso: “Mga salitang sinabi ng Panginoon sa bibig ni Esdras, aklat II, kabanata IX, bersikulo 20.” Tiningnan nang may pagkagulat ni Padre Sibyla ang mangangaral; namutla si Padre Manuel Martín at napalunok ng laway; higit na mahusay iyon kaysa sa kanya. Napansin man ito ni Padre Dámaso o paos pa rin siya, ang totoo’y umubo siya nang ilang ulit habang ipinapatong ang dalawang kamay sa gilid ng banal na pulpito. Nasa ibabaw ng kanyang ulo ang Espiritu Santo, bagong pinta: puti, malinis, kulay-rosas ang maliliit na paa at ang tuka. Fray Dámaso: “Inyong Ekselensiya (sa alcalde [Kastilang gobernador ng lalawigan]), kabanal-banalang mga pari, mga Kristiyano, mga kapatid kay Hesukristo!” Dito siya huminto nang taimtim, muling iginala ang kanyang mga mata sa mga nakikinig, na ang pansin at katahimikan ay pumuno sa kanya ng kasiyahan. Ang unang bahagi ng sermon ay dapat sa Kastila at ang isa pa’y sa Tagalog: loquebantur omnes linguas [magsasalita sila ng lahat ng wika]. Pagkatapos ng mga pagtawag at ng paghinto, iniunat niya nang maringal ang kanang kamay patungo sa altar habang itinutuon ang kanyang mga mata sa alcalde; pagkatapos ay dahan-dahan siyang naghalukipkip nang walang sinasabing kahit isang salita, ngunit mula sa katahimikang iyon ay bigla siyang kumilos: iniliyad niya ang kanyang ulo, itinuro ang pangunahing pintuan habang hinihiwa ang hangin gamit ang gilid ng kanyang kamay, nang may labis na puwersa, kaya’t inakala ng mga sakristan na utos ang kumpas at isinara nila ang mga pintuan; nabalisa ang alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan] at nag-alinlangan kung lalabas o mananatili, ngunit nagsimula na ang mangangaral na magsalita sa tinig na malakas, buo at matunog: tiyak na marunong sa medisina ang dating katiwala. Fray Dámaso: “Maningning at makislap ang altar, maluwang ang pangunahing pintuan, ang hangin ang sasakyan ng banal na salita ng Diyos na bubukal sa aking bibig; pakinggan nga ninyo ito ng mga tainga ng kaluluwa at ng puso, upang ang mga salita ng Panginoon ay huwag mahulog sa batuhang lupa at kainin ng mga ibon ng Impiyerno, kundi kayo’y lumago at sumibol na gaya ng isang banal na binhi sa bukid ng ating kagalang-galang at serapikong Padre San Francisco. Kayo, mga dakilang makasalanan, mga bihag ng mga Moro ng kaluluwa, na namiminsala sa mga dagat ng buhay na walang hanggan sakay ng makapangyarihang mga sasakyang-dagat ng laman at ng mundo; kayo na pasan ang mga kadena ng kahalayan at kamunduhan at nagsasagwan sa mga galera ng impiyernong Satanas, masdan ninyo riyan, nang may magalang na pagsisisi, ang tumutubos sa mga kaluluwa mula sa pagkabihag sa demonyo, ang walang takot na Gedeon, ang magiting na David, ang matagumpay na Roldan ng Kristiyanismo, ang makalangit na guwardiya sibil, na higit na matapang kaysa sa lahat ng guwardiya sibil na pinagsama-sama, noon man at sa hinaharap”...—(Kumunot ang noo ng alférez),—“oo, Ginoong alférez, higit na matapang at makapangyarihan, na, kahit walang ibang baril kundi isang krus na kahoy, ay buong tapang na gumagapi sa walang hanggang tulisan ng kadiliman at sa lahat ng kampon ni Luzbel, at lilipulin sana silang lahat magpakailanman kung ang mga espiritu ay hindi walang kamatayan. Ang kahanga-hangang ito ng banal na paglikha, ang di-maisip na kababalaghang ito ay ang pinagpalang Diego de Alcalá, na, kung gagamit ako ng isang paghahambing, sapagkat ang mga paghahambing ay malaking tulong sa pag-unawa sa mga bagay na hindi maunawaan, gaya ng sabi ng isa, sinasabi ko nga na ang dakilang santong ito ay isang hamak na sundalo lamang, isang ranchero [tagapagluto ng pagkain ng mga sundalo] sa ating napakamakapangyarihang kompanya, na pinamumunuan mula sa langit ng ating serapikong Padre San Francisco, at na kinabibilangan ko bilang kabo o sarhento sa biyaya ng Diyos.” Ang mga magaspang na Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], gaya ng sabi ng tagapag-ulat, ay walang nahuli sa talatang iyon kundi ang mga salitang guwardiya sibil, tulisan, San Diego at San Francisco; napansin nila ang pagsimangot ng alférez at ang palabang kumpas ng mangangaral, at hinuha nilang pinagagalitan niya ang alférez dahil hindi nito tinutugis ang mga tulisan. Si San Diego at si San Francisco ang bahala roon, at mahusay pa, gaya ng pinatutunayan ng isang pintura na nasa kumbento sa Maynila, kung saan napigil ni San Francisco, sa pamamagitan lamang ng kanyang lubid, ang paglusob ng mga Tsino noong mga unang taon ng pagkatuklas. Kaya’t hindi kakaunti ang galak ng mga deboto; nagpasalamat sila sa Diyos sa tulong na ito, at hindi nag-alinlangan na kapag nawala na ang mga tulisan, lilipulin din ni San Francisco ang mga guwardiya sibil. Kaya’t lalo nilang pinag-ibayo ang pakikinig habang sinusundan si Padre Dámaso, na nagpatuloy: Fray Dámaso: “Inyong Ekselensiya: Ang mga dakilang bagay ay laging dakilang bagay kahit sa tabi ng maliliit, at ang maliliit ay laging maliliit kahit sa tabi ng mga dakila. Ito ang sinasabi ng Kasaysayan, ngunit sapagkat ang Kasaysayan ay minsang tumatama sa pako at sandaang ulit sa bakal ng kabayo, palibhasa’y gawa ng tao, at ang tao ay nagkakamali: errarle es hominum[1], gaya ng sabi ni Cicero, ang may bibig ay nagkakamali, gaya ng sinasabi sa aking bayan, lumalabas na may mas malalalim na katotohanang hindi sinasabi ng Kasaysayan. Ang mga katotohanang ito, Inyong Ekselensiya, ay sinabi ng Banal na Espiritu sa kanyang kataas-taasang karunungan, na kailanma’y hindi naunawaan ng isip ng tao mula pa sa panahon nina Seneca at Aristoteles, ang mga relihiyosong pantas ng sinaunang panahon, hanggang sa ating makasalanang mga araw; at ang mga katotohanang ito ay ito: na hindi laging maliliit ang maliliit na bagay, kundi malalaki, hindi sa tabi ng maliliit, kundi sa tabi ng pinakamalalaki sa lupa at sa langit at sa hangin at sa mga ulap at sa mga tubig at sa kalawakan at sa buhay at sa kamatayan...” Maestro: Amen!—sagot ng maestro ng Kagalang-galang na Ikatlong Orden, at nag-antanda. Sa pigurang ito ng retorika, na natutuhan niya sa isang dakilang mangangaral sa Maynila, nais ni Padre Dámaso na mamangha ang kanyang mga tagapakinig; at sa katunayan, ang kanyang Espiritu Santo, na natulala sa napakaraming katotohanan, ay kinailangan pa niyang kalabitin ng paa upang ipaalala rito ang tungkulin nito. Espiritu Santo: Patente [hayag] sa inyong mga mata!—sabi ng Espiritu mula sa ibaba. Fray Dámaso: “Patente sa inyong mga mata ang tiyak at matibay na patunay ng walang hanggang katotohanang pilosopikong ito! Patente ang araw na iyan ng mga kabanalan, at sinasabi kong araw at hindi buwan, sapagkat walang malaking merito na magningning ang buwan sa gabi: sa lupain ng mga bulag, ang may isang mata ang hari; sa gabi ay maaaring magningning ang isang ilaw, isang maliit na bituin: ang pinakamalaking merito ay ang makapagningning kahit sa katanghalian gaya ng ginagawa ng araw: ganyan nagniningning ang kapatid na Diego kahit sa gitna ng pinakadakilang mga santo. Narito, patente sa inyong mga mata, sa inyong lapastangang kawalan ng pananampalataya, ang obra maestra ng Kataas-taasan upang lituhin ang mga dakila sa lupa; oo, mga kapatid ko, patente, patente sa lahat, patente!” Isang lalaki ang tumayo, maputla at nanginginig, at nagtago sa isang kumpisalan. Isa siyang nagtitinda ng alak na naiidlip, at napanaginipan niyang hinihingi sa kanya ng mga carabinero [mga bantay ng buwis at adwana] ang patente [lisensiya sa pagtitinda] na wala siya. Sinasabing hindi na siya lumabas sa kanyang pinagtataguan habang tumatagal ang sermon. Fray Dámaso: “Mapagpakumbaba at taimtim na santo, ang iyong krus na kahoy”—(ang hawak ng imahe ay pilak),—“ang iyong abang abito ay nagbibigay-dangal sa dakilang Francisco, na kami ang kanyang mga anak at tagatulad! Kami ang nagpapalaganap ng iyong banal na lahi sa buong mundo, sa lahat ng sulok, sa mga lungsod, sa mga bayan, nang hindi itinatangi ang puti sa itim”—(napigil ng alcalde ang kanyang hininga)—“habang nagtitiis ng mga pag-aayuno at mga martiryo, ang iyong banal na lahi ng pananampalataya at relihiyon na armado”—(Ah! nakahinga ang alcalde)—“na nagpapanatili sa mundo sa timbang at pumipigil dito na mahulog sa bangin ng kapahamakan.” Unti-unting naghihikab ang mga nakikinig, pati na si Kapitan Tiago. Hindi nakikinig si María Clara sa sermon; alam niyang malapit si Ibarra at siya ang iniisip niya habang pinagmamasdan, habang nagpapaypay, ang toro ng isa sa mga ebanghelista, na sa lahat ng anyo ay mukhang isang maliit na kalabaw. Fray Dámaso: “Dapat nating lahat na masaulo ang Banal na Kasulatan, ang buhay ng mga santo, at sa gayon ay hindi ko na kailangang mangaral sa inyo, mga makasalanan; dapat ninyong malaman ang mga bagay na kasinghalaga at kasingkailangan ng Ama Namin, bagaman marami sa inyo ang nakalimot na rito, at namumuhay na gaya ng mga Protestante o mga erehe, na hindi gumagalang sa mga ministro ng Diyos, gaya ng mga Tsino; ngunit mapapahamak kayo, lalong masama para sa inyo, mga isinumpa!” Carlos: Aba cosa ese pale Lámaso[2], ese [Ano ba naman iyang Padre Dámasong iyan]!—bulong ng Tsinong si Carlos habang galit na nakatingin sa mangangaral, na patuloy na nagsasalita nang walang handa at nagpapakawala ng sunod-sunod na mga pagtuligsa at mga sumpa. Fray Dámaso: “Mamamatay kayo nang hindi nagsisisi hanggang sa huli, lahi ng mga erehe! Pinarurusahan na kayo ng Diyos dito pa lamang sa lupa ng mga bilangguan at mga piitan! Ang mga pamilya, ang mga babae ay dapat lumayo sa inyo, ang mga namamahala ay dapat bitayin kayong lahat upang hindi kumalat ang binhi ni Satanas sa bayan ng Panginoon!... Kung may isang masamang bahagi ng katawan kayong nag-uudyok sa inyo sa kasalanan, putulin ninyo ito, itapon ninyo sa apoy...!” Nerbiyoso na si Fray Dámaso; nakalimutan na niya ang kanyang sermon at ang kanyang retorika. Isang Estudyante: Naririnig mo?—tanong ng isang binatang estudyante mula sa Maynila sa kanyang kasama;—puputulin mo ba ang sa iyo? Kasamang Estudyante: Ano ka! Siya muna ang gumawa!—sagot ng isa, habang itinuturo ang mangangaral. Nabalisa si Ibarra: tumingin siya sa kanyang paligid na naghahanap ng anumang sulok, ngunit puno ang buong simbahan. Walang naririnig o nakikita si María Clara, na sinusuri ang larawan ng mga pinagpalang kaluluwa sa Purgatoryo, mga kaluluwang anyong mga lalaki at babaeng hubo’t hubad, may mga mitra, sombrero ng kardinal o belo, nag-iihaw sa apoy at kumakapit sa lubid ni San Francisco, na hindi napapatid sa kabila ng napakabigat na pasan. Ang prayleng Espiritu Santo, dahil sa biglaang pananalitang iyon, ay nawala sa takbo ng sermon at nakalaktaw ng tatlong mahahabang talata, kaya’t mali ang naibulong niya kay Padre Dámaso, na humihingal na nagpapahinga mula sa kanyang pagtuligsa. Fray Dámaso: “Sino sa inyo, mga makasalanang nakikinig sa akin, ang didila sa mga sugat ng isang dukha at gusgusing pulubi? Sino? Sumagot siya at magtaas ng kamay! Wala! Alam ko na iyan: tanging isang santong gaya ni Diego de Alcalá ang makagagawa niyon; dinilaan niya ang lahat ng bulok, habang sinasabi sa isang nagulat na kapatid: Ganito ginagamot ang maysakit na ito! O pag-ibig na Kristiyano! O kabanalang walang katulad! O kabutihan ng mga kabutihan! O huwarang hindi matutularan! O agimat na walang dungis!...” At nagpatuloy siya sa isang mahabang hanay ng mga padamdam, habang idinidipa ang mga braso, itinataas at ibinababa ang mga ito na para bang ibig niyang lumipad o bumugaw ng mga ibon. Fray Dámaso: “Bago mamatay ay nagsalita siya ng Latin nang hindi marunong ng Latin. Mamangha kayo, mga makasalanan! Kayo, kahit pinag-aaralan ninyo ito at pinapalo pa kayo dahil dito, ay hindi makapagsasalita ng Latin; mamamatay kayo nang hindi ito natututuhan! Ang pagsasalita ng Latin ay isang biyaya ng Diyos, kaya’t nagsasalita ng Latin ang simbahan. Ako rin ay nagsasalita ng Latin! Ano? Ipagkakait ba ng Diyos ang aliw na ito sa kanyang mahal na Diego? Maaari ba siyang mamatay, mapababayaan ba Niya siyang mamatay nang hindi nagsasalita ng Latin? Imposible! Hindi magiging makatarungan ang Diyos, hindi siya magiging Diyos! Nagsalita nga siya ng Latin, at pinatototohanan ito ng mga may-akda ng panahong iyon.” At tinapos niya ang kanyang exordio [pambungad ng sermon] sa bahaging pinakapinaghirapan niya at kinopya niya mula sa isang dakilang manunulat, si Sinibaldo de Más. Fray Dámaso: “Binabati nga kita, bantog na Diego, karangalan ng aming korporasyon. Ikaw ay huwaran ng mga kabutihan, mababang-loob na may dangal, mapagpakumbaba na may pagkamaharlika, masunurin na may katatagan, mapagtimpi na may ambisyon, kaaway na may katapatan, mahabagin na may pagpapatawad, relihiyoso na may maselang budhi, mananampalataya na may debosyon, mapaniwalain na may kamusmusan, malinis na may pag-ibig, tahimik na may lihim, matiisin na may pasensiya, matapang na may takot, mapagpigil na may kalayawan, mapangahas na may tibay ng pasya, masunurin na may pagpapasakop, mahiyain na may pagpapahalaga sa dangal, maingat sa iyong mga kapakanan na may pagkamapagbigay, bihasa na may kakayahan, pormal na may kagandahang-asal, tuso na may talas ng isip, maawain na may habag, mahinhin na may hiya, mapaghiganti na may tapang, dukha dahil sa kasipagan na may pagtanggap sa kapalaran, bulagsak na may pagtitipid, masipag na may kapabayaan, matipid na may pagkabukas-palad, walang-malay na may talas ng pag-unawa, tagapagbago na may paninindigan, walang pakialam na may pananabik na matuto. Nilalang ka ng Diyos upang madama ang mga pagkahibang ng pag-ibig na platoniko...! Tulungan mo akong awitin ang iyong mga kadakilaan at ang iyong pangalan nang higit na mataas kaysa sa mga bituin at higit na maliwanag kaysa sa araw mismo na umiikot sa iyong paanan! Tulungan ninyo ako, kayo; hingin ninyo sa Diyos ang sapat na inspirasyon sa pagdarasal ng Aba Ginoong Maria.” Lumuhod ang lahat, at umalingawngaw ang isang bulungan na parang ugong ng sanlibong bangaw. Hirap na iniluhod ng alcalde ang isang tuhod, umiiling na naiinis; maputla at nagsisisi ang alférez. Isang Estudyante: Sa demonyo na ang kurang iyan!—bulong ng isa sa dalawang binatang galing sa Maynila. Kasamang Estudyante: Tumahimik ka!—sagot ng isa pa,—baka marinig tayo ng kanyang asawa... Samantala, si Padre Dámaso, sa halip na magdasal ng Aba Ginoong Maria, ay pinagagalitan ang kanyang Espiritu Santo dahil lumaktaw ito ng tatlo sa kanyang pinakamahuhusay na talata, at kumakain ng dalawang merengue [matamis na gawa sa binating puti ng itlog at asukal] at umiinom ng isang baso ng Málaga, nakatitiyak na makatatagpo siya roon ng higit na inspirasyon kaysa sa lahat ng mga Espiritu Santo, kahoy man na anyong kalapati o laman man na nasa anyo ng isang prayleng wala sa sarili. Magsisimula na siya sa sermong Tagalog. Binatukan na naman ng matandang deboto ang kanyang apo, na nagising na masama ang loob at nagtanong: Apo: Oras na ba para umiyak? Lola: Hindi pa, pero huwag kang matulog, isinumpa!—sagot ng mabait na lola. Sa ikalawang bahagi ng sermon, ang sa Tagalog, wala kaming hawak kundi ilang maiikling tala. Nagsasalita si Padre Dámaso nang walang handa sa wikang ito, hindi dahil mas bihasa siya rito, kundi dahil, sa pag-aakalang mangmang sa retorika ang mga Pilipino sa lalawigan, hindi siya natatakot magkamali sa harap nila. Iba na ang usapan sa mga Kastila: nakarinig siya tungkol sa mga tuntunin ng oratorya, at sa kanyang mga tagapakinig ay maaaring may isang nakatuntong sa paaralan, marahil ang ginoong alcalde mayor; kaya’t isinusulat niya ang kanyang mga sermon, iwinawasto, pinakikinis, at pagkatapos ay kinakabisado at sinasanay mga dalawang araw bago ito ibigay. Balita na walang sinuman sa mga naroroon ang nakaunawa sa kabuuan ng sermon: ganoon kapurol ang kanilang pag-iisip at napakalalim ng mangangaral, gaya ng sabi ni hermana Rufa; kaya’t naghintay nang walang saysay ang mga tagapakinig ng pagkakataong makaiyak, at ang isinumpang apo ng matandang beata [babaeng labis na relihiyoso] ay muling nakatulog. Gayunman, mas maraming ibinunga ang bahaging ito kaysa sa una, kahit man lamang para sa ilang tagapakinig, gaya ng makikita natin sa dakong huli. Nagsimula siya sa isang Maná capatir con cristiano [Mga kapatid ko kay Hesukristo], na sinundan ng isang buhos ng mga pariralang hindi maisasalin; nagsalita siya tungkol sa kaluluwa, sa Impiyerno, sa mahal na santo pintakasi [kagalang-galang na santong patron], sa mga makasalanang Indio at sa mga banal na Padreng Pransiskano. Isang Estudyante: Menche [Naku]!—sabi ng isa sa mga walang-galang na taga-Maynila sa kanyang kasama;—Griyego iyan para sa akin; aalis na ako. At nang makitang sarado ang mga pinto, lumabas siya sa sakristiya, na labis na ikinaeskandalo ng mga tao at ng mangangaral, na namutla at huminto sa kalagitnaan ng kanyang pangungusap; may ilang naghintay ng isang marahas na pagtuligsa, ngunit nakuntento na lamang si Padre Dámaso na sundan siya ng tingin, at ipinagpatuloy ang kanyang sermon. Bumuhos ang mga sumpa laban sa panahon, laban sa kawalan ng paggalang, sa sumisibol na kawalan ng relihiyon. Tila ito ang kanyang kalakasan, sapagkat mukha siyang may inspirasyon at nagsasalita nang may lakas at linaw. Nagsalita siya tungkol sa mga makasalanang hindi nangungumpisal, na namamatay sa mga bilangguan nang walang sakramento, tungkol sa mga pamilyang isinumpa, sa mga palalo at mayabang na mesticillo [hamak na mestizo], sa mga binatang nagmamarunong, mga filosofillo o pilosopillo [hamak na pilosopo], mga abogadillo [hamak na abogado], mga estudiantillo [hamak na estudyante], atbp. Kilala ang kaugalian ng marami kapag gusto nilang kutyain ang kanilang mga kaaway: ikinakabit nila sa lahat ang hulaping illo, sapagkat tila wala nang ibang maibigay ang kanilang bungo, at tuwang-tuwa na sila. Naririnig ni Ibarra ang lahat at nauunawaan niya ang mga parinig. Habang nananatiling tila panatag, hinahanap ng kanyang mga mata ang Diyos at ang mga may kapangyarihan, ngunit walang naroon kundi mga imahe ng mga santo, at naiidlip ang alcalde. Samantala, unti-unting tumataas ang sigla ng mangangaral. Nagsalita siya tungkol sa mga lumang panahon kung kailan ang bawat Pilipino, kapag nakasalubong ng isang pari, ay nagpupugay ng sombrero, iniluluhod sa lupa ang isang tuhod at hinahalikan ang kamay nito. Fray Dámaso: “Ngunit ngayon—dagdag niya—tinatanggal lang ninyo ang salakot o ang sombrerong castorillo [murang telang kahawig ng pelus], na isinusuot ninyo nang patagilid sa inyong ulo upang hindi magulo ang inyong buhok! Nakukuntento na kayong sabihing: magandang araw, among [ginoo]!, at may mga palalong estudiantillo na kakaunti ang alam na Latin, na dahil nakapag-aral sa Maynila o sa Europa, ay inaakalang may karapatan silang kamayan kami sa halip na halikan ang aming kamay... Ah! malapit nang dumating ang araw ng paghuhukom, magugunaw ang mundo, maraming santo ang nagpropesiya nito! uulan ng apoy, bato at abo upang parusahan ang ating kapalaluan!” At hinihikayat niya ang bayan na huwag tularan ang mga barbarong iyon, kundi layuan at kamuhian sila, sapagkat sila’y mga excomulgado [itiniwalag sa Simbahan]. Fray Dámaso: “Pakinggan ninyo ang sinasabi ng mga banal na Konsilyo!—sigaw niya.—Kapag nakasalubong ng isang Indio ang isang kura sa daan, iyuyuko niya ang ulo at iaalok ang kanyang leeg upang doon sumandal ang among; kung kapwa nakakabayo ang kura at ang Indio, titigil ang Indio at magalang na mag-aalis ng salakot o sombrero; at sa wakas, kung nakakabayo ang Indio at naglalakad ang kura, bababa ang Indio sa kabayo at hindi muling sasakay hangga’t hindi sinasabi sa kanya ng kura: Sulong [Sige, umalis ka na]! o hangga’t hindi pa ito nakalalayo nang husto. Ito ang sinasabi ng mga banal na Konsilyo, at ang hindi susunod ay excomulgado.” Magsasaka: At paano kapag nakasakay sa kalabaw?—tanong ng isang maselan na magsasaka sa kanyang kapitbahay. Kapitbahay: Kung gayon... magpatuloy ka!—sagot nito, na isang casuista [bihasa sa pagtimbang ng mga usapin ng budhi]. Ngunit sa kabila ng mga sigaw at kumpas ng mangangaral, marami ang nakatulog o nalibang sa iba, sapagkat ang mga sermong iyon ay ang dati at ang sa lahat: walang saysay na sinubukan ng ilang debota na magbuntong-hininga at umiyak-iyak sa mga kasalanan ng mga di-maka-Diyos; napilitan silang itigil ang kanilang balak dahil walang sumasabay. Ibang-iba naman ang iniisip ni hermana Putê. Isang lalaking nakaupo sa kanyang tabi ang lubhang nakatulog, kaya’t bumagsak ito sa kanya at nagusot ang kanyang abito: dinampot ng mabait na matanda ang kanyang bakya at sinimulan itong gisingin sa pamamagitan ng mga palo, habang sumisigaw: Hermana Putê: Ay! alis, barbaro, hayop, demonyo, kalabaw, aso, isinumpa! Nagkagulo, gaya ng inaasahan. Huminto ang mangangaral at tumaas ang kanyang kilay, nagulat sa ganoon kalaking eskandalo. Nilunod ng galit ang salita sa kanyang lalamunan at ang tanging nagawa niya’y umatungal, habang pinupukpok ng kanyang mga kamao ang pulpito. Nagkabisa ito: binitiwan ng matanda ang bakya nang bubulong-bulong, at, matapos mag-antanda nang paulit-ulit, ay taimtim na lumuhod. Fray Dámaso: “Aaah! aaah!—sa wakas ay naibulalas ng galit na pari, habang naghahalukipkip at umiiling; para rito ba ako nangangaral dito buong umaga, mga barbaro! Dito, sa bahay ng Diyos, nag-aaway kayo at nagsasalita ng masasama, mga walang-hiya! Aaaaah! wala na kayong iginagalang!... Ito ang bunga ng kahalayan at kawalan ng pagpipigil ng panahong ito! Sinasabi ko na nga ba, aaah! At tungkol sa paksang ito siya nagpatuloy sa pangangaral nang kalahating oras. Naghihilik ang alcalde, at napapatango sa antok si María Clara: hindi na makayanan ng kawawang bata ang antok, palibhasa’y wala nang larawan o imaheng masusuri o mapaglilibangan. Hindi na tinatablan si Ibarra ng mga salita, ni ng mga parinig; ang iniisip niya ngayon ay isang munting bahay sa tuktok ng isang bundok, at nakikita niya si María Clara sa isang hardin. Hayaang gumapang ang mga tao sa ilalim ng lambak, sa kanilang mga kahabag-habag na bayan! Dalawang ulit nang ipinatugtog ni Padre Salví ang kampanilya, ngunit para lamang itong pagdaragdag ng gatong sa apoy: matigas ang ulo ni Fray Dámaso at lalo pa niyang pinahaba ang sermon. Kinakagat ni Fray Sibyla ang kanyang mga labi at paulit-ulit na inaayos ang kanyang salamin sa mata na yari sa batong kristal at nakakuwadro sa ginto: si Fray Manuel Martín lamang ang tila nakikinig nang may kasiyahan, sapagkat nakangiti siya. Sa wakas, sinabi ng Diyos na tama na: napagod ang tagapagsalita at bumaba mula sa pulpito. Lumuhod ang lahat upang magpasalamat sa Diyos. Kinusot ng alcalde ang kanyang mga mata, iniunat ang isang braso na parang nag-iinat, at nagpakawala ng isang malalim na ah! habang naghihikab. Nagpatuloy ang misa. Nang, sa pagkanta nina Balbino at Chananay ng Incarnatus est [at nagkatawang-tao], lumuhod ang lahat at yumuko ang ulo ng mga pari, isang lalaki ang bumulong sa tainga ni Ibarra: Isang Lalaki: “Sa seremonya ng pagbabasbas, huwag kayong lalayo sa kura, huwag kayong bababa sa hukay, huwag kayong lalapit sa bato; nakataya roon ang inyong buhay!” Nakita ni Ibarra si Elías, na, pagkasabi nito, ay naglaho sa gitna ng karamihan. Mga Talababa ------------ [1] Errare humanum est [Ang magkamali ay likas sa tao]. [2] Pinapalitan ng mga Tsino ang d ng l: Pale Lámaso sa halip na Padre Dámaso. ============================================================================== KABANATA XXXII: ANG PAMBUHAT ============================================================================== Tinupad ng lalaking dilaw ang kanyang salita: hindi isang simpleng cabria [tatlong-paang panghatak ng mabibigat] ang itinayo niya sa ibabaw ng bukas na hukay upang maibaba ang napakalaking tipak ng granito; hindi ito ang tatlong-paang patungan na nais ni ñor Juan upang pagsabitan ng isang kalo sa tuktok nito; ito ay higit pa: ito ay kapwa isang makina at isang palamuti, ngunit isang marilag at kahanga-hangang palamuti. Walong metro ang taas ng magulo at masalimuot na balangkas na nakatayo roon: apat na makakapal na troso na nakabaon sa lupa ang nagsilbing gulugod nito, pinagdugtong ng mga dambuhalang biga na nagkukrus nang pahilis, at pinagkabit-kabit ng makakapal na pakong nakabaon lamang hanggang kalahati, marahil dahil, sapagkat pansamantala lamang ang kasangkapan, madali itong mababaklas pagkatapos. Malalaking kable, nakabitin sa lahat ng panig, ang nagbibigay ng anyo ng tibay at karilagan sa kabuuan, na kinokoronahan sa itaas ng mga bandilang sari-sari ang kulay, mga banderitas na wumawagayway, at mga dambuhalang girnalda ng mga bulaklak at dahon, na masining na pinagtagpi-tagpi. Sa itaas, sa lilim na likha ng mga troso, girnalda at bandila, nakabitin, nakakabit sa mga lubid at mga kawit na bakal, ang isang napakalaking kalo na may tatlong gulong, na sa makikinang na gilid ay nakapatong ang tatlong kable na mas malalaki pa kaysa sa iba; at nakabitin sa mga ito ang napakalaking buong bato, na may butas sa gitna upang, kasama ng butas ng kabilang bato na nakalagay na sa hukay, ay mabuo ang maliit na puwang na nakalaan upang paglagyan ng kasaysayan ng araw na iyon, tulad ng mga pahayagan, mga sulat, mga barya, mga medalya, atbp., at maipasa ito marahil sa napakalalayong salinlahi. Ang mga kable na ito ay bumababa mula sa itaas, kumakabit sa isa pang kalo na kasinkapal din, na nakatali sa paanan ng kasangkapan, at pumupulupot sa silindro ng isang torno [ikiran ng lubid na pinaiikot ng manibela], na nakakabit sa lupa sa pamamagitan ng makakapal na troso. Ang torno na ito, na napaaandar sa pamamagitan ng dalawang manibela, ay nagpaparami nang sandaang ulit sa lakas ng isang tao sa pamamagitan ng isang sistema ng mga gulong na may ngipin, bagaman ang nakukuha sa lakas ay nawawala naman sa bilis. Dilaw na Lalaki: Tingnan ninyo,—sabi ng lalaking dilaw habang pinaiikot ang manibela:—tingnan ninyo, ñor Juan, kung paanong sa sarili kong lakas lamang ay napaaakyat at napabababa ko ang napakalaking tipak... Napakahusay ng pagkakaayos nito, kaya’t ayon sa aking kagustuhan ay maaari kong isaayos, pulgada-pulgada, ang pag-akyat o pagbaba, upang ang isang taong nasa ilalim ay maginhawang mapagtugma ang dalawang bato, habang ako ang nagpapatakbo nito mula rito. Hindi napigilan ni ñor Juan ang humanga sa lalaking iyon na ngumingiti nang kakaiba. Nagbibigay ng puna ang mga usisero at pinupuri ang lalaking dilaw. Ñor Juan: Sino ang nagturo sa inyo ng makinarya?—tanong sa kanya ni ñor Juan. Dilaw na Lalaki: Ang aking ama, ang yumao kong ama!—sagot nito na may kakaiba niyang ngiti. Ñor Juan: At sa inyong ama?... Dilaw na Lalaki: Si Don Saturnino, ang lolo ni Don Crisóstomo. Ñor Juan: Hindi ko alam na si Don Saturnino... Dilaw na Lalaki: Oh! marami siyang alam! Hindi lamang siya magaling mamalo at magbilad sa araw ng kanyang mga manggagawa; marunong din siyang gumising sa mga natutulog at magpatulog sa mga gising. Makikita ninyo sa paglipas ng panahon kung ano ang itinuro sa akin ng aking ama, makikita ninyo! At tumawa ang lalaking dilaw, ngunit sa kakaibang paraan. Sa isang mesang natatakpan ng isang alpombrang Persiyano, naroon ang silindrong tingga at ang mga bagay na ilalagay sa animo’y libingang iyon: isang kahong kristal na may makakapal na dingding ang maglalaman ng mumyang iyon ng isang panahon at mag-iingat para sa hinaharap ng mga alaala ng isang nakaraan. Ang pilosopong Tasio, na nagpapalakad-lakad doon na nag-iisip, ay bumubulong: Tasio: Marahil balang araw, kapag ang gawaing ngayo’y nagsisimulang isilang, na tumanda na matapos ang napakaraming pagbabago, ay gumuho, sa mga pagyanig man ng kalikasan o sa mapanirang kamay ng tao, at sa ibabaw ng mga guho ay tumubo ang yedra [halamang baging na gumagapang sa pader] at ang lumot; pagkatapos, kapag sinira na ng panahon ang lumot, ang yedra at ang mga guho at ikinalat ang kanilang abo sa hangin, binubura sa mga pahina ng Kasaysayan ang alaala nito at ng mga sumira rito, na matagal nang nawala sa alaala ng mga tao; marahil, kapag ang mga lahi, kasama ng mga patong ng lupa, ay nalibing na o naglaho, sa isang pagkakataon lamang ay mahuhukay ng piko ng isang minero, habang nagpapatilamsik ng kislap mula sa granito, ang mga hiwaga at palaisipan mula sa sinapupunan ng bato. Marahil ang mga pantas ng bansang maninirahan sa mga lupaing ito ay magpapakapagod, tulad ng ginagawa ng mga Ehiptologo ngayon sa mga labi ng isang marilag na kabihasnan, na abala sa kawalang-hanggan at hindi naghinalang daratnan ito ng isang napakahabang gabi. Marahil isang pantas na propesor ang magsasabi sa kanyang mga estudyanteng lima at pitong taong gulang, sa isang wikang sinasalita ng lahat ng tao: “Mga ginoo! Matapos pag-aralan at suriing mabuti ang mga bagay na natagpuan sa ilalim ng lupa ng ating teritoryo, matapos basahin ang ilang mga simbolo at isalin ang ilang mga salita, maaari nating ipalagay, nang walang anumang pangamba, na ang mga bagay na ito ay kabilang sa panahong barbaro ng tao, sa madilim na panahong karaniwan nating tinatawag na alamat. Sa katunayan, mga ginoo, upang magkaroon kayo ng tinatayang ideya ng pagkaatrasado ng ating mga ninuno, sapat nang sabihin ko sa inyo na ang mga naninirahan dito ay hindi lamang kumikilala pa sa mga hari, kundi upang lutasin ang mga usapin ng kanilang panloob na pamahalaan ay kailangan pa nilang dumulog sa kabilang dulo ng mundo, na para bang isang katawan na upang makagalaw ay kailangang sumangguni sa ulo nitong nasa ibang bahagi ng daigdig, marahil sa mga pook na ngayo’y tinatakpan ng mga alon. Ang di-kapani-paniwalang kakulangang ito, gaano man ito kahirap paniwalaan para sa inyo, ay hindi na magiging ganoon kung isasaalang-alang natin ang kalagayan ng mga nilalang na iyon, na halos hindi ko mapangahasang tawaging tao. Noong mga sinaunang panahong iyon, ang mga nilalang na ito ay nasa tuwirang ugnayan pa (o iyon man lamang ang paniwala nila) sa kanilang Lumikha, sapagkat mayroon silang mga ministro Niya, mga nilalang na iba sa lahat at palaging tinatawag sa mahiwagang mga titik: M. R. P. fray [Muy Reverendo Padre fray: Lubhang Kagalang-galang na Padre], na ang kahulugan ay hindi pinagkakasunduan ng ating mga pantas. Ayon sa katamtamang propesor ng mga wika na mayroon tayo, sapagkat isandaan lamang sa mga di-perpektong wika ng nakaraan ang kanyang sinasalita, ang M. R. P. ay nangangahulugang Muy Rico Propietario [Napakayamang May-ari], sapagkat ang mga ministrong ito ay isang uri ng mga kalahating-diyos, lubhang banal, lubhang mahuhusay na mananalumpati, lubhang marurunong, at sa kabila ng kanilang malaking kapangyarihan at karangalan ay hindi kailanman nakagagawa ng kahit pinakamaliit na pagkakamali, bagay na nagpapatibay sa aking paniniwalang sila ay may ibang kalikasan kaysa sa iba. At kung hindi pa ito sapat upang patunayan ang aking opinyon, mayroon pa akong argumento, na hindi itinatanggi ninuman at araw-araw ay lalong pinatutunayan, na ang mga mahiwagang nilalang na ito ay nakapagpapababa sa Diyos sa lupa sa pamamagitan lamang ng pagbigkas ng ilang salita, na ang Diyos ay hindi makapagsalita kundi sa pamamagitan ng kanilang bibig, at na Siya’y kinakain nila, iniinom nila ang Kanyang dugo, at hindi iilang ulit ay ipinakakain din nila Siya sa mga karaniwang tao... Ito at iba pang mga bagay ang inilalagay ng di-mananampalatayang pilosopo sa bibig ng lahat ng mga tiwaling tao ng hinaharap. Marahil ay nagkakamali ang matandang Tasio, bagay na napakadaling mangyari, ngunit bumalik na tayo sa ating salaysay. Sa mga kiosko na nakita nating inookupahan ng guro at ng mga mag-aaral noong kamakalawa, inihahanda na ngayon ang tanghalian, marangya at masagana. Gayunpaman, sa mesang nakalaan sa mga bata ng paaralan ay walang kahit isang bote ng alak, ngunit bilang kapalit ay mas sagana ang mga prutas. Sa silungang yari sa mga sanga ay naroon ang mga upuan ng mga musiko at isang mesang puno ng mga matamis at minatamis, at mga bote ng tubig na pinalamutian ng mga dahon at bulaklak para sa nauuhaw na publiko. Nagpatayo ang guro ng mga palosebo at mga harang, at nagpabitin ng mga kawali at mga palayok para sa masasayang laro. Ang karamihan, suot ang mga damit na masasaya ang kulay, ay nagsisiksikan upang umiwas sa maliwanag na araw, sa ilalim man ng lilim ng mga puno o sa ilalim ng balag. Umaakyat ang mga batang lalaki sa mga sanga, sa mga bato, upang mas makita ang seremonya, at sa gayon ay mapunan ang kanilang maliit na tangkad; tinitingnan nila nang may inggit ang mga bata ng paaralan na, malilinis at maayos ang bihis, ay nakaupo sa isang lugar na nakalaan para sa kanila. Tuwang-tuwa ang mga magulang; sila, mga dukhang magsasaka, ay makikita ang kanilang mga anak na kumakain sa ibabaw ng puting mantel, halos tulad ng kura at ng alcalde [Kastilang gobernador ng lalawigan]. Sapat nang isipin iyon upang hindi na magutom, at ang ganitong pangyayari ay ikukuwento ng mga magulang sa kanilang mga anak. Di nagtagal ay narinig ang malalayong tugtog ng musika; nauuna rito ang isang makulay na pulutong, binubuo ng lahat ng edad at nakasuot ng lahat ng kulay. Naging balisa ang lalaking dilaw at sinuri ng isang sulyap ang buo niyang kasangkapan. Isang mausisang magsasaka ang sumusunod sa kanyang tingin at nagmamasid sa lahat ng kanyang galaw: si Elías iyon, na dumalo rin upang saksihan ang seremonya; dahil sa kanyang salakot at paraan ng pananamit, halos hindi siya makilala. Nakuha niya ang pinakamagandang puwesto, halos katabi mismo ng torno, sa gilid ng hukay. Kasama ng musika ay dumating ang alcalde, ang mga konsehal ng bayan, ang mga prayle, maliban kay Padre Dámaso, at ang mga empleyadong Kastila. Nakikipag-usap si Ibarra sa una, na naging matalik niyang kaibigan mula nang bigyan niya ito ng ilang pinong papuri dahil sa kanyang mga kondekorasyon at banda: ang pagmamalaking aristokratiko ang kahinaan ng Kanyang Ekselensiya. Si Kapitan Tiago, ang alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan] at ilan pang mayayaman ay kasama sa ginintuang pulutong ng mga dalagang nagpapakita ng kanilang mga payong na seda. Si Padre Salví ay sumusunod, gaya ng dati, tahimik at nag-iisip. Alcalde: Asahan ninyo ang aking tulong tuwing ito’y para sa isang mabuting gawa,—sabi ng alcalde kay Ibarra;—ibibigay ko sa inyo ang anumang kailangan ninyo, at kung hindi, ipabibigay ko ito sa iba. Habang papalapit sila, naramdaman ng binata ang pagkabog ng kanyang puso. Kusang napatingin siya sa kakaibang balangkas na nakatayo roon; nakita niya ang lalaking dilaw na bumabati sa kanya nang magalang at tumitig sa kanya sandali. Nagulat siya nang makita si Elías, na sa isang makahulugang kindat ay nagpaalala sa kanya ng sinabi nito sa simbahan. Isinuot ng kura ang mga kasuotang pampari at sinimulan ang seremonya: hawak ng sakristan mayor na bulag ang isang mata ang aklat, at ng isang batang sakristan ang hisopo at ang lalagyan ng banal na tubig. Ang iba, nakapaligid, nakatayo at walang sumbrero, ay nananatili sa napakalalim na katahimikan, kaya’t kahit mahina ang pagbasa ay halatang nanginginig ang tinig ni Padre Salví. Samantala, inilagay na sa kahong kristal ang lahat ng dapat ilagay, tulad ng mga manuskrito, mga pahayagan, mga medalya, mga barya, atbp., at ang lahat ng ito ay ipinasok sa loob ng silindrong tingga at mahigpit na hinang. Alcalde: Ginoong Ibarra, nais ba ninyong ilagay ang kahon sa lugar nito? Hinihintay kayo ng kura!—bulong ng alcalde sa tainga ng binata. Ibarra: Buong galak,—bulong naman nito;—ngunit aagawin ko ang marangal na tungkuling iyan sa ginoong escribano [notaryo ng hukuman]: ang ginoong escribano ang dapat magpatotoo sa akto! Kinuha ito ng escribano nang buong kaseryosohan, bumaba sa hagdang may alpombra na patungo sa ilalim ng hukay, at sa angkop na kataimtiman ay inilagay ito sa butas ng bato. Kinuha noon ng kura ang hisopo at winisikan ng banal na tubig ang mga bato. Dumating ang sandali upang maglagay ang bawat isa ng kanyang isang kutsarang argamasa sa ibabaw ng batong nakahimlay sa hukay, upang ang isa pang bato ay mailapat nang maayos at kumapit. Iniabot ni Ibarra sa alcalde ang isang kutsara ng kantero, na sa malapad na talim nitong pilak ay nakaukit ang petsa; ngunit bago iyon ay bumigkas muna ang Kanyang Ekselensiya ng isang talumpati sa wikang Kastila. Alcalde: “Mga mamamayan ng San Diego!—sabi niya sa mabigat na tinig: may karangalan kaming pamunuan ang isang seremonya na ang kahalagahan ay mauunawaan ninyo nang hindi na Namin sinasabi. Itinatatag ang isang paaralan; ang paaralan ang saligan ng lipunan, ang paaralan ang aklat na kinasusulatan ng hinaharap ng mga bayan! Ipakita ninyo sa amin ang paaralan ng isang bayan, at sasabihin namin sa inyo kung anong bayan iyon. “Mga mamamayan ng San Diego! Pagpalain ninyo ang Diyos, na nagbigay sa inyo ng mga banal na pari, at ang pamahalaan ng madre patria [inang bansa, ang Espanya] na walang pagod na nagpapalaganap ng kabihasnan sa mayayabong na pulong ito, na kinakalinga niya sa ilalim ng kanyang maluwalhating balabal! Pagpalain ninyo ang Diyos, na naawa sa inyo nang dalhin sa inyo ang mga mapagpakumbabang paring ito na nagbibigay-liwanag sa inyo at nagtuturo sa inyo ng banal na salita! Pagpalain ninyo ang Pamahalaang gumawa, gumagawa at gagawa ng napakaraming sakripisyo para sa inyo at sa inyong mga anak! “At ngayong binabasbasan ang unang bato ng napakahalagang gusaling ito, Kami, ang alcalde mayor ng lalawigang ito, sa ngalan ng Kanyang Kamahalan ang hari, na ingatan nawa ng Diyos, hari ng mga Espanya, sa ngalan ng dakilang pamahalaang Kastila, at sa lilim ng kanyang watawat na walang dungis at laging matagumpay, Kami ay nag-aalay ng aktong ito at sinisimulan ang pagtatayo ng paaralang ito! “Mga mamamayan ng San Diego, mabuhay ang hari! Mabuhay ang Espanya! Mabuhay ang mga relihiyoso! Mabuhay ang relihiyong Katoliko!” Maraming Tinig: Mabuhay! mabuhay!—sagot ng maraming tinig,—mabuhay ang ginoong alcalde! Pagkatapos ay bumaba ito nang buong tikas sa saliw ng musikang nagsimulang tumugtog; naglagay ng ilang kutsarang argamasa sa ibabaw ng bato at, sa tikas ding gaya noong una, ay muling umakyat. Pumalakpak ang mga empleyado. Iniabot ni Ibarra ang isa pang kutsarang pilak sa kura na, matapos siyang titigan sandali, ay dahan-dahang bumaba. Sa kalagitnaan ng hagdan ay tumingala siya upang tingnan ang batong nakabitin sa matitibay na kable, ngunit isang segundo lamang iyon, at nagpatuloy siya sa pagbaba. Ginawa niya ang ginawa ng alcalde, ngunit sa pagkakataong ito ay mas maraming palakpak ang narinig: sa mga empleyado ay nadagdag ang ilang prayle at si Kapitan Tiago. Tila may hinahanap si Padre Salví na mapagbibigyan ng kutsara; tumingin siya nang nag-aalinlangan kay María Clara, ngunit nagbago ng isip at iniabot ito sa escribano. Ang escribano, bilang pagkamaginoo, ay lumapit kay María Clara, na tumanggi nang nakangiti. Bumaba nang isa-isa ang mga prayle, ang mga empleyado at ang alférez. Hindi nakalimutan si Kapitan Tiago. Si Ibarra na lamang ang kulang, at mag-uutos na sana na ibaba ng lalaking dilaw ang bato, nang maalala ng kura ang binata, at sinabi sa kanya nang pabiro at nagkukunwaring palagay ang loob: Fray Salví: Hindi ba kayo makikisawsaw ng inyong kutsara, Ginoong Ibarra? Ibarra: Magiging isa akong Juan Palomo [taong sinasarili ang lahat]: ako ang nagluluto at ako rin ang kumakain!—sagot nito sa parehong tono. Alcalde: Sige na kayo!—sabi ng alcalde habang marahan siyang itinutulak; kung hindi, mag-uutos akong huwag ibaba ang bato at mananatili tayo rito hanggang sa araw ng paghuhukom. Sa harap ng napakatinding bantang iyon, napilitang sumunod si Ibarra. Pinalitan niya ang maliit na kutsarang pilak ng isang malaking kutsarang bakal, na nagpangiti sa ilang tao, at mahinahon siyang lumapit. Tinitingnan siya ni Elías nang may di-maipaliwanag na anyo; kung nakita mo siya, sasabihin mong ang buo niyang buhay ay natipon sa kanyang mga mata. Nakatingin ang lalaking dilaw sa bangin na nakabukas sa kanyang paanan. Si Ibarra, matapos sumulyap nang mabilis sa malaking batong nakabitin sa ibabaw ng kanyang ulo, at kay Elías at sa lalaking dilaw, ay nagsabi kay ñor Juan sa tinig na medyo nanginginig: Ibarra: Iabot ninyo sa akin ang timba at ihanap ninyo ako ng isa pang kutsara sa itaas! Naiwang mag-isa ang binata. Hindi na siya tinitingnan ni Elías: ang mga mata nito ay nakapako sa kamay ng lalaking dilaw, na nakayuko sa hukay at sinusundan nang may pananabik ang mga galaw ng binata. Naririnig ang tunog ng kutsarang humahalo sa masa ng buhangin at apog, sa gitna ng mahinang bulungan ng mga empleyado na bumabati sa alcalde dahil sa kanyang talumpati. Biglang may sumabog na malakas na ingay: ang kalo, na nakatali sa paanan ng cabria, ay tumilapon, at kasunod nito ang torno, na humampas sa kasangkapan na parang isang trosong pambayo ng pader: umuuga ang mga troso, lumilipad ang mga tali, at ang lahat ay gumuho sa loob ng isang segundo nang may nakapangingilabot na ugong. Isang ulap ng alikabok ang pumailanglang; isang sigaw ng sindak, na binubuo ng sanlibong tinig, ang pumuno sa hangin. Tumakas at nagtakbuhan ang halos lahat; iilan lamang ang sumugod sa hukay. Si María Clara at si Padre Salví lamang ang nanatili sa kanilang puwesto, hindi makagalaw, namumutla at walang imik. Nang medyo humupa na ang alikabok, nakita nila si Ibarra na nakatayo sa gitna ng mga biga, kawayan at kable, sa pagitan ng torno at ng malaking bato, na sa bilis ng pagbagsak ay niyanig at dinurog ang lahat. Hawak pa rin ng binata ang kutsara at nakatingin nang may sindak sa bangkay ng isang lalaki na nakahandusay sa kanyang paanan, kalahating nakabaon sa mga biga. Mga Empleyado: Hindi ba kayo namatay?—Buhay pa ba kayo?—Alang-alang sa Diyos, magsalita kayo!—sabi ng ilang empleyado, puno ng sindak at malasakit. Ilang Tinig: Milagro! Milagro!—sigaw ng ilan. Ibarra: Halikayo at ilabas ninyo ang bangkay ng kaawa-awang ito!—sabi ni Ibarra, na parang nagising mula sa isang panaginip. Nang marinig ang kanyang tinig, naramdaman ni María Clara na iniiwan siya ng kanyang lakas, at bumagsak siyang halos walang malay sa mga bisig ng kanyang mga kaibigan. Naghari ang malaking kaguluhan: nagsasalita ang lahat, kumukumpas, patakbo-takbo mula sa isang lugar patungo sa isa pa, bumababa sa hukay, umaakyat, lahat ay tuliro at sindak na sindak. Alférez: Sino ang patay? Buhay pa ba siya?—tanong ng alférez. Nakilala nila sa bangkay ang lalaking dilaw na nakatayo kanina sa tabi ng torno. Alcalde: Kasuhan ang maestro de obras [punong tagapagtayo]!—iyon ang unang nasabi ng alcalde. Sinuri nila ang bangkay, inilapat ang kamay sa dibdib nito, ngunit hindi na tumitibok ang puso. Tinamaan ito sa ulo at umaagos ang dugo mula sa ilong, bibig at tainga. Nakita nila sa leeg ang ilang kakaibang bakas: apat na malalalim na lubog sa isang gilid at isa sa kabila, bagaman medyo mas malaki: kung nakita mo ang mga ito, iisipin mong isang kamay na bakal ang dumakma rito na parang sipit. Mainit na binabati ng mga pari ang binata at kinakamayan siya. Ang Pransiskanong mapagpakumbaba ang anyo, na nagsilbing Espiritu Santo ni Padre Dámaso, ay nagsabi nang lumuluha ang mga mata: Espiritu Santo: Makatarungan ang Diyos, mabuti ang Diyos! Isang Empleyado: Kapag naiisip ko na ilang sandali lamang bago iyon ay naroon ako!—sabi ng isa sa mga empleyado kay Ibarra,—naku! kung ako pala ang naging huli, Hesus! Isa pang Empleyado: Tumatayo ang balahibo ko!—sabi ng isa pang medyo kalbo. Isang Matanda: At mabuti na lang at sa inyo nangyari iyon at hindi sa akin!—bulong ng isang matandang nanginginig pa. Ilang Kastila: Don Pascual!—bulalas ng ilang Kastila. Don Pascual: Mga ginoo, sinabi ko iyon dahil hindi naman namatay ang ginoo: ako, kung hindi man ako nadurog, ay mamamatay rin pagkatapos sa kaiisip lamang dito. Ngunit malayo na si Ibarra, inaalam ang kalagayan ni María Clara. Alcalde: Huwag sanang hadlangan nito ang pagpapatuloy ng pista, Ginoong de Ibarra!—sabi ng alcalde—purihin ang Diyos! Ang patay ay hindi pari, ni Kastila. Kailangang ipagdiwang ang inyong pagkaligtas. Isipin ninyo kung nadaganan kayo ng bato! Escribano: May mga kutob, may mga kutob!—bulalas ng escribano;—sinabi ko na: hindi bukal sa loob ng Ginoong Ibarra ang pagbaba. Nakita ko na iyon! Isang Tinig: Ang patay ay isa lamang Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo]! Alcalde: Ituloy ang pista! Musika! hindi binubuhay ng kalungkutan ang patay! Kapitan, dito isasagawa ang mga pagsisiyasat!... Papuntahin ang directorcillo [kalihim ng pamahalaang-bayan]!... Ipiit ang maestro de obras! Isa pang Tinig: Sa cepo [kahoy na pangipit sa paa ng bilanggo] siya! Alcalde: Sa cepo! Eh! musika, musika! Sa cepo ang maestrillo [hamak na maestro]! Ibarra: Ginoong alcalde, seryosong tugon ni Ibarra: kung hindi bubuhayin ng kalungkutan ang patay, lalong hindi ito magagawa ng pagkabilanggo ng isang taong wala tayong nalalaman tungkol sa kanyang pagkakasala. Ako ang mananagot sa kanya at hinihiling ko ang kanyang kalayaan, kahit man lamang sa mga araw na ito. Alcalde: Sige! sige! pero huwag na sanang umulit! Kumalat ang lahat ng uri ng puna. Tinatanggap na ng lahat ang ideya ng milagro. Gayunman, tila hindi gaanong natutuwa si Fray Salví sa milagro, na iniuukol sa isang santo ng kanyang korporasyon at ng kanyang parokya. May nagdagdag pa na nakakita raw siya ng isang pigurang bumaba sa hukay habang gumuguho ang lahat, nakasuot ng madilim na damit na tulad ng sa mga Pransiskano. Walang duda: si San Diego mismo iyon. Nabalitaan din na nagsimba si Ibarra at ang lalaking dilaw ay hindi; kasinlinaw ng liwanag ng araw. Isang Ina: Kita mo? ayaw mong magsimba,—sabi ng isang ina sa kanyang anak;—kung hindi kita napalo para pilitin ka, ngayon ay dadalhin ka rin sa tribunal [bulwagan ng bayan] gaya niyan, nakasakay sa kariton! Sa katunayan, ang lalaking dilaw, o ang kanyang bangkay, na nakabalot sa banig, ay dinadala sa tribunal. Nagmamadaling umuwi si Ibarra upang magpalit ng damit. Tasio: Masamang simula, hum!—sabi ng matandang Tasio habang papalayo. ============================================================================== KABANATA XXXIII: MALAYANG PAG-IISIP ============================================================================== Patapos na si Ibarra sa kanyang pag-aayos nang ipaalam ng isang utusan na may isang magsasaka na naghahanap sa kanya. Sa pag-aakalang isa ito sa kanyang mga manggagawa, iniutos niyang papasukin ito sa kanyang opisina o silid-aralan, na nagsisilbing aklatan at laboratoryo ng kemika nang sabay. Ngunit sa kanyang pagkagulat, nakita niya roon ang seryoso at misteryosong anyo ni Elías. Elías: Iniligtas ninyo ang aking buhay,—sabi ni Elías sa Tagalog, na nauunawaan ang kilos ni Ibarra;—nabayaran ko na sa inyo ang kalahati ng aking utang at wala kayong dapat ipagpasalamat sa akin, bagkus ay kabaligtaran. Pumarito ako upang humingi sa inyo ng isang pabor... Ibarra: Magsalita kayo!—sagot ng binata sa parehong wika, na nagulat sa kaseryosohan ng magsasakang iyon. Tinitigan ni Elías nang ilang segundo ang mga mata ni Ibarra at sumagot: Elías: Kapag nais linawin ng hustisya ng tao ang misteryong ito, ipinakikiusap ko na huwag ninyong banggitin kanino man ang babala na ibinigay ko sa inyo sa simbahan. Ibarra: Huwag kayong mag-alala,—sagot ng binata na may bahagyang tono ng pagkainis;—alam kong kayo ay hinahabol, ngunit hindi ako sumbungero. Elías: Oh, hindi dahil sa akin, hindi dahil sa akin!—sambit ni Elías na may kaunting sigla at pagmamataas;—dahil sa inyo ito: wala akong kinatatakutan sa mga tao. Lalong nagulat ang ating binata: ang tono ng pananalita ng magsasakang iyon, na dating piloto, ay bago at tila hindi akma sa kanyang kalagayan o kapalaran. Ibarra: Ano ang ibig ninyong sabihin?—tanong niya habang tinititigan nang may pagtatanong ang misteryosong lalaking iyon. Elías: Hindi ako nagsasalita sa mga palaisipan, sinisikap kong maging malinaw. Para sa higit ninyong kaligtasan, kinakailangang isipin ng inyong mga kaaway na kayo ay walang kamalay-malay at nagtitiwala. Umatras si Ibarra. Ibarra: Mga kaaway ko? May mga kaaway ako? Elías: Lahat tayo ay may kaaway, ginoo, mula sa pinakamaliit na insekto hanggang sa tao, mula sa pinakamahirap hanggang sa pinakamayaman at makapangyarihan! Ang pagkakaroon ng kaaway ay batas ng buhay! Tahimik na tinitigan ni Ibarra si Elías. Ibarra: Hindi kayo piloto ni magsasaka!...—bulong niya. Elías: May mga kaaway kayo sa matataas at mabababang antas,—patuloy ni Elías na hindi napansin ang sinabi ng binata;—may binabalak kayong isang dakilang gawain, may nakaraan kayo, ang inyong ama, ang inyong lolo ay nagkaroon ng mga kaaway, dahil nagkaroon sila ng masisidhing damdamin, at sa buhay, hindi ang mga kriminal ang pinakakinamumuhian, kundi ang mga taong marangal. Ibarra: Kilala ba ninyo ang aking mga kaaway? Hindi agad sumagot si Elías at nag-isip. Elías: Nakilala ko ang isa, ang namatay na, sagot niya. Kagabi natuklasan ko na may binabalak siya laban sa inyo, mula sa ilang salitang ipinagpalitan nila ng isang hindi kilalang tao na nawala sa karamihan. “Ang isang ito ay hindi kakainin ng mga isda tulad ng kanyang ama: makikita ninyo bukas,” sabi niya. Ang mga salitang ito ay nakatawag ng aking pansin hindi lamang dahil sa kanilang kahulugan, kundi dahil din sa taong nagsabi nito, na ilang araw na ang nakalipas ay humarap sa maestro de obras [punong tagapagtayo], na may tahasang hangaring pamahalaan ang mga gawain sa paglalagay ng bato, hindi humihingi ng malaking sahod at ipinagmamalaki ang kanyang malaking kaalaman. Wala akong sapat na dahilan upang maniwala sa kanyang masamang hangarin, ngunit may kung anong nagsasabi sa akin na tama ang aking mga hinala, at dahil dito pinili ko ang tamang sandali at pagkakataon upang bigyan kayo ng babala, upang hindi ninyo ako matanong. Ang iba pa ay nakita na ninyo. Matagal nang tahimik si Elías at hindi pa rin sumasagot ni nagsasalita ng kahit isang salita si Ibarra. Malalim ang kanyang pag-iisip. Ibarra: Ikinalulungkot kong namatay ang taong iyon!—sabi niya sa wakas;—mula sa kanya ay may iba pa sanang nalaman! Elías: Kung nabuhay siya, nakatakas sana siya mula sa nanginginig na kamay ng bulag na hustisya ng tao. Hinatulan siya ng Diyos, pinatay siya ng Diyos, Diyos nawa ang tanging Hukom! Tinitigan ni Crisóstomo nang ilang sandali ang lalaking nagsasalita sa kanya nang gayon, at nakita ang matipuno nitong mga bisig, na puno ng mga pasa at malalaking bugbog: Ibarra: Naniniwala rin ba kayo sa milagro?—sabi niya nang nakangiti;—tingnan ninyo ang milagrong pinag-uusapan ng bayan! Elías: Kung maniniwala ako sa mga milagro, hindi ako maniniwala sa Diyos: maniniwala ako sa isang taong ginawang diyos, maniniwala ako na ang tao nga ang lumikha sa Diyos ayon sa kanyang larawan at wangis,—sagot niya nang taimtim:—ngunit naniniwala ako sa Kanya; higit sa isang beses ko nang naramdaman ang Kanyang kamay. Nang gumuguho ang lahat at nagbabanta ng pagkawasak sa lahat ng naroroon, ako, ako ang humawak sa kriminal, pumuwesto ako sa kanyang tabi: siya ay nasugatan at ako ay buo at ligtas. Ibarra: Kayo? kung gayon ay kayo?... Elías: Oo! hinawakan ko siya nang tangkain niyang tumakas, nang masimulan na niya ang kanyang nakamamatay na gawain: nakita ko ang kanyang krimen. At sinasabi ko sa inyo: Diyos nawa ang tanging hukom sa mga tao, Siya nawa ang tanging may karapatan sa buhay; huwag nawang isipin kailanman ng tao na palitan Siya! Ibarra: Ngunit gayunpaman, kayo sa pagkakataong ito... Elías: Hindi!—putol ni Elías na nahulaan ang pagtutol,—hindi ito pareho. Kapag hinatulan ng tao ang iba ng kamatayan o sinisira magpakailanman ang kanilang kinabukasan, ginagawa niya ito nang walang anumang panganib sa sarili at ginagamit ang lakas ng ibang tao upang isakatuparan ang kanyang mga hatol, na pagkatapos ng lahat ay maaaring mali o nagkakamali. Ngunit ako, sa paglalagay sa kriminal sa parehong panganib na inihanda niya para sa iba, ako ay nakibahagi sa parehong mga panganib. Hindi ko siya pinatay, hinayaan kong patayin siya ng kamay ng Diyos. Ibarra: Hindi ba kayo naniniwala sa pagkakataon? Elías: Ang paniniwala sa pagkakataon ay tulad ng paniniwala sa mga milagro: kapwa ipinapalagay na hindi alam ng Diyos ang hinaharap. Ano ang milagro? Isang kontradiksiyon, isang paglabag sa mga batas ng kalikasan. Ang kawalan ng pagtanaw sa hinaharap at ang kontradiksiyon sa Katalinuhang nagpapatakbo sa makina ng mundo ay nangangahulugan ng dalawang malaking kapintasan. Ibarra: Sino kayo?—muling tanong ni Ibarra na may kaunting takot;—nakapag-aral ba kayo? Elías: Kinailangan kong maniwala nang labis sa Diyos, dahil nawala na ang aking pananampalataya sa mga tao,—sagot ng piloto na iniiwasan ang tanong. Naisip ni Ibarra na nauunawaan niya ang binatang hinahabol na iyon: itinatanggi niya ang hustisya ng tao, hindi niya kinikilala ang karapatan ng tao na husgahan ang kanyang kapwa, tumututol siya sa lakas at sa pangingibabaw ng ilang uri sa iba. Ibarra: Gayunpaman, dapat ninyong tanggapin ang pangangailangan sa hustisya ng tao, gaano man ito kakulang,—sagot niya.—Ang Diyos, gaano man karami ang kanyang mga ministro sa lupa, ay hindi maaari, ibig kong sabihin, ay hindi malinaw na nagsasabi ng kanyang hatol upang lutasin ang milyun-milyong alitan na dulot ng ating mga damdamin. Kinakailangan, kailangan, makatarungan na paminsan-minsan ay husgahan ng tao ang kanyang kapwa! Elías: Oo, upang gumawa ng mabuti, hindi masama, upang itama at pagbutihin, hindi upang sirain, dahil kung mali ang kanyang mga hatol, wala siyang kapangyarihan upang lunasan ang masamang nagawa niya. Ngunit, dagdag niya na iniba ang tono, ang diskusyong ito ay higit sa aking kakayahan, at inaabala ko kayo ngayong kayo ay hinihintay. Huwag ninyong kalimutan ang kasasabi ko lamang sa inyo: mayroon kayong mga kaaway; ingatan ninyo ang inyong sarili para sa kabutihan ng inyong bayan. At nagpaalam na siya. Ibarra: Kailan ko kayo muling makikita?—tanong ni Ibarra. Elías: Tuwing nais ninyo at tuwing maaari akong maging kapaki-pakinabang sa inyo. May utang pa rin ako sa inyo! ============================================================================== KABANATA XXXIV: SA KAINAN ============================================================================== Doon sa ilalim ng pinalamutiang kiosko [bukas na silungan] kumakain ang mga dakilang tao ng lalawigan. Ang alcalde [Kastilang gobernador ng lalawigan] ay nakaupo sa isang dulo ng mesa; si Ibarra, sa kabila. Sa kanan ng binata ay nakaupo si María Clara, at sa kaliwa niya ang escribano [notaryo ng hukuman]. Si Kapitan Tiago, ang alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan], ang gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan o samahan], ang mga prayle, ang mga empleyado at ang ilang dalagang nanatili ay nakaupo, hindi ayon sa ranggo, kundi ayon sa kanilang mga hilig. Ang pagkain ay medyo masigla at masaya, ngunit, sa kalagitnaan nito, dumating ang isang empleyado ng telegrapo na naghahanap kay Kapitan Tiago, dala ang isang telegrama. Natural na humingi ng pahintulot si Kapitan Tiago na basahin ito, at natural na lahat ay nakiusap sa kanya na basahin niya. Kumunot muna ang mga kilay ng marangal na Kapitan, pagkatapos ay itinaas niya ang mga ito: namutla ang kanyang mukha, nagliwanag at, mabilis na itiniklop ang papel at tumayo: Kapitan Tiago: Mga ginoo,—sabi niyang natataranta,—ang Kanyang Ekselensiya, ang Kapitan Heneral, ay darating ngayong hapon upang parangalan ang aking bahay! At tumakbo siya dala ang telegrama at ang serbilyeta, ngunit walang sombrero, hinahabol ng mga sigaw at tanong. Ang balita ng pagdating ng mga tulisan ay hindi sana nagdulot ng mas malaking epekto. Ilang Tinig: Ngunit pakinggan ninyo!—Kailan siya darating?—Ikuwento ninyo sa amin!—Ang Kanyang Ekselensiya! Malayo na si Kapitan Tiago. Ilang Tinig: Darating ang Kanyang Ekselensiya at tutuloy sa bahay ni Kapitan Tiago!—sigaw ng ilan nang hindi iniisip na naroon ang anak at ang magiging manugang. Ibarra: Hindi na maaaring maging mas mahusay ang pagpili!—sagot ng huli. Nagkatinginan ang mga prayle; ang tingin nila ay nagsasabing: “Ang Kapitan Heneral ay gumagawa na naman ng isa sa kanyang mga kalokohan; iniinsulto tayo”; iyon ang iniisip nila, nanahimik sila at walang nagsabi ng kanyang iniisip. Alcalde: Nabanggit na ito sa akin kahapon,—sabi ng alcalde,—ngunit noon ay hindi pa nakapagpapasya ang Kanyang Ekselensiya. Alférez: Alam ba ng Inyong Ekselensiya, ginoong alcalde, kung gaano katagal binabalak ng Kapitan Heneral na manatili rito?—tanong ng alférez na nag-aalala. Alcalde: Hindi ko tiyak; gusto ng Kanyang Ekselensiya ang magbigay ng mga sorpresa. Isang Tinig: Narito pa ang ibang mga telegrama! Para ang mga ito sa alcalde, sa alférez at sa gobernadorcillo, at iisa ang ibinabalita: napansin ng mga prayle na wala ni isa ang nakapangalan sa kura. Alcalde: Darating ang Kanyang Ekselensiya sa ikaapat ng hapon, mga ginoo!—sabi ng alcalde nang solemne;—maaari tayong kumain nang panatag! Hindi maaaring mas mahusay ang sinabi ni Leonidas sa Termopilas: “Ngayong gabi ay maghahapunan tayo kasama si Pluto!” Nagpatuloy ang usapan sa karaniwang daloy nito. Isang Empleyado: Napapansin kong wala ang ating dakilang mangangaral!—sabi nang mahiyain ng isa sa mga empleyado, na mukhang walang muwang, na hindi pa bumubuka ang bibig hanggang sa oras ng pagkain at ngayon lamang nagsalita sa buong umaga. Lahat ng nakaaalam ng kasaysayan ng ama ni Crisóstomo ay kumilos at kumindat na para bang sinasabi: “Ayan na! Unang bukas pa lang ng bote, latak na!” ngunit ang ilang mas mabait ay sumagot: Ilang Tinig: Marahil ay medyo pagod siya... Alférez: Anong medyo?—sigaw ng alférez;—hapong-hapo siya marahil at, gaya ng sinasabi rito, malunqueado [bugbog ang katawan sa pagod]. Naku, ang sermong iyon! Escribano: Isang kahanga-hangang sermon, higante!—sabi ng escribano. Tagapagbalita: Maganda, malalim!—dagdag ng tagapagbalita. Padre Manuel Martín: Para makapagsalita nang ganoon katagal, kailangan ang mga baga na katulad ng sa kanya,—puna ni Padre Manuel Martín. Walang kinilala ang Agustino sa kanya kundi ang kanyang mga baga. Fray Salví: At ang kakayahang magsalita,—dagdag ni Padre Salví. Alcalde: Alam ba ninyo na si Ginoong Ibarra ang may pinakamahusay na kusinero sa lalawigan?—sabi ng alcalde na pinuputol ang usapan. Isang Empleyado: Iyan nga ang sinasabi ko, ngunit ayaw parangalan ng kanyang magandang katabi ang mesa, dahil halos hindi siya tumitikim ng pagkain,—sagot ng isa sa mga empleyado. Namula si María Clara. María Clara: Nagpapasalamat ako sa ginoo ... masyado siyang nag-aalala sa akin,—nauutal niyang sabi nang mahiyain,—ngunit... Alcalde: Ngunit sapat na ninyo itong pinararangalan sa inyong pagdalo lamang,—tapos ng magalang na alcalde, at bumaling kay Padre Salví: Alcalde: Padre cura [paring kura ng parokya],—dagdag niya nang malakas,—napapansin kong buong araw na tahimik at nag-iisip ang Inyong Kagalang-galangan... Fray Sibyla: Ang ginoong alcalde ay isang kahanga-hangang tagamasid!—sigaw ni Padre Sibyla sa isang kakaibang tono. Fray Salví: Ganoon na talaga ako,—pautal na sabi ng Pransiskano;—mas gusto kong makinig kaysa magsalita. Alférez: Ang Inyong Kagalang-galangan ay laging nag-iisip na manalo at hindi matalo!—sabi ng alférez nang pabiro. Hindi tinanggap ni Padre Salví ang biro: kumislap sandali ang kanyang tingin at sumagot: Fray Salví: Alam na alam ng ginoong alférez na nitong mga araw na ito, hindi ako ang pinakamaraming nananalo o natatalo! Itinago ng alférez ang tama sa isang pekeng tawa at nagkunwaring hindi siya ang pinatatamaan. Alcalde: Ngunit, mga ginoo, hindi ko maintindihan kung paano maaaring pag-usapan ang tungkol sa mga panalo o talo,—sabad ng alcalde;—ano ang iisipin sa atin ng mga kaibig-ibig at mahinhing dalagang ito, na pinararangalan tayo ng kanilang presensya? Para sa akin, ang mga dalaga ay parang mga arpa eólica [alpang tinutugtog ng hangin] sa gitna ng gabi: kailangan silang pakinggan at bigyan ng masusing pansin, upang ang kanilang di-masambit na mga himig, na nag-aangat sa kaluluwa sa makalangit na mga globo ng walang hanggan at ng huwaran... Escribano: Nagiging makata ang Inyong Ekselensiya!—masayang sabi ng escribano, at kapwa nila inubos ang laman ng kanilang kopa. Alcalde: Hindi ko maiwasan,—sabi ng alcalde habang pinupunasan ang kanyang mga labi;—ang pagkakataon, kung hindi man laging gumagawa ng magnanakaw, ay gumagawa ng makata. Sa aking kabataan ay sumulat ako ng mga tula, at sa totoo lang, hindi masama. Tagapagbalita: Kaya pala naging taksil ang Inyong Ekselensiya sa mga Musa upang sundan si Temis!—sabi nang may diin ng ating mitikal o mitologong tagapagbalita. Alcalde: Psh! ano ang magagawa ninyo? Ang pangarap ko ay palaging marating ang buong hagdan ng lipunan. Kahapon ay namumulot ako ng mga bulaklak at umaawit, ngayon ay hawak ko ang tungkod ng katarungan at naglilingkod sa sangkatauhan, bukas... Fray Sibyla: Bukas ay ihahagis ng Inyong Ekselensiya ang tungkod sa apoy upang magpainit dito sa taglamig ng buhay at kukuha ng isang puwesto bilang ministro,—dagdag ni Padre Sibyla. Alcalde: Psh! oo... hindi... ang pagiging ministro ay hindi eksaktong aking magandang mithiin: nararating iyon ng sinumang bagong salta. Isang villa sa hilaga upang doon magpalipas ng tag-init, isang mansiyon sa Madrid at ilang mga ari-arian sa Andalucía para sa taglamig... Mabubuhay tayo na naaalala ang ating mahal na Pilipinas!... Hindi sasabihin ni Voltaire tungkol sa akin: Nous n’avons jamais été chez ces peuples que pour nous y enrichir et pour les calomnier [Nanirahan lamang kami sa gitna ng mga taong iyon upang magpayaman at upang siraan sila]. Inakala ng mga empleyado na nagbiro ang Kanyang Ekselensiya at sila’y nagtawanan bilang papuri rito; ginaya sila ng mga prayle, dahil hindi nila alam na si Volter ay ang Voltaïré na makailang ulit nilang isinumpa at inilagay sa impiyerno. Ngunit alam ito ni Padre Sibyla at siya’y naging seryoso, sa pag-aakalang ang alcalde ay nagsabi ng isang erehiya o kalapastanganan. Sa kabilang kiosko ay kumakain ang mga bata, pinamumunuan ng kanilang guro. Para sa mga batang Pilipino, medyo maingay sila, dahil karaniwan sa mesa at sa harap ng ibang tao ay mas nagkakasala sila ng pagiging mahiyain kaysa sa pagiging palagay ang loob. Ang sinumang nagkamali sa paggamit ng mga kubyertos ay itinutuwid ng katabi; dito nagmumula ang isang pagtatalo at pareho silang nakakahanap ng mga tagasuporta: ang ilan ay pumipili ng kutsara, ang ilan ay ng tinidor o kutsilyo, at dahil wala silang kinikilalang awtoridad, sumisiklab doon ang la de Dios es Cristo [isang malaking gulo; sa letra, “ang Diyos ay si Kristo”] o, sa mas malinaw, isang pagtatalo ng mga teologo. Nagkikindatan, nagsisikuhan at nagsesenyasan ang mga magulang at sa kanilang mga ngiti ay mababasa na sila’y masaya. Babaeng Magsasaka: Ayan na!—sabi ng isang babaeng magsasaka sa isang matandang lalaking dumidikdik ng buyo sa kanyang kalikot [maliit na supot na tela];—kahit na ayaw ng aking asawa, ang aking Andoy ay magiging pari. Kami ay talagang mahirap, ngunit magtatrabaho kami, at kung kinakailangan, hihingi kami ng limos. Hindi nawawalan ng nagbibigay ng pera upang ang mga mahihirap ay makapagpari. Hindi ba’t sinasabi ng kapatid na Mateo, isang taong hindi nagsisinungaling, na si Papa Sixto ay isang pastol ng kalabaw sa Batangas? Kaya tingnan ninyo ang aking Andoy, tingnan ninyo kung wala na siyang mukha ni San Vicente! At ang mabuting ina ay naglalaway habang nakikita ang kanyang anak na hawak ang tinidor gamit ang parehong kamay. Matanda: Tulungan tayo ng Diyos!—dagdag ng matanda habang ngumunguya ng sapá [katas ng nginuyang buyo];—kung si Andoy ay maging papa, pupunta tayo sa Roma, hehe! kaya ko pang maglakad nang maayos. At kung mamatay ako... hehe! Babaeng Magsasaka: Huwag kayong mag-alala, lolo! Hindi malilimutan ni Andoy na tinuruan ninyo siyang humabi ng mga buslong kawayan at dikin[1]. Matanda: Tama ka, Petra; naniniwala rin ako na ang iyong anak ay magiging malaking tao ... kahit man lang patriarka. Wala akong nakitang iba na sa mas maikling panahon ay natutunan ang trabaho! Oo, oo, maaalala niya ako kapag, bilang Papa o obispo, ay naglilibang siya sa paggawa ng mga buslo para sa kanyang kusinera. Magmimisa siya para sa aking kaluluwa, hehe! At ang mabuting matanda, sa pag-asang ito, ay pinuno nang husto ng maraming buyo ang kanyang kalikot. Petra: Kung pakinggan ng Diyos ang aking mga panalangin at matupad ang aking mga pag-asa, sasabihin ko kay Andoy: Anak, alisin mo ang mga kasalanan naming lahat at ipadala mo kami sa langit. Hindi na namin kailangang magdasal, mag-ayuno, o bumili ng mga bula. Ang sinumang may anak na banal na Papa ay maaari nang magkasala! Matanda: Ipadala mo siya bukas sa bahay, Petra,—sabi ng matanda na puno ng sigla;—tuturuan ko siyang maglala ng nito![2] Petra: Hum! Aba! Ano ang akala ninyo, lolo? Iniisip ba ninyo na ang mga pari ay gumagamit pa ng kanilang mga kamay? Ang pari, kahit na pari lamang, ay nagtatrabaho lamang sa misa... kapag umiikot! Ang arsobispo ay hindi na umiikot, nakaupo na siya kung magmisa; kaya ang Papa... ang Papa ay magmimisa sa kama, may pamaypay!... Ano ang akala ninyo? Matanda: Hindi masama, Petra, na malaman niya kung paano inihahanda ang nito. Mabuti na makapagbenta siya ng salakot at petaca [lalagyan ng tabako] upang hindi na kailangang humingi ng limos, tulad ng ginagawa rito taun-taon ng pari sa ngalan ng Papa. Naaawa ako kapag nakakakita ng isang banal na mahirap at palagi kong ibinibigay ang aking naiipon. Lumapit ang isa pang magsasaka na nagsasabi: Isa pang Magsasaka: Pasya na, kumare, ang anak ko ay magiging doktor; walang katulad ang pagiging doktor! Petra: Doktor! tumahimik kayo, kumpare,—sagot ni Petra;—walang katulad ang pagiging pari! Isa pang Magsasaka: Pari? brr! pari? Ang doktor ay kumikita ng maraming pera, iginagalang siya ng mga may sakit, kumare! Petra: Naku naman! Ang pari, sa pag-ikot nang tatlo o apat na beses, at pagsasabi ng déminos pabiscum [baluktot na Dominus vobiscum: Sumainyo ang Panginoon], ay kumakain ng Diyos at tumatanggap ng pera. Lahat, kahit ang mga babae, ay sinasabi sa kanya ang kanilang mga lihim! Isa pang Magsasaka: At ang doktor? Ano sa akala ninyo ang doktor? Nakikita ng doktor ang lahat ng mayroon kayong mga babae, pinupulsuhan ang mga dalaga... Gusto ko lang maging doktor kahit isang linggo! Petra: At ang pari? Hindi ba’t nakikita rin ng pari ang nakikita ng inyong doktor? At mas mabuti pa! Alam ninyo ang kasabihan: matabang manok at bilugang hita para sa pari. Isa pang Magsasaka: Ano? Kumakain ba ang mga doktor ng tuyong sardinas? Nasasaktan ba ang kanilang mga daliri sa pagkain ng asin? Petra: Nadudumihan ba ang kamay ng pari tulad ng inyong mga doktor? Para doon ay may malalaking asyenda siya, at kapag nagtatrabaho, nagtatrabaho siya nang may musika at tinutulungan ng mga sakristan. Isa pang Magsasaka: At ang pangungumpisal, kumare? Hindi ba’t trabaho iyon? Petra: Trabaho raw! Gugustuhin pa ninyong kayo ang nangungumpisal sa lahat ng tao! Tayo nga’y nagtatrabaho at nagpapawis para lamang malaman kung ano ang ginagawa ng mga lalaki at mga babae, kung ano ang ginagawa ng ating mga kapitbahay! Ang pari ay uupo lamang, at lahat ay sinasabi sa kanya; minsan natutulog siya, ngunit nagbibigay ng dalawa o tatlong bendisyon at tayo’y muling nagiging mga anak ng Diyos! Gusto kong maging pari sa isang hapon ng Kuwaresma! Isa pang Magsasaka: At ang... ang pangangaral? Hindi ninyo masasabi na hindi iyon trabaho. Tingnan ninyo, kung hindi, kung paano pinagpawisan kaninang umaga ang malaking pari!—tutol ng lalaki, na nararamdamang siya’y napapaurong na. Petra: Ang pangangaral? Trabaho ba ang pangangaral? Nasaan ang inyong isip? Gusto ko lang magsalita ng kalahating araw, mula sa pulpito, pinapagalitan at sinisigawan ang lahat, nang walang sinumang maglakas-loob na sumagot, at binabayaran pa ako para doon! Gusto kong maging pari kahit isang umaga lamang kapag nagsisimba ang mga may utang sa akin! Tingnan ninyo, tingnan ninyo na lamang si Padre Dámaso kung paano siya tumataba sa kapapagalit at kapapalo! Sa katunayan, dumarating si Padre Dámaso na may lakad ng isang matabang lalaki, kalahating nakangiti, ngunit sa paraang napakatuso, na si Ibarra, nang makita siya, ay nawala sa daloy ng kanyang talumpati. Binati si Padre Dámaso, bagaman may kaunting pagtataka, ng mga tanda ng kasiyahan ng lahat, maliban kay Ibarra. Nasa mga panghimagas na sila at ang champaña [bumubulang alak] ay bumubula sa mga kopa. Ang ngiti ni Padre Dámaso ay naging nerbiyoso nang makita niya si María Clara na nakaupo sa kanan ni Crisóstomo; ngunit, kumuha ng isang silya sa tabi ng alcalde, nagtanong siya sa gitna ng isang makabuluhang katahimikan: Fray Dámaso: May pinag-uusapan ba, mga ginoo? Ipagpatuloy ninyo! Alcalde: Nagbibrindis kami,—sagot ng alcalde.—Binabanggit ni Ginoong Ibarra ang lahat ng tumulong sa kanyang makataong gawain at pinag-uusapan ang arkitekto, nang ang Inyong Kagalang-galangan... Fray Dámaso: Hindi ako marunong sa arkitektura,—putol ni Padre Dámaso,—ngunit pinagtatawanan ko ang mga arkitekto at ang mga hangal na lumalapit sa kanila. Ayan: ako ang gumuhit ng plano ng simbahang iyan, at ito’y itinayo nang perpekto: sinabi ito sa akin ng isang Ingles na alahero na nanuluyan isang araw sa kumbento. Para gumuhit ng plano, sapat nang may kaunting utak! Alcalde: Gayunpaman,—sagot ng alcalde na nakikitang tahimik si Ibarra,—kapag ang pinag-uusapan na ay ilang mga gusali, halimbawa, tulad ng paaralang ito, kailangan natin ng isang perito [dalubhasa]!... Fray Dámaso: Anong perito at anong peritas [maliliit na peras]!—sabi ni Padre Dámaso nang may pangungutya.—Ang sinumang nangangailangan ng mga perito ay isang perrito [tuta]! Kailangan maging mas hangal kaysa sa mga Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], na nagtatayo ng kanilang sariling mga bahay, upang hindi malaman kung paano magpatayo ng apat na pader at lagyan ito ng bubong, na siyang lahat ng isang paaralan! Lahat ay tumingin kay Ibarra, ngunit siya, bagaman namutla, ay patuloy na parang nakikipag-usap kay María Clara. Alcalde: Pero isaalang-alang ninyo, Inyong Kagalang-galangan... Fray Dámaso: Tingnan ninyo,—patuloy ng Pransiskano na hindi pinapagsalita ang Alcalde,—tingnan ninyo kung paano ang isang lego [kapatid sa orden na hindi pari] namin, ang pinakabobo na mayroon kami, ay nakapagtayo ng isang ospital na mabuti, maganda at mura. Pinagtrabaho niya nang maayos at nagbabayad lamang ng walong kuwarto bawat araw sa mga manggagawang nagmumula pa sa ibang bayan. Alam niya kung paano sila tratuhin, hindi tulad ng mga sira-ulo at mesticillos [mga hamak na mestizo] na nagpapasira sa kanila sa pagbabayad ng tatlo o apat na reales [mga baryang pilak]. Alcalde: Sinasabi ninyo, Inyong Kagalang-galangan, na nagbabayad lamang siya ng walong kuwarto? Imposible!—sabi ng alcalde upang baguhin ang takbo ng usapan. Fray Dámaso: Oo, ginoo, at iyan ang dapat tularan ng mga nagmamalaking sila’y mabubuting Kastila. Kita ninyo, mula nang mabuksan ang kanal ng Suez, dumating dito ang katiwalian. Noon, nang kailangan pa nating umikot sa Cabo [Kabo ng Mabuting Pag-asa, sa timog ng Aprika], wala pang ganito karaming pariwara na pumaparito, ni may pumupunta roon upang mapariwara! Alcalde: Pero, Padre Dámaso!... Fray Dámaso: Alam na ninyo kung ano ang Indio: sa sandaling matuto ng kaunti, nagmamarunong nang doktor. Lahat ng mga uhuging iyon na pumupunta sa Europa... Alcalde: Pero, pakinggan ninyo, Inyong Kagalang-galangan...!—putol ng alcalde, na nag-aalala sa pagiging agresibo ng mga salitang iyon. Fray Dámaso: Lahat sila ay magtatapos ayon sa nararapat sa kanila,—patuloy ng prayle; ang kamay ng Diyos ay nakikita sa gitna, kailangan mong maging bulag upang hindi ito makita. Sa buhay na ito pa lamang ay natatanggap na ng mga magulang ng mga ganitong ulupong ang parusa... namamatay sila sa bilangguan, hehe! parang sinasabi natin, wala silang mapuntahan... Ngunit hindi niya natapos ang pangungusap. Si Ibarra, na namumutla, ay sinusundan siya ng tingin; nang marinig ang alusyon sa kanyang ama, tumayo siya at sa isang lundag, pinabagsak ang kanyang matibay na kamay sa ulo ng pari, na natumba nang patalikod na nahihilo. Punong-puno ng sorpresa at takot, walang sinuman ang naglakas-loob na makialam. Ibarra: Lumayo kayo!—sigaw ng binata sa nakatatakot na tinig,—at iniabot ang kanyang kamay sa isang matalim na kutsilyo habang tinatapakan ng paa ang leeg ng prayle, na nagkakamalay na mula sa kanyang pagkahilo;—ang ayaw mamatay ay huwag lumapit! Si Ibarra ay wala sa kanyang sarili: nanginginig ang kanyang katawan, ang kanyang mga mata ay umiikot sa kanilang mga orbita na nagbabanta. Si Fray Dámaso, sa pamamagitan ng isang pagsisikap, ay tumayo, ngunit sinunggaban siya nito sa leeg at niyugyog hanggang sa mapaluhod at mapayuko. Ilang Tinig: Ginoong Ibarra! Ginoong Ibarra!—nauutal na sabi ng ilan. Ngunit walang sinuman, kahit ang alférez mismo, ang naglakas-loob na lumapit nang makita ang kutsilyo na kumikislap, tinatantiya ang lakas at kalagayan ng loob ng binata. Pakiramdam nilang lahat ay naparalisa sila. Ibarra: Kayo, diyan! nanahimik kayo, ngayon ako naman. Iniwasan ko ito. Inihatid ito sa akin ng Diyos, Diyos ang humatol! Ang binata ay humihinga nang mabigat, ngunit sa pamamagitan ng bakal na bisig ay patuloy na hinahawakan ang Pransiskano, na walang kabuluhan na nagpupumiglas upang makawala. Ibarra: Ang puso ko ay tumitibok nang payapa, ang kamay ko ay matatag... At habang tumitingin sa kanyang paligid: Ibarra: Bago ang lahat, mayroon ba sa inyo, mayroon bang hindi nagmahal sa kanyang ama, na napoot sa kanyang alaala, isang ipinanganak sa kahihiyan at paghamak?... Nakikita mo? naririnig mo ang katahimikang iyan? Pari ng isang Diyos ng kapayapaan, na ang bibig ay puno ng kabanalan at relihiyon, at ang puso ay puno ng kasamaan, hindi mo marahil nakilala kung ano ang isang ama... naalala mo sana ang sa iyo! Nakikita mo? Sa gitna ng karamihang iyong hinahamak, walang isa mang katulad mo! Hinatulan ka na! Ang mga tao sa paligid niya, na iniisip na siya ay gagawa ng pagpatay, ay gumawa ng isang galaw. Ibarra: Lumayo kayo!—muli niyang sigaw sa nagbabantang tinig;—ano? natatakot ba kayong madungisan ko ang aking kamay ng maruming dugo? Hindi ba sinabi ko sa inyo na ang puso ko ay tumitibok nang payapa? Lumayo kayo sa amin! Makinig kayo, mga pari, mga hukom, na iniisip ninyong kayo ay ibang uri ng tao at inaangkin ninyo ang ibang mga karapatan! Ang aking ama ay isang marangal na tao; itanong ninyo sa bayang iyan na pinipintuho ang kanyang alaala. Ang aking ama ay isang mabuting mamamayan: isinakripisyo niya ang kanyang sarili para sa akin at para sa kabutihan ng kanyang bayan. Ang kanyang bahay ay bukas, ang kanyang mesa ay handa para sa dayuhan o sa ipinatapon na lumalapit sa kanya sa kanyang kahirapan! Siya ay isang mabuting Kristiyano: palagi siyang gumawa ng kabutihan at hindi kailanman inapi ang mahina, ni pinahirapan ang kaawa-awa... Sa taong ito ay binuksan niya ang mga pintuan ng kanyang bahay, pinaupo niya ito sa kanyang mesa at tinawag na kaibigan. Paano siya ginantihan nito? Siniraan siya nito, inusig, ginamit laban sa kanya ang kamangmangan, sa pagsasamantala sa kabanalan ng kanyang tungkulin; nilapastangan ang kanyang libingan, dinungisan ang kanyang alaala at inusig siya kahit sa kanyang pahinga sa kamatayan. At, hindi pa nasiyahan dito, inuusig naman ngayon ang anak! Iniwasan ko siya, iniwasan ko ang kanyang harapan... Narinig ninyo siya kaninang umaga na nilalapastangan ang pulpito, itinuturo ako sa panatisismo ng madla, at ako ay nanahimik. Ngayon ay pumunta siya rito upang ako’y awayin; nagtiis ako nang tahimik, na ipinagtaka ninyo; ngunit muli niyang ininsulto ang alaalang pinakabanal para sa lahat ng mga anak... Kayo na naririto, mga pari, mga hukom, nakita ba ninyo ang inyong matandang ama na nagpupuyat sa pagtatrabaho para sa inyo, humiwalay sa inyo para sa inyong kabutihan, namatay sa kalungkutan sa isang bilangguan, nananabik na kayo ay mayakap, naghahanap ng isang taong aaliw sa kanya, nag-iisa, may sakit, habang kayo ay nasa ibang bansa?... Narinig ba ninyo pagkatapos na dinungisan ang kanyang pangalan, natagpuan ba ninyong walang laman ang kanyang libingan nang nais ninyong magdasal sa ibabaw nito? Hindi? Nananahimik kayo, kung gayon ay hinahatulan ninyo siya! Itinaas niya ang kanyang braso; ngunit isang dalaga, kasimbilis ng liwanag, ay pumagitna at sa kanyang maseselang kamay ay pinigilan ang braso ng tagapaghiganti: si María Clara iyon. Tiningnan siya ni Ibarra ng isang tingin na tila naglalarawan ng pagkabaliw. Dahan-dahang lumuwag ang mga nakakuyom na daliri ng kanyang mga kamay at nabitawan ang katawan ng Pransiskano at ang kutsilyo, at, tinatakpan ang kanyang mukha, ay tumakas siya sa gitna ng karamihan. Mga Talababa ------------ [1] Maliliit na buslong gawa sa mga hibla ng Dillenia ph. (magnoliaceae). [2] Mga hibla ng isang pako sa Pilipinas, na ginagamit sa paghahabi ng mga petaca [lalagyan ng tabako] at salakot. ============================================================================== KABANATA XXXV: MGA KOMENTO ============================================================================== Agad na kumalat ang pangyayari sa bayan. Sa simula, walang gustong maniwala, ngunit, dahil sa kailangang tanggapin ang katotohanan, lahat ay hindi magkamayaw sa mga bulalas ng pagkagulat. Bawat isa, ayon sa taas ng kanyang moralidad, ay nagbigay ng kanyang mga komento. Ilang Tinig: Patay na si Padre Dámaso!—sabi ng ilan;—nang ibangon siya, ang buong mukha niya ay naliligo sa dugo at hindi na siya humihinga. Isang Binata: Magpahinga nawa siya sa kapayapaan, ngunit binayaran lamang niya ang kanyang utang!—sigaw ng isang binata.—Tingnan ninyo, ang ginawa niya kaninang umaga sa kumbento ay walang pangalan. Isang Tinig: Ano ang ginawa niya? Binugbog na naman ba niya ang koadyutor? Isa pang Tinig: Ano ang ginawa niya? Sige nga! Ikuwento mo sa amin. Isang Binata: Nakita ba ninyo kaninang umaga ang isang mestizo [taong may halong lahi] na Kastila na lumabas sa may sakristiya habang nagsesermon? Ilang Tinig: Oo! Oo, nakita namin siya. Napansin siya ni Padre Dámaso. Isang Binata: Ganito... pagkatapos ng sermon, pinatawag siya at tinanong kung bakit siya lumabas. ‘Hindi ko naiintindihan ang Tagalog, padre,’ sagot niya. ‘At bakit ka nangutya, na sinasabing Griyego iyon?’ sigaw ni Padre Dámaso, sabay sampal. Sumagot ang binata, at nagsuntukan ang dalawa hanggang sa sila’y pinaghiwalay. Isang Estudyante: Kung mangyari sa akin iyon...—pabulong na sabi ng isang estudyante. Ikalawang Estudyante: Hindi ko sinasang-ayunan ang ginawa ng Pransiskano,—sagot ng isa pa,—dahil ang relihiyon ay hindi dapat ipataw sa sinuman bilang parusa o penitensiya; ngunit halos ikinatutuwa ko ito dahil kilala ko ang binatang iyon, alam kong taga-San Pedro Macati siya, at mahusay siyang magsalita ng Tagalog. Ngayon, gusto niyang ipalagay ng mga tao na bagong dating siya mula sa Rusya at ipinagmamalaki niya ang pagkukunwaring hindi niya alam ang wika ng kanyang mga magulang. Isang Tinig: Kung ganoon, Diyos ang lumilikha sa kanila at sila’y nagsusuntukan! Ikatlong Estudyante: Gayunpaman, dapat tayong magprotesta laban sa pangyayari,—sigaw ng isa pang estudyante;—ang manahimik ay katumbas ng pagsang-ayon at ang nangyari ay maaaring maulit sa sinuman sa atin. Bumabalik tayo sa panahon ni Nerón! Ikaapat na Estudyante: Nagkakamali ka!—sagot ng isa pa.—Si Nerón ay isang dakilang artista at si Padre Dámaso ay isang napakasamang mangangaral! Iba naman ang mga komento ng mga matatanda. Habang naghihintay sa pagdating ng Kapitan Heneral sa isang maliit na bahay sa labas ng bayan, sinabi ng gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan o samahan]: Gobernadorcillo: Ang sabihin kung sino ang tama at sino ang mali ay hindi madaling bagay; ngunit, kung si Ginoong Ibarra ay naging mas maingat... Don Filipo: Kung si Padre Dámaso ay nagkaroon ng kalahati ng pag-iingat ni Ginoong Ibarra, iyon marahil ang ibig ninyong sabihin?—putol ni Don Filipo.—Ang problema ay nagkapalit ang mga papel; ang binata ay nagpakita na parang matanda, at ang matanda ay parang binata. Kapitan Martín: At sinasabi ninyo na walang kumilos, walang lumapit upang paghiwalayin sila, maliban sa anak ni Kapitan Tiago?—tanong ni Kapitan Martín.—Wala ni isa sa mga prayle, ni ang alcalde [Kastilang gobernador ng lalawigan]? Hum! Lalo pang masama! Ayokong mapunta sa kalagayan ng binata. Walang makapagpapatawad sa kanya na kinatakutan nila siya. Lalo pang masama, hum! Kapitan Basilio: Naniniwala kayo?—tanong ni Kapitan Basilio na may interes. Don Filipo: Umaasa ako,—sabi ni Don Filipo na nakipagpalitan ng tingin kay Kapitan Basilio,—na hindi siya pababayaan ng bayan. Dapat nating isipin ang ginawa ng kanyang pamilya at ang ginagawa niya ngayon. At kung sakaling matakot ang bayan at manahimik, ang kanyang mga kaibigan... Gobernadorcillo: Pero, mga ginoo,—putol ng gobernadorcillo,—ano ang magagawa natin? Ano ang magagawa ng bayan? Anuman ang mangyari, ang mga prayle ay laging tama. Don Filipo: Lagi silang tama, dahil lagi nating ibinibigay sa kanila ang katwiran,—sagot ni Don Filipo nang naiinip, na idinidiin ang salitang ‘lagi’;—ibigay natin ito sa ating sarili kahit minsan at saka tayo mag-usap! Kinamot ng gobernadorcillo ang kanyang ulo at, habang nakatingin sa kisame, sumagot nang may asim sa boses: Gobernadorcillo: Ay! Ang init ng dugo! Parang hindi pa ninyo alam kung saang bansa tayo naroroon; hindi ninyo kilala ang ating mga kababayan. Ang mga prayle ay mayaman at nagkakaisa, at tayo ay watak-watak at mahirap. Oo! Subukan ninyong ipagtanggol siya at makikita ninyo kung paano kayo iiwang mag-isa sa gusot. Don Filipo: Oo!—sigaw ni Don Filipo nang may pait,—iyan ang mangyayari, habang ganito ang iniisip, habang ang takot at pag-iingat ay magkasingkahulugan. Mas binibigyang-pansin ang isang posibleng masama kaysa sa kinakailangang mabuti; agad na lumilitaw ang takot at hindi ang tiwala; bawat isa ay sarili lamang ang iniisip, walang nag-iisip sa iba; kaya lahat tayo ay mahina. Gobernadorcillo: Kung gayon, isipin ninyo ang iba bago ang inyong sarili at makikita ninyo kung paano kayo iiwang nakabitin!—Hindi ba ninyo alam ang kasabihang Kastila: ang tunay na kawanggawa ay nagsisimula sa sarili? Don Filipo: Mas mabuti pang sabihin ninyo,—sagot ng tenyente mayor [pangalawang pinuno ng bayan] na galit na galit,—na ang tunay na karuwagan ay nagsisimula sa pagkamakasarili at nagtatapos sa kahihiyan! Ngayon din ay ihaharap ko sa alcalde ang aking pagbibitiw; sawa na akong magmukhang katawa-tawa nang hindi naman nakatutulong kaninuman... Paalam! Iba naman ang opinyon ng mga kababaihan. Mabait na Babae: Ay!—buntong-hininga ng isang babaeng may mabait na mukha;—ang mga kabataan ay laging magiging ganyan. Kung buhay pa ang kanyang mabuting ina, ano kaya ang sasabihin niya? Ay, Diyos ko! Kapag iniisip ko na maaaring mangyari rin ito sa aking anak, na mainit din ang ulo... ay, Hesus! halos naiinggit ako sa kanyang yumaong ina... mamamatay ako sa lungkot. Isa pang Babae: Ako, hindi,—sagot ng isa pang babae;—hindi ako malulungkot kung mangyari ito sa aking dalawang anak. Mabait na Babae: Ano ang sinasabi ninyo, Kapitana María?—bulalas ng una habang magkadaop ang mga kamay. Kapitana María: Gusto ko na ipagtanggol ng mga anak ang alaala ng kanilang mga magulang, Kapitana Tinay; ano ang sasabihin ninyo kung isang araw, bilang balo, marinig ninyong pinag-uusapan ang inyong asawa, at ang inyong anak na si Antonio ay yumuko at manahimik? Rufa: Itatanggi ko sa kanya ang aking basbas!—sigaw ng ikatlo, si kapatid na Rufa,—pero... Kapitana Tinay: Hindi ko kailanman ipagkakait sa kanya ang basbas!—putol ng mabait na Kapitana Tinay,—ang isang ina ay hindi dapat magsabi ng ganoon... pero hindi ko alam kung ano ang gagawin ko... hindi ko alam... sa tingin ko mamamatay ako... siya... hindi! Diyos ko! pero ayokong makita siya muli... pero anong mga kaisipan iyan, Kapitana María? Rufa: Gayunpaman,—dagdag ni kapatid na Rufa,—huwag nating kalimutan na malaking kasalanan ang pagbubuhat ng kamay sa isang banal na tao. Kapitana María: Ang alaala ng mga magulang ay mas banal!—sagot ni Kapitana María. Walang sinuman, kahit ang Papa, at lalo na si Padre Dámaso, ang maaaring lumapastangan sa ganoon kabanal na alaala! Kapitana Tinay: Totoo nga!—bulong ni Kapitana Tinay na humahanga sa karunungan ng dalawa;—saan ninyo nakuha ang ganitong magagandang katwiran? Rufa: Pero paano ang ekskomunyon at ang kapahamakan ng kaluluwa?—sagot ni Rufa.—Ano ang halaga ng karangalan at mabuting pangalan sa buhay na ito kung sa kabila tayo ay mapapahamak? Lahat ay mabilis na lumilipas... pero ang ekskomunyon... ang lapastanganin ang isang ministro ni Hesukristo... walang makapagpapatawad niyan kundi ang Papa! Kapitana María: Papatawarin iyon ng Diyos na nag-utos na igalang ang ama at ina; hindi siya ititiwalag ng Diyos! At sinasabi ko sa inyo: kung ang binatang iyon ay pumunta sa aking bahay, tatanggapin ko siya at kakausapin; kung may anak akong babae, gugustuhin ko siyang maging manugang: ang mabuting anak ay magiging mabuting asawa at mabuting ama, maniwala kayo, kapatid na Rufa! Rufa: Ako, hindi ganoon ang iniisip ko; sabihin ninyo ang gusto ninyo, at kahit mukhang may punto kayo, lagi akong mas maniniwala sa kura. Una sa lahat, ililigtas ko ang aking kaluluwa. Ano ang masasabi ninyo, Kapitana Tinay? Kapitana Tinay: Ah! Ano ang gusto ninyong sabihin ko! Pareho kayong tama; ang kura ay tama, pero ang Diyos ay dapat ding tama! Hindi ko alam, isang hangal lamang ako... Ang gagawin ko ay sabihin sa aking anak na huwag nang mag-aral! Sinasabi nila na ang mga marurunong ay namamatay sa bitayan. Santa María! Ang anak ko na gustong pumunta sa Europa! Kapitana María: Ano ang balak ninyong gawin? Kapitana Tinay: Sabihin sa kanya na manatili sa aking tabi; para saan pa ang dagdag na kaalaman? Bukas o makalawa, mamamatay tayo; namamatay ang marunong gaya ng mangmang... ang mahalaga ay mabuhay nang payapa. At ang mabait na babae ay bumuntong-hininga at tumingala sa langit. Kapitana María: Ako naman,—sabi ni Kapitana María nang seryoso,—kung ako ay mayaman tulad ninyo, hahayaan kong maglakbay ang aking mga anak: sila ay mga kabataan at dapat maging mga ganap na lalaki balang araw... kaunti na lamang ang itatagal ng aking buhay... magkikita kami sa kabilang buhay... ang mga anak ay dapat maghangad na maging higit pa sa kanilang mga magulang, samantalang sa ating kandungan ay tinuturuan lang natin silang maging mga bata. Kapitana Tinay: Ay, anong kakatwang mga kaisipan ang mayroon kayo!—bulalas ni Kapitana Tinay na natatakot, habang magkadaop ang mga kamay;—parang hindi ninyo isinilang nang may paghihirap ang inyong mga kambal! Kapitana María: Dahil isinilang ko sila nang may paghihirap, pinalaki at inaruga sa kabila ng aming kahirapan, ayokong, pagkatapos ng lahat ng hirap na pinagdaanan ko, sila ay maging kalahating tao lamang... Rufa: Parang hindi ninyo mahal ang inyong mga anak gaya ng iniuutos ng Diyos!—sabi ni kapatid na Rufa sa medyo mahigpit na tono. Kapitana María: Ipagpatawad ninyo, bawat ina ay nagmamahal sa kanyang mga anak sa kanyang sariling paraan: ang iba ay nagmamahal sa kanila para sa sarili, ang iba ay dahil sa sarili, at ang ilan ay para sa kapakanan nila mismo. Ako ay kabilang sa huli; itinuro sa akin iyon ng aking asawa. Rufa: Lahat ng inyong mga kaisipan, Kapitana María,—sabi ni Rufa na parang nangangaral,—ay hindi gaanong maka-Diyos: maging kapatid kayo ng Santísimo Rosario, ni San Francisco, ni Santa Rita o ni Santa Clara! Kapitana María: Kapatid na Rufa, kapag ako ay karapat-dapat nang maging kapatid ng mga tao, susubukan kong maging kapatid ng mga santo,—sagot ng isa pa nang nakangiti. Para tapusin ang kabanatang ito ng mga komento, at para makita ng mga mambabasa kahit sa isang sulyap kung ano ang iniisip ng mga simpleng magsasaka tungkol sa pangyayari, pupunta tayo sa plaza, kung saan sa ilalim ng tolda ay nag-uusap ang ilan; makikita natin doon ang isang kakilala natin, ang lalaking nangangarap ng mga doktor sa medisina. Isa pang Magsasaka: Ang pinakamasakit sa akin,—sabi nito,—ay hindi na matatapos ang paaralan! Mga Nakapaligid: Paano? Paano?—tanong ng mga nakapaligid na may interes. Isa pang Magsasaka: Ang anak ko ay hindi na magiging doktor, kundi kutsero ng kariton! Wala na! Wala nang paaralan! Magaspang na Magsasaka: Sino ang nagsabi na wala nang paaralan?—tanong ng isang magaspang at matipunong magsasaka, na may malapad na panga at makitid na bungo. Isa pang Magsasaka: Ako! Tinawag ng mga puting pari si Don Crisóstomo na plibastiero [bulol na bigkas ng filibustero, kaaway ng pamahalaan]. Wala nang paaralan! Lahat ay nagtanungan sa pamamagitan ng tingin. Ang pangalan ay bago sa kanila. Magaspang na Magsasaka: At masama ba ang pangalang iyon?—sa wakas ay naglakas-loob na itanong ng magaspang na magsasaka. Isa pang Magsasaka: Ang pinakamasama na maaaring sabihin ng isang Kristiyano sa isa pa! Magaspang na Magsasaka: Mas masama pa sa tarantado at saragate [manggugulo]? Isa pang Magsasaka: Kung iyon lang sana! Tinawag na ako ng ilang beses nang ganoon, at hindi man lang sumakit ang aking tiyan. Magaspang na Magsasaka: Hindi naman siguro mas masama sa Indio [katutubong Katoliko; tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], na sinasabi ng alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan]! Lalong sumimangot ang taong magkakaroon ng anak na kutsero ng kariton; ang isa naman ay kinamot ang ulo at nag-isip. Magaspang na Magsasaka: Kung ganoon, parang betelopora [bulol na Vete a la porra: Lumayas ka!], na sinasabi ng matandang babae ng alférez! Mas masama pa roon ang dumura sa ostiya. Isa pang Magsasaka: Mas masama pa sa pagdura sa ostiya sa Biyernes Santo,—sagot nito nang seryoso.—Naaalala ninyo ang salitang ispichoso [bulol na sospechoso: pinaghihinalaan], na sapat nang gamitin sa isang tao para dalhin siya ng mga sibil ni Villa-Abrille sa pagkatapon o sa kulungan; ang plebestiero ay mas masama pa. Ayon sa sinabi ng telegrafista [operador ng telegrapo] at ng directorcillo [kalihim ng pamahalaang-bayan], ang plibestiro na sinabi ng isang Kristiyano, isang kura o isang Kastila sa isa pang Kristiyanong tulad natin ay parang santusdeus na may requimiternam [bulol na Sanctus Deus at Requiem aeternam, mga dasal sa patay]: kung tawagin ka ng isang beses na plibustiero, maaari ka nang mangumpisal at bayaran ang iyong mga utang, dahil wala ka nang magagawa kundi magpabitay. Alam mo naman kung gaano kaalam ang directorcillo at ang telegrafista: ang isa ay nakikipag-usap sa pamamagitan ng mga kawad at ang isa ay marunong ng Kastila at walang hinahawakan kundi pluma. Takot na takot silang lahat. Magaspang na Magsasaka: Pilitin na nila akong magsapatos at walang inumin sa buong buhay ko kundi ang ihi ng kabayo na tinatawag nilang serbesa, kung kailanman ako papayag na tawaging pelbistero!—sumpa ng magsasaka habang nakakuyom ang kanyang mga kamao.—Sino? Ako, na kasing yaman ni Don Crisóstomo, marunong ng Kastila tulad niya, at kayang kumain nang mabilis gamit ang kutsilyo at kutsara, pinagtatawanan ko ang limang kura! Isang Magsasaka: Sa unang sibil na makita kong nagnanakaw ng mga manok, tatawagin ko siyang palabistiero..... at magkukumpisal agad ako!—bulong ng isa sa mga magsasaka sa napakababang tinig habang papalayo sa grupo. ============================================================================== KABANATA XXXVI: ANG UNANG MADILIM NA ULAP ============================================================================== Sa bahay ni Kapitan Tiago, mas kaunti ang kaguluhan kaysa sa inaakala ng mga tao. Si María Clara ay walang ginawa kundi umiyak at hindi pinapakinggan ang mga salitang pampalubag-loob ng kanyang tiya at ni Andeng, ang kanyang kapatid sa gatas. Ipinagbawal ng kanyang ama na makipag-usap siya kay Ibarra hangga’t hindi pa siya inaalisan ng mga pari ng ekskomunikasyon. Si Kapitan Tiago, na abalang-abala sa paghahanda ng kanyang bahay upang tanggapin nang marapat ang Kapitan Heneral, ay ipinatawag sa kumbento. Tiya Isabel: Huwag kang umiyak, anak,—sabi ni Tiya Isabel habang pinupunasan ng malambot na katad ang makikinang na mga salamin;—babawiin din nila ang ekskomunikasyon sa kanya, susulat sila sa Santo Papa... magbibigay tayo ng malaking limos... Nahimatay lang si Padre Dámaso... hindi siya namatay! Andeng: Huwag kang umiyak,—sabi ni Andeng sa mahinang tinig;—gagawa ako ng paraan para makausap mo siya: para saan pa ba ginawa ang mga kumpisalan kundi para magkasala? Napapatawad ang lahat kapag sinabi sa kura! Sa wakas, dumating si Kapitan Tiago! Hinanap nila sa kanyang mukha ang sagot sa maraming tanong; ngunit ang mukha ni Kapitan Tiago ay nagpapakita ng panghihina ng loob. Ang kawawang tao ay pinagpapawisan, pinapahid ng kamay ang kanyang noo at hindi makabigkas ng kahit isang salita. Tiya Isabel: Ano na, Santiago?—tanong ni Tiya Isabel na puno ng pag-aalala. Sumagot siya ng isang buntong-hininga, pinapahid ang luha. Tiya Isabel: Alang-alang sa Diyos, magsalita ka! Ano ang nangyari? Kapitan Tiago: Iyon na nga ang kinatatakutan ko!—bulalas niya sa wakas, na halos umiiyak.—Lahat ay nawala na! Inutusan ako ni Padre Dámaso na putulin ang kasunduan sa pagpapakasal, kung hindi ay masusumpa ako sa buhay na ito at sa kabilang buhay! Lahat sila ay nagsasabi ng pareho, pati si Padre Sibyla! Kailangan kong isara ang mga pintuan ng aking bahay sa kanya at... may utang ako sa kanya ng higit sa limampung libong piso! Sinabi ko ito sa mga pari, ngunit hindi nila ako pinansin: Ano ang mas gusto mong mawala, sabi nila, limampung libong piso o ang iyong buhay at kaluluwa? Ay, San Antonio! Kung alam ko lang, kung alam ko lang! Si María Clara ay humahagulgol. Kapitan Tiago: Huwag kang umiyak, anak ko,—dagdag niya habang lumilingon sa kanya; hindi ka tulad ng iyong ina na hindi umiiyak kailanman... hindi umiiyak kundi dahil sa kapritso... Sinabi sa akin ni Padre Dámaso na dumating na ang isang kamag-anak niya mula sa Espanya... at itinatakda niya ito para maging kasintahan mo... Tinakpan ni María Clara ang kanyang mga tainga. Tiya Isabel: Pero, Santiago, nababaliw ka na ba?—sigaw ni Tiya Isabel;—babanggitin mo pa sa kanya ang ibang kasintahan ngayon! Akala mo ba ang iyong anak ay nagpapalit ng kasintahan tulad ng pagpapalit ng damit? Kapitan Tiago: Iyan din ang naisip ko, Isabel; si Don Crisóstomo ay mayaman... ang mga Kastila ay nag-aasawa lang dahil sa pera... pero ano ang gusto mong gawin ko? Pinagbantaan nila ako ng isa pang ekskomunikasyon... sinasabi nila na nasa malaking panganib hindi lang ang aking kaluluwa kundi pati ang katawan... ang katawan, narinig mo? ang katawan! Tiya Isabel: Pero wala kang ginagawa kundi palungkutin ang iyong anak! Hindi ba kaibigan mo ang arsobispo? Bakit hindi mo siya sulatan? Kapitan Tiago: Ang arsobispo ay prayle rin, ang arsobispo ay sumusunod lang sa sinasabi ng mga prayle. Pero, María, huwag kang umiyak; darating ang Kapitan Heneral, gusto ka niyang makita at ang iyong mga mata ay mamumula... Ay! Akala ko ay magkakaroon ako ng masayang hapon... kung wala lang itong malaking sakuna, ako na sana ang pinakamasayang tao at lahat ay maiinggit sa akin... Kalmahin mo ang iyong sarili, anak ko: mas kawawa ako kaysa sa iyo at hindi ako umiiyak! Maaari kang magkaroon ng ibang mas mabuting kasintahan, pero ako, ako’y mawawalan ng limampung libong piso! Ay, Birhen ng Antipolo, kahit man lang ngayong gabi ay suwertehin sana ako! Mga putok, ugong ng mga karwahe, yabag ng tumatakbong mga kabayo, musikang tumutugtog ng Marcha Real [pambansang himno ng Espanya] ang naghudyat ng pagdating ng Kanyang Ekselensiya, ang Gobernador Heneral ng mga Isla ng Pilipinas. Tumakbo si María Clara upang magtago sa kanyang silid... Kawawang dalaga! Nilalaro ng magaspang na mga kamay ang iyong puso na hindi alam ang mga maseselang hibla nito. Habang napupuno ng tao ang bahay, at malalakas na hakbang, mga sigaw ng utos, kalansing ng mga sable at espuwela ay umaalingawngaw sa lahat ng dako, ang nababagabag na dalaga ay halos nakaluhod sa harap ng isang larawan ng Birhen, na nagpapakita sa Birhen sa anyong iyon ng malungkot na pag-iisa na si Delaroche lamang ang nakadama, na para bang nadatnan niya ito pagbalik mula sa libingan ng kanyang Anak. Hindi iniisip ni María Clara ang sakit ng inang iyon, iniisip niya ang kanyang sariling sakit. Nakayuko ang ulo sa dibdib at nakatukod ang mga kamay sa sahig, para siyang tangkay ng isang liryong binaluktot ng unos. Isang kinabukasang pinangarap at inalagaan sa loob ng maraming taon, na ang mga ilusyon, na isinilang sa pagkabata at lumaki kasabay ng kabataan, ay humubog sa mga selula ng kanyang katawan, ay nais burahin ngayon, sa iisang salita lamang, sa isipan at sa puso! Para na ring pinahinto ang tibok ng isa at inalisan ng liwanag ang isa pa! Si María Clara ay mabuti at banal na Kristiyana, gayundin ay mapagmahal na anak. Hindi lang siya natatakot sa ekskomunikasyon: ang utos at ang banta sa kapayapaan ng kanyang ama ay humihingi ngayon ng sakripisyo ng kanyang pag-ibig. Nararamdaman niya ang buong lakas ng pagmamahal na iyon na hanggang noon ay hindi niya namamalayan. Minsan ay may isang ilog na dumadaloy nang mahinahon; mababangong bulaklak ang naglalatag sa kanyang mga pampang, at pinong buhangin ang kanyang sahig. Bahagya lamang ginagalaw ng hangin ang kanyang agos; kung pagmamasdan ay aakalaing tumitigil ito. Ngunit biglang sumikip ang daluyan, magaspang na mga bato ang humaharang sa daan, matatandang troso ang nakahalang na bumubuo ng dike, ah! saka nagngangalit ang ilog, tumataas, kumukulo ang mga alon, nagwawasiwas ng mga ulap ng bula, binabayo ang mga bato at tumatalon sa bangin! Nais niyang magdasal, pero sino ang nagdarasal sa kawalan ng pag-asa? Nagdarasal tayo kapag may inaasahan; at kapag wala na, at lumalapit tayo sa Diyos, mga daing lamang ang ating naibubulalas. María Clara: «Diyos ko! sigaw ng kanyang puso, bakit mo ganito inihihiwalay ang isang tao, bakit mo ipinagkakait sa kanya ang pagmamahal ng iba? Hindi mo ipinagkakait sa kanya ang iyong araw, ni ang iyong hangin, ni itinatago mo sa kanya ang tanawin ng iyong langit; bakit ipagkakait sa kanya ang pagmamahal, gayong mabubuhay nang walang langit, walang hangin at walang araw, ngunit kailanman ay hindi nang walang pagmamahal?» Aabot kaya sa trono ng Diyos ang mga sigaw na hindi naririnig ng mga tao? Maririnig kaya ito ng Ina ng mga sawimpalad? Ay! ang kawawang dalaga, na hindi nakakilala ng ina, ay naglakas-loob na ipagkatiwala ang mga pasakit na dulot ng mga pag-ibig sa lupa sa pinakadalisay na pusong iyon, na nakilala lamang ang pagmamahal ng isang anak at ng isang ina: siya sa kanyang mga kalungkutan ay lumalapit sa banal na larawang iyon ng babae, ang pinakamagandang idealisasyon ng pinakahuwarang nilalang, sa makatang likhang iyon ng Kristiyanismo, na nagtataglay ng dalawang pinakamagandang estado ng babae, birhen at ina, nang walang mga kahinaan nila, at tinatawag natin siyang María. María Clara: Ina, ina!—humihikbi. Dumating si Tiya Isabel upang alisin siya sa kanyang kalungkutan. Dumating na ang ilang kaibigang babae at nais siyang kausapin ng Kapitan Heneral. María Clara: Tiya, sabihin ninyong may sakit ako!—pakiusap ng dalaga na takot na takot;—papatugtugin nila ako ng piyano at pakakantahin! Tiya Isabel: Ipinangako ito ng iyong ama, gusto mo bang mapahiya ang iyong ama? Tumayo si María Clara, tiningnan ang kanyang tiya, pinilipit ang kanyang magagandang braso at nauutal na nagsabi: María Clara: Oh! kung mayroon lang ako... Pero hindi niya tinapos ang kanyang pangungusap at nagsimulang mag-ayos. ============================================================================== KABANATA XXXVII: ANG KANYANG EKSELENSIYA ============================================================================== Kapitan Heneral: Nais kong makausap ang binatang iyon!—sabi ng Kanyang Ekselensiya sa isang ayudante;—pinukaw niya ang buo kong interes. Ayudante: Pinuntahan na siya, heneral. Pero may isang binata mula sa Maynila na nagpupumilit na makapasok. Sinabi namin sa kanya na wala kayong oras at hindi kayo pumarito para tumanggap ng mga dumudulog kundi para makita ang bayan at ang prusisyon, pero sumagot siya na palagi kayong may oras para magbigay ng hustisya... Nagtatakang lumingon ang Kanyang Ekselensiya sa alcalde [Kastilang gobernador ng lalawigan]. Alcalde: Kung hindi ako nagkakamali,—sagot nito na bahagyang yumuko,—siya ang binatang nakipagtalo kay Padre Dámaso kaninang umaga dahil sa sermon. Kapitan Heneral: Isa na naman? Nagpasya ba ang prayleng iyon na guluhin ang probinsiya, o iniisip niyang siya ang namumuno rito? Papasukin ninyo ang binata! Balisang naglakad-lakad ang Kanyang Ekselensiya mula sa isang dulo ng sala hanggang sa kabila. Sa antesala ay may ilang Kastila, na nakahalo sa mga militar at mga awtoridad ng bayan ng San Diego at ng mga karatig-bayan: magkakakumpol silang nag-uusap o nagtatalo. Naroon din ang lahat ng mga prayle, maliban kay Padre Dámaso, at nais nilang pumasok upang magbigay-galang sa Kanyang Ekselensiya. Ayudante: Hinihiling ng Kanyang Ekselensiya, ang Kapitan Heneral, sa Inyong mga Kagalang-galangan na maghintay muna sandali!—sabi ng ayudante;—pumasok kayo, binata! Pumasok sa sala, maputla at nanginginig, ang taga-Maynilang iyon na napagkakamali ang Griyego sa Tagalog. Lahat ay lubhang nagulat: tiyak na galit na galit ang Kanyang Ekselensiya upang mangahas na paghintayin ang mga prayle. Sabi ni Padre Sibyla: Fray Sibyla: Wala akong sasabihin sa kanya!... nasasayang lang ang oras ko dito! Isang Agustino: Ganoon din ang sinasabi ko,—dagdag ng isang Agustino;—aalis na ba tayo? Fray Salví: Hindi ba mas mabuting alamin natin kung ano ang iniisip niya?—tanong ni Padre Salví;—maiiwasan natin ang eskandalo ... at ... maipapaalala natin sa kanya..... ang kanyang mga tungkulin sa..... relihiyon..... Ayudante: Puwede nang pumasok ang Inyong mga Kagalang-galangan, kung nais ninyo!—sabi ng ayudante habang inihahatid palabas ang binatang hindi nakauunawa ng Griyego, na ngayon ay lumalabas na nagniningning sa kasiyahan ang mukha. Si Fray Sibyla ang unang pumasok; kasunod sina Padre Salví, Padre Manuel Martín at ang iba pang mga relihiyoso. Bumati sila nang mapagpakumbaba, maliban kay Padre Sibyla, na kahit sa kanyang pagyuko ay nanatili ang isang anyo ng pagkamataas; si Padre Salví naman, sa kabaligtaran, ay halos tumiklop ang baywang sa pagyuko. Kapitan Heneral: Sino sa Inyong mga Kagalang-galangan si Padre Dámaso?—biglang tanong ng Kanyang Ekselensiya nang hindi sila pinauupo, ni nangungumusta sa kanilang kalusugan, ni nagsasabi sa kanila ng mga papuring nakasanayan na ng gayong matataas na tao. Fray Sibyla: Wala si Padre Dámaso, ginoo, sa amin!—sagot ni Padre Sibyla sa halos ganoon ding tuyong tono. Fray Salví: Nakaratay po sa kama, may sakit, ang lingkod ng Inyong Ekselensiya,—dagdag ni Padre Salví nang mapagpakumbaba;—matapos magkaroon ng kasiyahang bumati sa inyo at alamin ang kalusugan ng Inyong Ekselensiya, tulad ng nararapat sa lahat ng mabubuting lingkod ng hari at sa bawat taong may pinag-aralan, naparito rin kami sa ngalan ng magalang na lingkod ng Inyong Ekselensiya na nagkaroon ng kasawian... Kapitan Heneral: Oh!—putol ng Kapitan Heneral habang pinaiikot sa isang paa ang isang silya at ngumingiti nang balisa,—kung lahat ng lingkod ng aking ekselensiya ay katulad ng Kanyang Kagalang-galangan na si Padre Dámaso, mas pipiliin kong ako na lang ang maglingkod sa aking ekselensiya! Ang Kanilang mga Kagalang-galangan, na nakatayo na ang katawan, ay natulos din ang diwa sa harap ng pagputol na ito, Kapitan Heneral: Maupo kayo, Inyong mga Kagalang-galangan!—dagdag niya, matapos ang saglit na paghinto, na bahagyang pinalambot ang tono. Si Kapitan Tiago ay nakasuot ng frac [pormal na amerikanang may buntot] at naglalakad nang patiyad; hawak niya sa kamay si María Clara, na pumasok nang alanganin at puno ng hiya, ngunit gayunman ay nagbigay ng isang kaaya-aya at pormal na pagbati. Kapitan Heneral: Anak ba ninyo ang dalagang iyon?—tanong ng Kapitan Heneral na nagtataka. Kapitan Tiago: At anak din po ng Inyong Ekselensiya, heneral!—sagot ni Kapitan Tiago nang seryoso. Nanlaki ang mga mata ng alcalde at ng mga ayudante; ngunit ang Kanyang Ekselensiya, nang hindi nawawala ang kanyang kaseryosohan, ay iniabot ang kamay sa dalaga at sinabi nang magiliw: Kapitan Heneral: Mapalad ang mga magulang na may anak na katulad ninyo, binibini! Ikinuwento nila sa akin ang tungkol sa inyo nang may paggalang at paghanga ... ninais kong makita kayo upang pasalamatan kayo sa magandang gawang ginawa ninyo ngayong araw. Alam ko ang lahat, at kapag sumulat ako sa gobyerno ng Kanyang Kamahalan hindi ko malilimutan ang inyong mapagbigay na asal. Samantala, pahintulutan ninyo ako, binibini, na sa ngalan ng Kanyang Kamahalan na hari, na kinakatawan ko rito at nagmamahal sa kapayapaan at katahimikan ng kanyang mga tapat na nasasakupan, at sa ngalan ko, ng isang ama na may mga anak ding babae na kasing-edad ninyo, ay ipaabot sa inyo ang pinakamasidhing pasasalamat at imungkahi kayo para sa isang gantimpala! María Clara: Ginoo!...—sagot ni María Clara na nanginginig. Nahulaan ng Kanyang Ekselensiya ang nais niyang sabihin at sumagot: Kapitan Heneral: Napakabuti, binibini, na makuntento kayo sa inyong konsensiya at sa pagpapahalaga ng inyong mga kababayan: sa totoo lang, iyan ang pinakamagandang gantimpala, at hindi na tayo dapat humingi pa ng higit. Ngunit huwag ninyong ipagkait sa akin ang isang magandang pagkakataon upang ipakita na kung marunong magparusa ang hustisya, marunong din itong gumantimpala at hindi ito laging bulag. Ang lahat ng salitang naka-italiko ay binigkas sa paraang lalong makahulugan at sa lalong malakas na tinig. Ayudante: Si Ginoong Don Juan Crisóstomo Ibarra ay naghihintay ng mga utos ng Inyong Ekselensiya!—malakas na sabi ng isang ayudante. Nanginig si María Clara. Kapitan Heneral: Ah!—sigaw ng Kapitan Heneral,—pahintulutan ninyo ako, binibini, na ipahayag ang aking nais na makita kayong muli bago ko lisanin ang bayang ito: marami pa akong napakahalagang sasabihin sa inyo. Ginoong alcalde, sasamahan ninyo ako sa pamamasyal na nais kong gawin nang naglalakad, pagkatapos ng pakikipag-usap ko nang sarilinan kay Ginoong Ibarra. Fray Salví: Pahintulutan po kami ng Inyong Ekselensiya na ipaalam sa inyo,—sabi ni Padre Salví nang mapagpakumbaba,—na si Ginoong Ibarra ay excomulgado [itiniwalag sa Simbahan]... Pinutol siya ng Kanyang Ekselensiya na nagsasabing: Kapitan Heneral: Lubos kong ikinagagalak na wala akong ibang dapat ikalungkot kundi ang kalagayan ni Padre Dámaso, na taos-puso kong hinihiling na gumaling nang lubusan, dahil sa kanyang edad, ang isang paglalakbay sa Espanya para sa kalusugan ay tiyak na hindi magiging kaaya-aya. Ngunit ito ay nakasalalay sa kanya... at samantala, nawa’y ingatan ng Diyos ang kalusugan ng Inyong mga Kagalang-galangan! Umalis ang lahat. Fray Salví: At talagang nakasalalay nga sa kanya!—bulong ni Padre Salví habang papalabas. Isa pang Pransiskano: Tingnan natin kung sino ang mas maagang maglalakbay!—dagdag ng isa pang Pransiskano. Fray Sibyla: Aalis na ako ngayon din!—sabi ni Padre Sibyla nang may hinanakit. Mga Agustino: At kami naman, sa aming probinsiya!—sabi ng mga Agustino. Hindi matanggap ng bawat isa na dahil sa isang Pransiskano ay malamig silang tinanggap ng Kanyang Ekselensiya. Sa antesala, nakasalubong nila si Ibarra, ang kanilang punong-abala ilang oras pa lamang ang nakararaan. Hindi sila nakipagbatian sa kanya, ngunit nagpalitan sila ng mga tingin na nagsasabi ng maraming bagay. Ang alcalde, sa kabilang banda, nang makaalis na ang mga prayle, ay bumati sa kanya at iniabot ang kamay nang magiliw, ngunit ang pagdating ng ayudante na naghahanap sa binata ay hindi nagbigay ng pagkakataon para sa anumang pag-uusap. Sa pintuan, nakasalubong niya si María Clara: ang mga tingin ng dalawa ay nagsabi rin ng maraming bagay, ngunit ibang-iba sa mga sinabi ng mga mata ng mga prayle. Mahigpit na nakaluksa si Ibarra. Humarap siya nang kalmado at bumati nang malalim, kahit na sa tingin niya ay hindi mabuting pangitain ang pagdalaw ng mga prayle. Lumapit ang Kapitan Heneral sa kanya nang ilang hakbang. Kapitan Heneral: Lubos kong ikinasisiyang makamayan kayo, Ginoong Ibarra. Pahintulutan ninyo akong tanggapin kayo nang palagayang-loob. Tunay nga, pinagmamasdan at sinusuri ng Kanyang Ekselensiya ang binata nang may halatang kasiyahan. Ibarra: Ginoo... napakabuti ninyo!... Kapitan Heneral: Nakasasakit sa akin ang inyong pagkabigla, sinasabi nitong hindi kayo umasa ng mabuting pagtanggap mula sa akin: pagdududa ito sa aking hustisya! Ibarra: Ang isang magiliw na pagtanggap, ginoo, para sa isang hamak na nasasakupan ng Kanyang Kamahalan tulad ko, ay hindi hustisya, ito ay isang pabor. Kapitan Heneral: Mabuti, mabuti!—sabi ng Kanyang Ekselensiya habang umuupo at itinuturo sa kanya ang isang upuan,—hayaan ninyo tayong magpalagayang-loob sandali; nasisiyahan ako sa inyong asal at naimungkahi ko na kayo sa gobyerno ng Kanyang Kamahalan para sa isang medalyang parangal dahil sa makataong balak na magtayo ng paaralan... Kung lumapit lamang kayo sa akin, nasaksihan ko sana nang may kasiyahan ang seremonya at marahil ay naiiwas ko kayo sa isang gulo. Ibarra: Napakaliit ng balak sa tingin ko,—sagot ng binata,—kaya hindi ko ito itinuring na sapat na karapat-dapat upang maabala ang atensiyon ng Inyong Ekselensiya mula sa marami ninyong gawain; bukod dito, tungkulin kong lumapit muna sa pinakamataas na awtoridad ng aking probinsiya. Tumango ang Kanyang Ekselensiya nang may kasiyahan, at sa tonong lalong nagiging palagay, ay nagpatuloy: Kapitan Heneral: Tungkol sa gulong naranasan ninyo kay Padre Dámaso, huwag kayong mangamba ni magtanim ng galit: walang gagalaw kahit sa isang hibla ng inyong buhok habang ako ang namamahala sa mga isla; at tungkol naman sa ekskomunikasyon, kakausapin ko ang arsobispo, dahil kinakailangan nating umayon sa mga pangyayari: dito ay hindi natin maaaring pagtawanan ang mga bagay na ito sa publiko tulad sa Península [Espanya] o sa sibilisadong Europa. Gayunpaman, maging mas maingat kayo mula ngayon; hinarap ninyo nang tahasan ang mga korporasyong relihiyoso na, dahil sa kanilang kahalagahan at kayamanan, ay kailangang igalang. Ngunit poprotektahan ko kayo dahil gusto ko ang mabubuting anak, gusto kong pinararangalan ang alaala ng mga magulang; minahal ko rin ang aking mga magulang at, saksi ko ang Diyos!, hindi ko alam kung ano ang nagawa ko kung ako ang nasa kalagayan ninyo... At mabilis na iniba ang usapan, nagtanong siya: Kapitan Heneral: Sinabi sa akin na galing kayo sa Europa; nakapunta ba kayo sa Madrid? Ibarra: Oo, ginoo, ilang buwan. Kapitan Heneral: Narinig ba ninyo ang tungkol sa aking pamilya? Ibarra: Kaaalis lamang ng Inyong Ekselensiya nang magkaroon ako ng karangalang maipakilala sa kanila. Kapitan Heneral: At bakit naman kayo umuwi nang hindi nagdala sa akin ng anumang rekomendasyon? Ibarra: Ginoo,—sagot ni Ibarra na yumuko,—dahil hindi ako tuwirang galing sa Espanya, at dahil, nang masabihan ako tungkol sa pagkatao ng Inyong Ekselensiya, naisip ko na ang isang liham ng rekomendasyon ay hindi lamang walang silbi, kundi nakasasakit pa: kaming lahat na mga Pilipino ay nakarekomenda na sa inyo. Isang ngiti ang lumitaw sa mga labi ng matandang militar, na sumagot nang dahan-dahan na parang sinusukat at tinitimbang ang kanyang mga salita: Kapitan Heneral: Ikinatutuwa kong ganyan ang iniisip ninyo, at... ganyan nga dapat! Gayunpaman, binata, dapat ninyong malaman kung anong mga pasanin ang nakapatong sa aming mga balikat dito sa Pilipinas. Dito, kami, mga matandang militar, ay kailangang gumawa o maging lahat: hari, ministro ng Estado, ng Digmaan, ng Gobernasyon, ng Pagpapaunlad, ng Grasya at Hustisya, atbp., at ang pinakamasama pa ay sa bawat bagay ay kailangan naming sumangguni sa malayong madre patria [inang bansa, ang Espanya], na sumasang-ayon o tumatanggi, ayon sa mga pangyayari, minsan nang pikit-mata!, sa aming mga mungkahi. Sinasabi nga naming mga Kastila: ang sumasaklaw ng marami ay hindi makakapit nang mahigpit! Bukod dito, karaniwan ay dumarating kaming kakaunti ang alam tungkol sa bansa at iniiwan namin ito kapag nagsisimula na naming makilala ito.—Sa inyo ay maaari akong magtapat, sapagkat walang silbing magkunwari ng iba. Kaya, kung sa Espanya, kung saan bawat sangay ay may ministro, na ipinanganak at lumaki sa mismong lugar, kung saan mayroong pahayagan at opinyon; kung saan ang tahasang oposisyon ay nagbubukas ng mata ng gobyerno at nagbibigay rito ng kaalaman, ay hindi pa rin perpekto at may mga depekto ang lahat, isang himala na dito ay hindi gulong-gulo ang lahat, gayong kulang sa mga kalamangang iyon, at may nabubuhay at nagbabalak sa mga anino na isang lalong makapangyarihang oposisyon. Wala kaming kakulangan sa mabuting kalooban bilang mga namamahala, ngunit napipilitan kaming gumamit ng mga mata at braso ng iba, na karaniwang hindi namin kilala, at marahil sa halip na maglingkod sa kanilang bansa, ay naglilingkod lamang sa kanilang sariling interes. Hindi ito kasalanan namin, kundi ng mga pangyayari; malaki ang naitutulong sa amin ng mga prayle upang makaraos, ngunit hindi na sila sapat... Interesado ako sa inyo at nais kong ang di-kasakdalan ng aming kasalukuyang sistema ng pamahalaan ay hindi makapinsala sa inyo nang anuman... hindi ko kayang bantayan ang lahat, ni hindi makalalapit sa akin ang lahat. May maitutulong ba ako sa inyo, may nais ba kayong hilingin? Nag-isip si Ibarra. Ibarra: Ginoo,—sagot niya,—ang pinakamalaking hangarin ko ay ang kaligayahan ng aking bansa, kaligayahang nais kong magmula sa madre patria at sa pagsusumikap ng aking mga kababayan, na kapwa nagkakaisa sa walang hanggang bigkis ng magkakaparehong mithiin at magkakaparehong interes. Ang hinihiling ko ay maibibigay lamang ng gobyerno pagkatapos ng maraming taon ng patuloy na paggawa at angkop na mga reporma. Tinitigan siya ng Kanyang Ekselensiya nang ilang segundo, isang titig na sinalubong ni Ibarra nang walang pagkailang. Kapitan Heneral: Kayo ang unang tao na nakausap ko sa bansang ito!—sigaw niya habang iniaabot ang kamay. Ibarra: Ang nakita lamang ng Inyong Ekselensiya ay ang mga gumagapang sa lungsod; hindi ninyo nadalaw ang mga siniraang kubo ng aming mga bayan: nakakita sana ang Inyong Ekselensiya ng mga tunay na tao, kung sapat na upang maging tao ang pagkakaroon ng mapagbigay na puso at mga payak na kaugalian. Tumayo ang Kapitan Heneral at nagsimulang maglakad-lakad sa sala. Kapitan Heneral: Ginoong Ibarra,—sigaw niya nang biglang tumigil; tumayo ang binata;—marahil sa loob ng isang buwan ay aalis na ako; ang inyong pinag-aralan at paraan ng pag-iisip ay hindi para sa bansang ito. Ipagbili ninyo ang lahat ng inyong ari-arian, ihanda ang inyong maleta at sumama kayo sa akin sa Europa: mas babagay sa inyo ang klima roon. Ibarra: Ang alaala ng kabutihan ng Inyong Ekselensiya ay iingatan ko habang ako’y nabubuhay!—sagot ni Ibarra na medyo naantig;—ngunit kailangan kong manirahan sa bansang tinirhan ng aking mga magulang... Kapitan Heneral: Kung saan sila namatay, mas tumpak kung sasabihin ninyo! Maniwala kayo, marahil mas kilala ko ang inyong bansa kaysa sa inyo mismo... Ah! naalala ko,—sigaw niya na nagbabago ng tono,—ikakasal kayo sa isang kaibig-ibig na dalaga, at pinipigilan ko kayo rito. Sige na, puntahan na ninyo siya at upang lalo kayong maging malaya, ipadala ninyo sa akin ang kanyang ama,—dagdag niya na nakangiti.—Huwag ninyong kalimutan, gayunman, na nais kong samahan ninyo ako sa pamamasyal. Yumuko si Ibarra at umalis. Tinawag ng Kanyang Ekselensiya ang kanyang ayudante. Kapitan Heneral: Masaya ako!—sabi niya habang marahang tinatapik ito sa balikat;—ngayon ko unang nakita kung paano maging mabuting Kastila nang hindi tumitigil na maging mabuting Pilipino at mahalin ang kanyang bansa; ngayon ipinakita ko sa wakas sa mga kagalang-galang na hindi kaming lahat ay kanilang laruan: ang binatang ito ang nagbigay sa akin ng pagkakataon at malapit ko nang matapos ang lahat ng pakikipagtuos ko sa prayle. Sayang at ang binatang iyon balang araw... ngunit tawagin mo ang alcalde! Agad na pumasok ang alcalde. Kapitan Heneral: Ginoong alcalde,—sabi niya rito pagpasok nito,—upang hindi na maulit ang mga eksena, tulad ng mga nasaksihan ninyo ngayong hapon, mga eksenang ikinalulungkot ko dahil sumisira sa dangal ng gobyerno at ng lahat ng Kastila, ipinagbibilin ko sa inyo nang mahigpit si Ginoong Ibarra, upang hindi lamang ninyo mapadali ang mga paraan para maisakatuparan niya ang kanyang mga makabayang layunin, kundi maiwasan din na sa hinaharap ay guluhin siya ng sinumang tao, anuman ang kanilang uri at anuman ang dahilan. Naintindihan ng alcalde ang pagsaway at yumuko upang itago ang kanyang pagkabalisa. Kapitan Heneral: Ipasabi rin ninyo ang gayon sa alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan] na namumuno rito sa seksiyon, at alamin ninyo kung totoo na ang ginoong ito ay may sariling mga pakulo na wala sa mga regulasyon: higit sa isang reklamo na ang narinig ko tungkol dito. Pumasok si Kapitan Tiago na tuwid na tuwid at plantsadong-plantsado. Kapitan Heneral: Don Santiago,—sabi ng Kanyang Ekselensiya sa magiliw na tono,—kanina lamang ay binati ko kayo dahil sa kapalarang magkaroon ng anak na tulad ni Binibining de los Santos; ngayon ay binabati ko kayo dahil sa inyong magiging manugang: ang pinakamabuti sa mga anak ay tiyak na karapat-dapat sa pinakamabuting mamamayan ng Pilipinas. Maaari bang malaman kung kailan ang kasal? Kapitan Tiago: Ginoo!...—nauutal na sabi ni Kapitan Tiago, at pinunasan ang pawis na umaagos sa kanyang noo. Kapitan Heneral: Aba, nakikita kong wala pang tiyak na plano! Kung kulang ang mga ninong, ikalulugod kong maging isa sa kanila. Ito ay upang maalis ang masamang lasang iniwan sa akin ng napakaraming kasal na naging ninong ako hanggang ngayon!—dagdag niya habang nakaharap sa alcalde. Kapitan Tiago: Opo, ginoo!—sagot ni Kapitan Tiago na may ngiting nakaaawa. Halos patakbong hinanap ni Ibarra si María Clara: napakarami niyang gustong sabihin at ikuwento sa kanya. Narinig niya ang masasayang tinig sa isa sa mga silid at marahang kumatok sa pinto. María Clara: Sino ang kumakatok?—tanong ni María Clara. Ibarra: Ako! Tumahimik ang mga tinig at ang pinto... hindi bumukas. Ibarra: Ako ito, maaari bang pumasok?—tanong ng binata na ang puso ay malakas ang pagtibok. Nagpatuloy ang katahimikan. Ilang segundo ang lumipas at may mga magaang yabag na lumapit sa pinto at ang masayang tinig ni Sinang ay bumulong sa butas ng susian: Sinang: Crisóstomo, pupunta kami sa teatro ngayong gabi; isulat mo na lang ang gusto mong sabihin kay María Clara. At muling lumayo ang mga yabag, kasimbilis ng pagdating. Ibarra: Ano ang ibig sabihin nito?—bulong ni Ibarra na nag-iisip, habang dahan-dahang lumalayo sa pinto. ============================================================================== KABANATA XXXVIII: ANG PROSESYON ============================================================================== Kinagabihan, nang nakasindi na ang lahat ng mga parol sa mga bintana, lumabas sa ikaapat na pagkakataon ang prusisyon kasabay ng masayang tugtog ng mga kampana at ng nakasanayang mga putok. Ang Kapitan Heneral, na lumabas nang naglalakad kasama ang kanyang dalawang ayudante, si Kapitan Tiago, ang alcalde [Kastilang gobernador ng lalawigan], ang alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan] at si Ibarra, na pinangungunahan ng mga guwardiya sibil at mga awtoridad na nagbubukas ng daan at nagpapaalis ng mga tao sa daraanan, ay inanyayahang panoorin ang pagdaan ng prusisyon sa bahay ng gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan o samahan], na nagpatayo ng isang entablado sa harap upang doon bigkasin ang isang loa [tulang papuri] bilang parangal sa santong patron. Buong-galak sanang hindi na makikinig si Ibarra sa tulang ito at mas pipiliin niyang panoorin ang prusisyon sa bahay ni Kapitan Tiago, kung saan naiwan si María Clara kasama ang kanyang mga kaibigan, ngunit nais ng Kanyang Ekselensiya na marinig ang loa kaya’t wala siyang magawa kundi aliwin ang sarili sa isiping makikita niya ang dalaga sa teatro. Nagsimula ang prusisyon sa mga pilak na ciriales [matataas na kandelerong dala sa prusisyon], na dala ng tatlong sakristan na may suot na guwantes; sinundan ito ng mga bata sa paaralan, kasama ang kanilang guro; pagkatapos ay ang mga batang lalaki na may mga parol na papel, na iba-iba ang hugis at kulay, na nakakabit sa dulo ng isang kawayang may kanya-kanyang haba at pinalamutian ayon sa kapritso ng bata, dahil ang ilaw na ito ay pinopondohan ng mga bata sa mga baryo. Masayang tinutupad nila ang tungkuling ito, na ipinataw ng matanda sa nayon; bawat isa ay nag-iisip at gumagawa ng kanyang parol, pinalamutian ito ng kanyang imahinasyon ng marami o kaunting mga palamuti at banderitas, depende rin sa laman ng kanyang bulsa, at pinapailawan ito ng isang upos ng kandila kung may kaibigan o kamag-anak na sakristan, o bumibili ng isang maliit na pulang kandila na ginagamit ng mga Tsino sa harap ng kanilang mga altar. Sa gitna ay paroo’t parito ang mga alguacil [mga tagapagpatupad ng batas sa bayan] at mga tenyente ng hustisya, upang bantayang hindi maputol ang mga hanay o magsiksikan ang mga tao, at para dito ay ginagamit nila ang kanilang mga pamalo, na sa pamamagitan ng mga hampas na ibinibigay nang wasto at may kaunting lakas, ay sinisikap nilang makapag-ambag sa kaluwalhatian at kakinangan ng mga prusisyon para sa ikabubuti ng mga kaluluwa at karangalan ng mga relihiyosong seremonya. Habang libreng ipinamimigay ng mga alguacil ang mga nakapagpapabanal na hampas na ito ng yantok, ang iba naman, upang aliwin ang mga hinagupit, ay namimigay ng mga kandila ng iba’t ibang laki, libre rin. Ibarra: Ginoong alcalde,—mahinang sabi ni Ibarra,—ang mga hampas bang ito ay parusa sa mga kasalanan o para lang sa kasiyahan? Kapitan Heneral: Tama kayo, Ginoong Ibarra!—sagot ng Kapitan Heneral na nakarinig sa tanong;—ang tanawing ito... na barbaro ay ikinagugulat ng sinumang nanggaling sa ibang bansa. Makabubuting ipagbawal ito. Hindi maipaliwanag kung bakit, ang unang santo na lumitaw ay si San Juan Bautista. Sa pagtingin sa kanya, masasabi mong ang reputasyon ng pinsan ng Ating Panginoon ay hindi gaanong maganda sa mga tao; totoo na may mga paa at binti siya ng dalaga at mukha ng isang ermitanyo, ngunit siya ay nasa isang lumang andas na kahoy at natatakpan ng ilang batang lalaki, na may mga parol na papel na hindi nakasindi, na palihim na nagpapaluan sa isa’t isa. Tasio: Kawawa ka!—bulong ng pilosopong Tasio, na nanonood ng prusisyon mula sa kalye;—walang silbi sa iyo na ikaw ang tagapagpauna ng Mabuting Balita, ni ang pagyuko ni Hesus sa harap mo! walang silbi ang iyong malaking pananampalataya at mahigpit na pamumuhay, ni ang pagkamatay para sa katotohanan at iyong mga paniniwala: lahat ng ito ay nakakalimutan ng mga tao, kapag wala kang maaasahan kundi ang sarili mong mga merito! Mas mabuti pang mangaral nang pangit sa mga simbahan kaysa maging ang mahusay na tinig na sumisigaw sa ilang; ito ang itinuturo sa iyo ng Pilipinas. Kung kumain ka sana ng pabo sa halip na mga balang, nagsuot ng seda sa halip na mga balat at sumapi sa isang korporasyon... Ngunit itinigil ng matanda ang kanyang madamdaming pananalita, dahil paparating na si San Francisco. Tasio: Hindi ba’t sinabi ko na?—patuloy niya habang ngumingiti nang may pang-uuyam;—ang isang ito ay nakasakay sa karosa at Diyos ko, anong karosa, gaano karaming ilaw at mga parol na kristal! hindi ka kailanman napalibutan ng ganito karaming ilaw, Giovanni Bernardone! At anong musika! Ibang mga himig ang ipinarinig ng iyong mga anak pagkatapos ng iyong kamatayan! Ngunit, kagalang-galang at mapagpakumbabang tagapagtatag, kung ikaw ay muling mabubuhay ngayon, wala kang makikita kundi mga nabubulok na Elias ng Cortona, at kung makikilala ka ng iyong mga anak, ikukulong ka nila at baka makibahagi ka sa kapalaran ni Cesáreo ng Spira. Sa likod ng musika ay may isang estandarte na kumakatawan sa parehong santo, ngunit may pitong pakpak, dala ng mga Kapatid ng Ikatlong Orden, na nakasuot ng abito ng guingón [telang bulak na kulay-asul] at nagdarasal nang malakas at malungkot na tinig.—Hindi alam ang dahilan nito, sumunod si Santa Maria Magdalena, isang napakagandang imahen na may mahabang buhok, panyo ng piña na burdado sa pagitan ng mga daliri na natatakpan ng mga singsing, at damit na seda na pinalamutian ng mga lapad na piraso ng ginto. Napapalibutan siya ng mga ilaw at insenso; makikitang sumasalamin ang kanyang mga luhang gawa sa salamin sa mga kulay ng mga ilaw-bengala, na nagbibigay sa prusisyon ng isang kamangha-manghang anyo; kaya’t ang banal na makasalanan ay umiiyak minsan ng berde, minsan ng pula, minsan ng asul, atbp. Nagsisimula lamang magsindi ng mga ilaw na ito ang mga bahay kapag dumaraan na si San Francisco; si San Juan Bautista ay hindi nakakatanggap ng ganitong mga parangal, at dumaraan nang mabilis, nahihiya na siya lamang ang nakasuot ng mga balat sa gitna ng mga taong nababalutan ng ginto at mga mamahaling bato. Anak ng Gobernadorcillo: Naroon ang ating santa!—sabi ng anak na babae ng gobernadorcillo sa kanyang mga bisita;—ipinahiram ko ang aking mga singsing, ngunit ito ay para makamit ang langit. Ang mga nagdadala ng ilaw ay huminto sa paligid ng entablado upang marinig ang loa, ang mga santo ay ganoon din: sila o ang kanilang mga tagadala ay nais makarinig ng mga berso. Ang mga nagdadala kay San Juan, pagod na sa paghihintay, ay naupo nang nakatalungko at nagkasundong ilapag siya sa lupa. Isang Tagadala: Baka magalit ang alguacil,—tutol ng isa. Isa pang Tagadala: Baka nga sa sakristiya ay iniiwan siya sa isang sulok na puno ng sapot ng gagamba!... At si San Juan, nang mailapag na sa lupa, ay naging parang isa na lamang sa karaniwang mga tao. Mula sa Magdalena ay nagsisimula ang mga babae, ngunit sa halip na magsimula sa mga batang babae, tulad ng sa mga lalaki, nauuna ang matatandang babae at ang mga dalaga ang nagsasara ng prusisyon hanggang sa karosa ng Birhen, na sinusundan ng kura sa ilalim ng kanyang palyo. Ang kaugalian na ito ay mula kay Padre Dámaso na nagsabi: “Gusto ng Birhen ang mga dalaga at hindi ang matatanda,” na nagpapasimangot sa maraming debota, ngunit hindi nakapagbabago sa kagustuhan ng Birhen. Si San Diego ay sumusunod sa Magdalena, kahit na hindi siya mukhang masaya tungkol dito, dahil patuloy siyang malungkot tulad kaninang umaga nang siya ay nasa likod ni San Francisco. Anim na babaeng kasapi ng Ikatlong Orden ang humihila sa kanyang karosa dahil sa hindi ko alam kung anong panata o sakit: ang mahalaga ay humihila sila, at may kasigasigan. Si San Diego ay humihinto sa harap ng entablado at naghihintay na siya ay batiin. Ngunit kailangan pang hintayin ang karosa ng Birhen, na pinangungunahan ng mga taong nakadamit-multo, na tumatakot sa mga bata, kaya’t maririnig ang iyak at tili ng mga sanggol na walang pakundangan. Gayunpaman, sa gitna ng madilim na masa ng mga abito, mga talukbong, mga tali at mga belo, sa tunog ng monotono at ngongong dasal, makikita, tulad ng mga puting hasmin, tulad ng mga sariwang sampaga [bulaklak na kauri ng magnolia] sa gitna ng mga lumang basahan, ang labindalawang batang babae na nakasuot ng puti, na may korona ng mga bulaklak, kulot na buhok, mga kumikislap na mata tulad ng kanilang mga kuwintas; para silang maliliit na diwata ng liwanag na bihag ng mga multo. Sila ay nakakapit sa dalawang malalapad na asul na laso na nakakabit sa karosa ng Birhen, na nagpapaalala sa mga kalapating humihila sa karwahe ng Tagsibol. Nakaabang na ang lahat ng mga imahen, nakadikit sa isa’t isa upang marinig ang mga berso; lahat ng tao ay nakatingin sa bahagyang nakabukas na kurtina; sa wakas isang aaah! ng paghanga ang kumawala sa lahat ng labi. At karapat-dapat ito: ito ay isang batang lalaki na may mga pakpak, bota ng pangangabayo, banda, sinturon at sombrero na may mga balahibo. Isang Manonood: Ang ginoong alcalde mayor!—sigaw ng isa, ngunit ang himala ng paglikha ay nagsimulang bumigkas ng isang tulang kagaya niya at hindi siya nagdamdam sa paghahambing. Bakit pa ilalagay dito ang sinabi niya sa Latin, Tagalog at Kastila, lahat ay nakaberso, ang kawawang biktima ng gobernadorcillo? Ang ating mga mambabasa ay nakatikim na ng sermon ni Padre Dámaso kaninang umaga, at ayaw naming palayawin sila ng napakaraming kababalaghan, bukod pa sa baka magtanim ng sama ng loob sa amin ang Pransiskano kung hahanapan namin siya ng katunggali, at ito ang ayaw namin, palibhasa’y mapalad kaming maging mga taong mapayapa. Nagpatuloy pagkatapos ang prusisyon: si San Juan ay nagpatuloy sa kanyang kalye ng mga pighati. Nang dumaan ang Birhen sa harap ng bahay ni Kapitan Tiago, isang makalangit na awit ang bumati sa kanya sa mga salita ng arkanghel. Ito ay isang malambing, malamyos, nagmamakaawang tinig na lumuluhang umaawit ng Ave Maria [Aba Ginoong Maria] ni Gounod, kasabay ng piano na nagdarasal kasama niya. Ang musika ng prusisyon ay tumahimik, ang dasal ay huminto at pati si Padre Salví ay huminto. Nagpapanginig at nagpapaluha ang tinig: higit pa sa isang pagbati ang ipinapahayag nito: isang panalangin, isang hinaing. Narinig ni Ibarra ang tinig mula sa bintana kung saan siya naroroon, at ang takot at kalungkutan ay bumaba sa kanyang puso. Naunawaan niya kung ano ang dinaranas ng kaluluwang iyon at ipinapahayag sa isang awit, at natakot siyang itanong sa sarili kung ano ang dahilan ng pighating iyon. Madilim ang mukha at malalim ang iniisip niya nang matagpuan siya ng Kapitan Heneral. Kapitan Heneral: Sasamahan ninyo ako sa hapag; doon natin pag-uusapan ang mga batang iyon na nawawala,—sabi nito sa kanya. Ibarra: Ako kaya ang dahilan?—bulong ng binata habang nakatingin nang hindi nakikita sa Kanyang Ekselensiya, na sinundan niya nang wala sa loob. ============================================================================== KABANATA XXXIX: DOÑA CONSOLACIÓN ============================================================================== Bakit sarado ang mga bintana ng bahay ng alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan]? Nasaan, habang dumaraan ang prusisyon, ang mukhang panlalaki at ang kamisetang flanela ng Medusa o ng Musa ng guwardiya sibil? Naunawaan kaya ni Doña Consolación kung gaano kapangit sa paningin ang kanyang noong guhit-guhit ng makakapal na ugat, na tila daluyan hindi ng dugo kundi ng suka at apdo, ang makapal na tabako, na nararapat na palamuti sa kanyang mga moradong labi, at ang kanyang mainggiting tingin, at, sa udyok ng isang mapagbigay na damdamin, hindi na niya ninais guluhin ng kanyang nakakatakot na paglitaw ang kasayahan ng karamihan? Ay! Para sa kanya, ang mga mapagbigay na udyok ng damdamin ay nabuhay noong Gintong Panahon. Malungkot ang bahay dahil masaya ang bayan, tulad ng sinabi ni Sinang; wala itong mga parol o bandila. Kung hindi naglalakad ang bantay sa harap ng pinto, iisipin mong walang nakatira sa bahay. Isang mahinang ilaw ang nagliliwanag sa magulong sala, at nagpapaaninag sa maruruming kabibe[1] na kinapitan ng sapot ng gagamba at dinikitan ng alikabok. Ang ginang, ayon sa kanyang kaugaliang walang ginagawa, ay nakaidlip sa isang malapad na silyon. Nakabihis siya tulad ng araw-araw, ibig sabihin, masagwa at nakakatakot: ang tanging gayak sa kanyang ulo ay isang panyong nakatali, na nilulusutan ng manipis at maiikling hibla ng gusot na buhok; ang asul na kamisetang flanela, sa ibabaw ng isa pang marahil ay puti noon, at isang kupas na palda na humuhubog sa manipis at payat na mga hita, na magkapatong at gumagalaw na tila nilalagnat. Mula sa kanyang bibig ay lumalabas ang mga buga ng usok, na inis niyang ibinubuga sa kawalang tinitingnan niya kapag iminumulat niya ang kanyang mga mata. Kung nakita siya sa sandaling iyon ni Don Francisco de Cañamaque[2], aakalain niyang isa siyang cacique [makapangyarihang pinuno sa bayan] o ang mangkukulam, at pagkatapos ay papalamutian niya ang kanyang natuklasan ng mga puna sa wika ng tindahan, na inimbento niya para sa sarili niyang gamit. Nang umagang iyon, hindi nakinig ng misa ang ginang, hindi dahil ayaw niya, sa kabaligtaran, gusto niyang magpakita sa karamihan at makinig sa sermon, ngunit hindi siya pinayagan ng kanyang asawa, at ang pagbabawal ay sinamahan, tulad ng dati, ng dalawa o tatlong insulto, sumpa at banta ng sipa. Naiintindihan ng alférez na nakabihis nang katawa-tawa ang kanyang babae, na ang amoy niya ay gaya ng tinatawag nilang kabit ng mga sundalo, at hindi nararapat na ilantad siya sa mga mata ng mga kilalang tao mula sa kabisera o ng mga dayo. Ngunit hindi ganito ang kanyang pagkaunawa. Alam niyang siya ay maganda, kaakit-akit, na may tindig ng isang reyna at higit na maganda at marangya ang kanyang pananamit kaysa kay María Clara mismo: ito ay naka-tapis, siya ay naka-saya suelta [saya na walang tapis]. Kinailangang sabihin sa kanya ng alférez: Alférez: O tumahimik ka, o sisipain kita pabalik sa iyong p... bayan! Ayaw ni Doña Consolación na sipain pabalik sa kanyang bayan, ngunit nag-isip siya ng paghihiganti. Hindi kailanman nagbigay ng tiwala sa sinuman ang madilim na mukha ng ginang, kahit kapag nagpapahid siya ng kolorete, ngunit nang umagang iyon ay labis itong nakabahala, lalo na nang makita nila siyang nagpaparoo’t parito sa bahay mula sa isang dulo hanggang sa kabila, tahimik at tila nag-iisip ng isang bagay na kakila-kilabot o tuso: ang kanyang tingin ay may kislap na nagmumula sa balintataw ng isang ahas kapag ito ay nahuli at malapit nang durugin: ito ay malamig, maliwanag, matalim, at may bahid ng malagkit, nakakadiri at malupit. Ang pinakamaliit na pagkakamali, ang pinakawalang-kuwenta at di-karaniwang ingay ay humuhugot sa kanya ng isang bastos at kasuklam-suklam na insulto na sumasampal sa kaluluwa, ngunit walang sumasagot: ang paghingi ng paumanhin ay isa pang krimen. Ganito lumipas ang araw. Hindi makatagpo ng hadlang na humarang sa kanya,—may imbitasyon ang asawa,—napupuno siya ng apdo: aakalain mong ang mga selula ng kanyang katawan ay napupuno ng kuryente at nagbabantang sumabog sa isang kasuklam-suklam na unos. Lahat sa kanyang paligid ay yumuyuko, tulad ng mga uhay sa unang hihip ng bagyo; hindi siya nakatagpo ng anumang paglaban, walang matulis o mataas na bagay na maaaring paglabasan ng kanyang masamang timpla: ang mga sundalo at mga katulong ay gumagapang sa kanyang tabi. Para hindi marinig ang kasiyahan sa labas, ipinag-utos niyang isara ang mga bintana at inutusan ang bantay na huwag hayaang makapasok ang sinuman. Nagtali siya ng panyo sa kanyang ulo na parang upang pigilan itong sumabog, at kahit na ang araw ay sumisikat pa, ipinag-utos niyang sindihan ang mga ilaw. Si Sisa, tulad ng nakita natin, ay inaresto bilang isang nanggugulo sa kaayusan at dinala sa kuwartel. Wala noon ang alférez, at ang kawawang babae ay kailangang magpalipas ng gabi sa isang bangko, na may walang pakialam na tingin. Kinabukasan ay nakita siya ng alférez, at sa pangamba para sa kanya sa mga araw na iyon ng ingay at hiyawan, at dahil ayaw magbigay ng isang hindi kaaya-ayang palabas, inutusan niya ang mga sundalo na bantayan siya, tratuhin siya nang may awa at pakainin siya. Ganito nagpalipas ng dalawang araw ang baliw. Ngayong gabi, maaaring dahil ang kalapitan ng bahay ni Kapitan Tiago ang naghatid sa kanya ng malungkot na awit ni María Clara, maaaring dahil may iba pang himig na gumising sa kanyang mga dating awit, anuman ang dahilan, nagsimula ring umawit si Sisa, sa kanyang malambing at malungkot na tinig, ng mga kundiman ng kanyang kabataan. Pinakinggan siya ng mga sundalo at tumahimik sila: ay! ginising ng mga himig na iyon ang mga dating alaala, ang mga alaala ng panahong hindi pa sila nasisira. Narinig din siya ni Doña Consolación sa kanyang pagkabagot, at nang malaman kung sino ang kumakanta: Doña Consolación: Paakyatin siya agad!—utos niya, pagkatapos ng ilang segundong pag-iisip. May tila ngiting naglalaro sa kanyang tuyong mga labi. Dinala nila si Sisa, na humarap nang hindi nababalisa, nang hindi nagpapakita ng pagtataka o takot: tila wala siyang nakikitang anumang ginang. Sinugatan nito ang kapalaluan ng Musa, na naghahangad na pukawin ang paggalang at sindak. Umubo ang alféreza [asawa ng alférez], sinenyasan ang mga sundalo na umalis, at, matapos kunin sa pagkakasabit ang latigo ng kanyang asawa, sinabi niya sa baliw sa nakakatakot na tono: Doña Consolación: Vamos, magkantar ikaw! [Sige, kumanta ka!] Natural lamang na hindi siya naintindihan ni Sisa, at ang di-pagkaunawang ito ay nagpahupa sa kanyang galit. Isa sa mga magagandang katangian ng ginang na ito ay ang pagsisikap na huwag matuto ng Tagalog, o kahit man lamang magkunwaring hindi ito alam, sa pagsasalita nito nang pinakamasama hangga’t maaari: sa ganitong paraan ay magmumukha siyang isang tunay na orofea [bulol na Europea: babaeng taga-Europa], gaya ng nakagawian niyang sabihin. At tama ang ginagawa niya, dahil kung pinahihirapan niya ang Tagalog, hindi rin nakaligtas ang Kastila, maging sa gramatika o sa pagbigkas. At gayunpaman, ang kanyang asawa, ang mga silya at ang mga sapatos, bawat isa ay nagbigay ng kanilang makakaya upang turuan siya! Isa sa mga salitang higit na nagpahirap sa kanya kaysa sa mga heroglipiko kay Champollion ay ang salitang Filipinas. Ayon sa kuwento, kinabukasan ng kanyang kasal, habang nakikipag-usap sa kanyang asawa, na noon ay isang kabo, ay nasabi niyang Pilipinas; inakala ng kabo na tungkulin niyang itama siya, at sinabi sa kanya habang binibigyan siya ng isang batok: Kabo: “Felipinas ang sabihin mo, babae! Huwag kang tanga. Hindi mo ba alam na ganyan ang tawag sa iyong p... bansa dahil galing ito kay Felipe?” Ang babae, na nangangarap pa sa kanyang pulot-gata, ay nais sumunod at nasabing Felepinas. Inakala ng kabo na papalapit na siya, kaya dinagdagan nito ang mga batok at sinigawan siya: Kabo: “Pero, babae, hindi mo ba kayang bigkasin ang Felipe? Huwag mong kalimutan, alamin mong ang haring si Don Felipe... ikalima... Sabihin mong Felipe, at idugtong mo ang nas, na sa Latin ay nangangahulugang mga isla ng mga Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], at mayroon ka na ng pangalan ng iyong rep... bansa.” Inulit ni Consolación, na noon ay isang labandera, habang kinakapa ang kanyang bukol o mga bukol, na nagsisimula nang mawalan ng pasensiya: Consolación: Fe... lipe, Felipe... nas, Felipenas, así ba? [ganito ba?] Natulala ang kabo na parang nakakakita ng mga pangitain. Bakit Felipenas ang lumabas sa halip na Felipinas? Isa sa dalawa: o sinasabing Felipenas, o kailangang sabihing Felipi? Noong araw na iyon, inakala niyang mas mabuting manahimik; iniwan niya ang kanyang asawa at maingat na sinangguni ang mga nakalimbag. Dito umabot sa sukdulan ang kanyang pagkamangha; kinusot niya ang kanyang mga mata: Kabo: Tingnan natin... dahan-dahan! Filipinas ang sinasabi ng lahat ng nakalimbag na wasto ang baybay: wala sa kanilang mag-asawa ang tama. Kabo: Paano?—bulong niya,—maaari bang magsinungaling ang kasaysayan? Hindi ba sinasabi ng aklat na ito na si Alonso Saavedra ay nagbigay ng pangalang ito sa bansa bilang parangal kay Infante [prinsipe ng Espanya] Don Felipe? Paano nasira ang pangalang ito? Indio kaya ang Alonso Saavedrang iyon?... Isinangguni niya ang kanyang mga alinlangan kay Sarhento Gómez, na noong kabataan niya ay naghangad maging kura. Ito, nang hindi man lang nag-abalang tumingin sa kanya at nagbubuga ng usok, ay sumagot nang buong kahambugan: Sarhento Gómez: Noong unang panahon, Filipi ang sinasabi sa halip na Felipe; tayong mga makabago, dahil nagpapaka-Pranses na tayo, ay hindi makapagtiis ng dalawang i na magkasunod. Kaya ang mga edukadong tao, lalo na sa Madrid, hindi ka pa ba nakapunta sa Madrid? ang mga edukadong tao, sabi ko, ay nagsisimula nang magsabi ng: menistro, enritación, embitación, endino [maling bigkas ng ministro, irritación, invitación, indigno], atbp., na siyang tinatawag na pagsunod sa makabago. Ang kawawang kabo ay hindi pa nakapunta sa Madrid; kaya pala hindi niya alam ang busilis. Anu-anong bagay ang natututuhan sa Madrid! Kabo: Kung gayon, ngayon ay dapat sabihing?... Sarhento Gómez: Sa makaluma, hombre [aba, kaibigan]! ang bansang ito ay hindi pa edukado, sa makaluma: Filipinas!—sagot ni Gómez nang may paghamak. Ang kabo, kung mahina man sa pag-aaral ng wika, ay mabuting asawa naman: ang kakatutunan pa lamang niya ay dapat ding malaman ng kanyang asawa, kaya ipinagpatuloy niya ang pagtuturo. Kabo: Consola, paano mo tinatawag ang iyong p... bansa? Consolación: Paano ko ito tatawagin? Gaya ng itinuro mo: Felifenas. Kabo: Ibabato ko sa iyo ang silya, p...! kahapon ay medyo mas maayos na ang bigkas mo, sa makabago; pero ngayon ay kailangan itong bigkasin sa makaluma! Feli, ibig kong sabihin, Filipinas! Consolación: Tingnan mo, hindi ako makaluma! Ano ba ang akala mo? Kabo: Hindi mahalaga! Sabihin mo, Filipinas! Consolación: Ayoko! Hindi ako lumang kasangkapan... tatlumpung taon pa lamang ako,—sagot niya habang nililis ang kanyang mga manggas na parang naghahanda sa laban. Kabo: Sabihin mo, rep..., o ibabato ko sa iyo ang silya! Nakita ni Consolación ang kilos, nag-isip, at nagsalita nang pautal habang humihingal: Consolación: Feli... Fele... File... Pum! Krak! Tinapos ng silya ang salita. At ang leksiyon ay nagtapos sa mga suntok, kalmot, sampal. Sinabunutan siya ng kabo, siya naman ay hinablot ang balbas nito sa baba at ang isa pang bahagi ng katawan—hindi siya makakagat, dahil umuuga ang lahat ng kanyang ngipin—napasigaw ang kabo, binitiwan siya, humingi ng tawad; dumaloy ang dugo, may isang matang naging mas pula kaysa sa kabila, isang kamisetang nagkagutay-gutay, maraming organo ang lumabas sa kanilang mga taguan, ngunit hindi lumabas ang Filipinas. Mga katulad na pangyayari ang nagaganap tuwing pinag-uusapan ang wika. Ang kabo, na nakikita ang mga pag-unlad ng kanyang asawa sa wika, ay nagkuwenta nang may pighati na sa loob ng sampung taon ay tuluyan nang mawawalan ng kakayahang magsalita ang kanyang babae. Sa katunayan, ganito ang nangyari. Noong sila ay ikinasal, naiintindihan pa niya ang Tagalog at nakapagpapaintindi pa siya sa Espanyol; ngayon, sa panahon ng ating kuwento, hindi na siya nagsasalita ng anumang wika: lubha siyang nahilig sa wika ng mga kumpas, at sa mga ito ay pinipili niya ang pinakamaingay at pinakamabigat, kaya malayo niyang nahihigitan ang imbentor ng volapük [wikang pandaigdig na inimbento noong 1879]. Kaya naman, mapalad si Sisa na hindi niya ito naintindihan. Bahagyang lumuwag ang kunot ng kanyang mga kilay, isang ngiti ng kasiyahan ang nagbigay-buhay sa kanyang mukha; walang duda, hindi na niya alam ang Tagalog, isa na siyang orofea. Doña Consolación: Asistente [sundalong utusan ng opisyal], sabihin mo sa babaeng ito sa Tagalog na kumanta! Hindi niya ako naiintindihan, hindi siya marunong ng Espanyol! Naintindihan ng baliw ang asistente at inawit ang awit ng gabi. Sa simula ay nakikinig si Doña Consolación nang may mapanuyang tawa, ngunit unti-unting nawala ang tawa sa kanyang mga labi, nakinig siyang mabuti, pagkatapos ay naging seryoso at medyo nag-isip. Ang boses, ang kahulugan ng mga taludtod at ang awit mismo ay tumatalab sa kanya: ang tigang at tuyong pusong iyon ay marahil nauuhaw sa ulan. Naiintindihan niya ito nang mabuti: “Ang kalungkutan, ang lamig at ang halumigmig na bumababa mula sa langit na nakabalot sa balabal ng gabi,” ayon sa kundiman, ay tila bumababa rin sa kanyang puso; “ang bulaklak na lupaypay at lanta na, sa maghapon, ay ipinagmalaki ang kanyang gayak, sabik sa papuri at puno ng kapalaluan, sa pagsapit ng dapithapon, nagsisisi at bigo, ay nagpupunyaging itaas sa langit ang kanyang mga kulubot na talulot, humihingi ng kaunting lilim upang magtago at mamatay nang hindi kinukutya ng liwanag na nakakita sa kanya sa kanyang karangyaan, nang hindi nakikita ang kahungkagan ng kanyang pagmamataas, at ng kaunti ring hamog na iiyak sa kanya. Iniiwan ng ibong panggabi ang kanyang malungkot na kanlungan, ang guwang ng matandang puno, at binubulabog ang lumbay ng mga kagubatan”... Doña Consolación: Huwag, huwag kang kumanta!—bulalas ng alféreza sa perpektong Tagalog habang tumatayo nang balisa; huwag kang kumanta! Sinasaktan ako ng mga taludtod na iyan! Tumigil ang baliw; napabulalas ang asistente ng: Aba! sabe pala tagalog! [marunong pala ng Tagalog!] at nanatiling nakatingin sa ginang nang puno ng paghanga. Naunawaan ng ginang na nabunyag siya; nahiya siya, at, dahil hindi pambabae ang kanyang kalikasan, nag-anyong galit at poot ang kahihiyan. Itinuro niya ang pinto sa walang-ingat, at sa isang sipa ay isinara ito sa likuran niya. Ilang ulit siyang nagpaikot-ikot sa silid, pinipilipit ang latigo sa kanyang maugat na mga kamay, at, biglang huminto sa harap ng baliw, sinabi niya sa Espanyol: Doña Consolación: ¡Baila! [Sumayaw ka!] Hindi gumalaw si Sisa. Doña Consolación: ¡Baila, baila!—ulit niya sa nakakatakot na tinig. Tinitingnan siya ng baliw nang may hungkag na mga mata, walang ekspresyon: itinaas ng alféreza ang isang braso nito, pagkatapos ang isa pa, at inalog-alog ang mga ito: walang silbi, hindi nakauunawa si Sisa. Nagsimula siyang lumundag, gumalaw-galaw, hinihikayat ang isa na gayahin siya. Mula sa malayo, naririnig ang musika ng prusisyon na tumutugtog ng isang taimtim at maringal na martsa, ngunit ang ginang ay lumulundag nang galit na galit na sumusunod sa ibang kumpas, ibang musika, ang musikang tumutunog sa kanyang kalooban. Tinitingnan siya ni Sisa nang hindi gumagalaw: may kung anong pag-uusisa ang nabakas sa kanyang mga mata at isang mahinang ngiti ang gumalaw sa kanyang maputlang mga labi: natutuwa siya sa sayaw ng ginang. Huminto ang ginang na parang nahihiya, itinaas ang latigo, ang nakakatakot na latigong kilala ng mga magnanakaw at sundalo, na yari sa Ulango at pinahusay ng alférez sa pamamagitan ng pinilipit na mga alambre, at sinabi: Doña Consolación: Ngayon ikaw naman ang sumayaw... sayaw! At sinimulan niyang hampasin nang mahina ang mga hubad na paa ng baliw, na napangiwi sa sakit, kaya napilitan itong ipagtanggol ang sarili sa pamamagitan ng mga kamay. Doña Consolación: Aha! nagsisimula ka na!—sigaw niya nang may mabangis na tuwa, at mula sa mabagal ay lumipat siya sa isang allegro vivace [mabilis at masiglang kumpas]. Napadaing sa sakit ang kawawang babae at mabilis na itinaas ang paa. Doña Consolación: Sasayaw ka ba, p... india [katutubong babae, tawag ng mga Kastila]?—sabi ng ginang, at nanginginig at sumasagitsit ang latigo. Napasalampak si Sisa sa sahig, hawak ng dalawang kamay ang kanyang mga binti at nakatingin sa kanyang berdugo nang may nanlalaking mga mata. Dalawang malalakas na hagupit sa likod ang nagpabangon sa kanya: hindi na ito isang daing, kundi dalawang alulong ang lumabas sa bibig ng kawawang babae. Napunit ang manipis na kamiseta, bumuka ang balat at bumulwak ang dugo. Ang tanawin ng dugo ay nagpapasigla sa tigre; ang dugo ng kanyang biktima ay nagpaalab kay Doña Consolación. Doña Consolación: Sumayaw ka, sumayaw ka, isinumpang babae! Sumpain ang inang nagluwal sa iyo!—sigaw niya;—sumayaw ka o papatayin kita sa latigo! At siya mismo, hinawakan siya ng isang kamay at hinampas ng kabila, nagsimulang tumalon at sumayaw. Naintindihan siya ng baliw sa wakas, at sumunod, iginagalaw ang mga braso nang wala sa kumpas. Isang ngiti ng kasiyahan ang gumalaw sa mga labi ng guro, ngiti ng isang babaeng Mefistófeles na nakahubog ng isang dakilang alagad; naroon ang poot, paghamak, pangungutya at kalupitan: kahit sa isang halakhak ay hindi na siya makapagpapahayag nang higit pa. At, abala sa kasiyahan ng kanyang palabas, hindi niya narinig ang pagdating ng kanyang asawa hanggang sa bumukas nang malakas ang pinto sa isang sipa. Lumitaw ang alférez na maputla at madilim ang mukha; nakita niya ang nangyayari roon at ipinukol ang isang nakakatakot na tingin sa kanyang asawa. Hindi gumalaw ang babae sa kanyang puwesto at nanatiling nakangiti nang walang kahihiyan. Inilapag ng alférez, nang buong lambot na kaya niya, ang kanyang kamay sa balikat ng kakaibang mananayaw at pinahinto ito. Huminga ang baliw at dahan-dahang naupo sa sahig, na may bahid ng kanyang dugo. Nagpatuloy ang katahimikan: malakas ang paghinga ng alférez; ang babae, na nagmamasid sa kanya nang may mga matang nagtatanong, ay pinulot ang latigo at tinanong siya sa tinig na mahinahon at marahan: Doña Consolación: Ano ang nangyayari sa iyo? Hindi mo man lang ako binati ng magandang gabi! Ang alférez, nang hindi sumasagot, ay tinawag ang asistente. Alférez: Dalhin mo ang babaeng iyan,—sabi niya;—bigyan siya ni Marta ng ibang kamiseta at gamutin siya! Pakakainin mo siya nang mabuti, bigyan ng magandang higaan... mag-ingat kayo na hindi siya tratuhin nang masama! Bukas ay dadalhin siya sa bahay ni Ginoong Ibarra. Pagkatapos ay maingat niyang isinara ang pinto, isinara ang trangka at lumapit sa kanyang asawa. Alférez: Naghahanap ka talaga na durugin kita!—sabi niya habang ikinukuyom ang kanyang mga kamao. Doña Consolación: Ano ang nangyayari sa iyo?—tanong ng babae habang tumatayo at umaatras. Alférez: Ano ang nangyayari sa akin?—sigaw niya sa tinig na parang kulog, at, matapos magbitaw ng isang lapastangang sumpa at ipakita sa kanya ang isang papel na puno ng mga guhit-guhit, ay nagpatuloy: Alférez: Hindi ba ikaw ang sumulat ng liham na ito sa alcalde [Kastilang gobernador ng lalawigan], na nagsasabing binabayaran ako para payagan ang sugal, p...? Hindi ko alam kung bakit hindi pa kita dinudurog! Doña Consolación: Tingnan natin! Tingnan natin kung maglalakas-loob ka!—sabi ng babae nang may mapanuyang tawa; ang dudurog sa akin ay dapat higit na lalaki kaysa sa iyo! Narinig niya ang insulto, pero nakita niya ang latigo. Kumuha siya ng plato mula sa mesa, at inihagis ito sa ulo ng babae; ang babae, sanay sa ganitong mga laban, ay mabilis na yumuko at ang plato ay nabasag sa pader; ganito rin ang nangyari sa isang tasa at isang kutsilyo. Doña Consolación: Duwag!—sabi ng babae,—hindi ka naglalakas-loob na lumapit. At dinuraan siya nito upang lalo siyang galitin. Nabulag ang lalaki at, umaatungal, ay sumugod sa kanya, ngunit ang babae, sa kamangha-manghang bilis, ay pinaghahampas ng latigo ang kanyang mukha, at kumaripas ng takbo, nagkulong sa kanyang silid at isinara nang malakas ang pinto. Umaatungal sa galit at sakit, hinabol siya ng alférez at ang tanging nagawa ay bumangga sa pinto, na nagpabulalas sa kanya ng mga lapastangang sumpa. Alférez: Sumpain ang iyong lahi, baboy! Buksan mo, p.... buksan mo, kung hindi ay babasagin ko ang iyong bungo!—sigaw niya habang binabayo ang pinto gamit ang kanyang mga kamao at paa. Hindi sumagot si Doña Consolación. Narinig ang lagitik ng mga silya at baul, parang may nagtatangkang gumawa ng barikada gamit ang mga kasangkapan sa bahay. Umuuga ang bahay sa mga sipa at sumpa ng asawa. Doña Consolación: Huwag kang pumasok, huwag kang pumasok!—sabi ng matinis na boses ng babae;—kung sumilip ka ay babarilin kita. Tila unti-unting kumalma ang lalaki at nagkasya na lamang sa pagpaparoo’t parito mula sa isang dulo ng sala hanggang sa kabila, gaya ng isang mabangis na hayop sa kanyang hawla. Doña Consolación: Lumabas ka sa kalye at palamigin ang iyong ulo!—patuloy na pangungutya ng babae, na tila natapos na ang kanyang paghahanda ng depensa. Alférez: Isinusumpa ko, kapag nahuli kita, hindi ka na makikita kahit ng Diyos, maruming p...! Doña Consolación: Oo! sabihin mo na ang gusto mo... ayaw mong magsimba ako! hindi mo ako pinapayagang tumupad sa aking tungkulin sa Diyos!—sabi niya nang may pangungutya, gaya ng siya lamang ang marunong. Kinuha ng alférez ang kanyang capacete [sombrerong bakal ng sundalo], nag-ayos nang kaunti at umalis nang malalaki ang hakbang, ngunit makalipas ang ilang minuto ay bumalik nang walang kaingay-ingay: hinubad niya ang kanyang mga bota. Ang mga katulong, sanay na sa ganitong mga eksena, ay karaniwang nababagot, ngunit ang bagong pakulo ng mga bota ay pumukaw sa kanilang pansin, at nagkindatan sila. Umupo ang alférez sa isang silya, sa tabi ng dakilang pinto, at nagkaroon ng pasensiya na maghintay nang higit sa kalahating oras. Doña Consolación: Talaga bang lumabas ka o nandiyan ka pa, walanghiya?—tanong ng tinig paminsan-minsan, na nag-iiba ng mga pang-insulto, ngunit palakas nang palakas. Sa wakas ay unti-unting inalis ng babae ang mga kasangkapan; narinig ng lalaki ang ingay at napangiti. Doña Consolación: Asistente! umalis na ba ang ginoo?—sigaw ni Doña Consolación. Ang asistente, sa isang senyas ng alférez, ay sumagot: Asistente: Opo, Ginang, umalis na po. Narinig ang masaya niyang tawa at binuksan niya ang trangka. Dahan-dahang tumayo ang asawa; bahagyang bumukas ang pinto... Isang sigaw, ang lagapak ng isang katawang bumagsak, mga mura, alulong, mga sumpa, mga hampas, mga paos na tinig... Sino ang makapaglalarawan sa nangyari sa dilim ng silid-tulugan? Ang asistente, paglabas sa kusina, ay nagbigay ng isang makahulugang senyas sa kusinero. Kusinero: At ikaw ang magbabayad nito!—sabi ng kusinero. Asistente: Ako? Kung may magbabayad man, ang bayan! Tinanong niya ako kung umalis na ang ginoo, hindi kung bumalik na. Mga Talababa ------------ [1] Sa Pilipinas, ang mga bintana ng mga bahay ay yari sa kahoy at may, sa halip na salamin, mga kabibeng may kinang ng perlas, puti, manipis at naaaninag, na bumubuo ng isang tabla ng mga parisukat at rombo. [2] Pulitikong Kastila. May-akda ng Las Islas Filipinas [Ang Kapuluang Pilipinas], Madrid, 1880; Recuerdos de Filipinas [Mga Alaala ng Pilipinas], at Las I. F. De todo un poco [Ang Kapuluang Pilipinas: Kaunti sa Lahat]. ============================================================================== KABANATA XL: ANG MATUWID AT ANG MALAKAS ============================================================================== Marahil ay alas-diyes na ng gabi. Ang huling mga paputok ay tamad na umaakyat sa madilim na langit, kung saan kumikislap na parang mga bagong bituin ang ilang papel na lobo, na kapapalipad lamang sa tulong ng usok at ng pinainit na hangin. Ang ilan sa mga ito, na pinalamutian ng mga paputok, ay nasunog at nagbanta sa lahat ng mga bahay; kaya’t makikita pa rin ang mga lalaki sa ibabaw ng mga bubong, armado ng mahabang kawayan na may basahan sa dulo at may dalang balde ng tubig. Ang kanilang maiitim na mga silweta ay namumukod sa malabong liwanag ng hangin, at parang mga multo na bumaba mula sa kalawakan upang saksihan ang pagsasaya ng mga tao.—Nasunog na rin ang maraming gulong, kastilyo, toro o kalabaw na gawa sa apoy at isang malaking bulkan na nakahigit sa ganda at karingalan sa lahat ng nakita ng mga taga-San Diego hanggang noon. Ngayon, sama-samang nagtutungo ang mga tao sa plaza ng bayan upang manood ng teatro sa huling pagkakataon. Dito at doon ay makikita ang mga ilaw-bengala, na kakatwang nagliliwanag sa masasayang pangkat; ang mga bata ay gumagamit ng mga sulo upang maghanap sa damuhan ng mga bombang hindi pumutok at iba pang mga labi na maaaring magamit, ngunit ang musika ay nagbibigay ng senyas at iniiwan ng lahat ang parang. Ang malaking entablado ay maliwanag na maliwanag: libu-libong ilaw ang pumapalibot sa mga poste, nakabitin sa kisame at nagkalat sa sahig nang siksik-siksik na pangkat. Isang alguacil [tagapagpatupad ng batas sa bayan] ang nag-aalaga sa mga ito, at kapag lumalapit siya upang ayusin ang mga ito, sinisipulan siya ng mga manonood at sinisigawan: Mga Manonood: Ayan na, nariyan na! Sa harap ng entablado, inaayos ng orkestra ang tono ng mga instrumento at tumutugtog ng mga pambungad na himig; sa likod nito ay naroon ang lugar na binanggit ng tagapagbalita sa kanyang liham. Ang mga pangunahing tao ng bayan, ang mga Kastila at ang mayayamang dayo ay isa-isang umuupo sa mga nakahanay na silya. Ang mga tao, ang mga walang titulo o ranggo, ay pumupuno sa natitirang bahagi ng plaza; ang ilan ay may dalang bangko sa kanilang mga likod, hindi gaanong para maupo kundi para malunasan ang kakulangan nila sa taas: ito ay nagdudulot ng malalakas na protesta mula sa mga nawalan ng upuan; bumababa naman agad ang mga iyon, ngunit agad ding umaakyat na parang walang nangyari. Mga pagparoo’t parito, sigawan, mga bulalas, halakhakan, isang naiwang buscapié [paputok na gumagapang sa lupa], isang rebentador o labintador ang nagpapalakas pa sa ingay. Dito ay nasira ang paa ng isang bangko at bumagsak sa lupa, sa gitna ng halakhakan ng karamihan, ang mga taong nagmula pa sa malayo upang manood, at ngayon ay sila ang pinanonood; doon ay nag-aaway at nagtatalo para sa lugar; sa dako pa roon ay naririnig ang kalampag ng mga kopa at boteng nababasag: si Andeng iyon na may dalang mga pampalamig at inumin; maingat niyang hawak ng dalawang kamay ang malapad na bandeha, ngunit nakasalubong niya ang kasintahan na nais samantalahin ang sitwasyon... Ang tenyente mayor [pangalawang pinuno ng bayan], si Don Filipo, ang namumuno sa palabas, dahil mahilig sa monte [sugal sa baraha] ang gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan o samahan]; nakikipag-usap si Don Filipo sa matandang Tasio: Don Filipo: Ano ang gagawin ko?—sabi niya;—ayaw tanggapin ng alcalde [Kastilang gobernador ng lalawigan] ang aking pagbibitiw; «hindi ba ninyo nararamdamang may lakas kayo upang gampanan ang inyong mga tungkulin?» tanong niya sa akin. Tasio: At ano ang isinagot ninyo? Don Filipo: Ginoong alcalde! sagot ko; ang lakas ng isang tenyente mayor, gaano man kaliit, ay tulad ng lakas ng lahat ng awtoridad: nagmumula ito sa mas matataas na antas. Ang hari mismo ay tumatanggap ng kanyang lakas mula sa bayan, at ang bayan mula sa Diyos. Ito mismo ang wala sa akin, ginoong alcalde.—Ngunit ayaw akong pakinggan ng alcalde at sinabi niyang pag-uusapan na lamang namin ito pagkatapos ng pista. Tasio: Kung gayon, tulungan nawa kayo ng Diyos!—sabi ng matanda at nagtangkang umalis. Don Filipo: Ayaw ba ninyong panoorin ang palabas? Tasio: Salamat! sa pangangarap at sa pagsasalita ng kahibangan, sapat na ako nang mag-isa,—sagot ng pilosopo na may mapanuyang tawa;—ngunit naalala ko ngayon, hindi ba ninyo napapansin kailanman ang ugali ng ating bayan? Mapayapa, mahilig sa mga palabas ng digmaan, sa madugong labanan; demokratiko, sumasamba sa mga emperador, hari at prinsipe; hindi relihiyoso, naghihirap dahil sa marangyang mga seremonya ng simbahan; ang ating mga babae ay may malambot na ugali at nahihibang kapag nagwawasiwas ng sibat ang isang prinsesa... alam ba ninyo kung saan ito nagmumula? Sapagkat... Ang pagdating ni María Clara at ng kanyang mga kaibigan ay nagputol sa usapan. Sinalubong sila ni Don Filipo at inihatid sa kanilang mga upuan. Kasunod nila ang kura at ang iba pang mga taga-bayan na ang hanapbuhay ay ang umalalay sa mga prayle. Tasio: Gantimpalaan din nawa sila ng Diyos sa kabilang buhay!—sabi ng matandang Tasio habang papalayo. Nagsimula ang palabas sa pagtatanghal nina Chananay at Marianito ng Crispino e la Comare [Si Crispino at ang Diwata]. Nakatuon ang mga mata at tainga ng lahat sa entablado maliban sa isa: si Padre Salví. Tila naroon lamang siya upang bantayan si María Clara, na ang kalungkutan ay nagbibigay sa kanyang kagandahan ng anyong napakadalisay at kawili-wili, kaya nauunawaan kung bakit siya tinititigan nang buong paghanga. Ngunit ang mga mata ng Pransiskano, na nakatagong malalim sa kanilang lubog na kinalalagyan, ay hindi nagpapahayag ng paghanga: sa madilim na titig na iyon ay mababasa ang isang bagay na malungkot hanggang sa kawalan ng pag-asa: sa ganitong mga mata marahil tinanaw ni Cain mula sa malayo ang paraisong ang mga ligaya ay inilarawan sa kanya ng kanyang ina! Patapos na ang akto nang dumating si Ibarra; ang kanyang pagdating ay nagdulot ng bulung-bulungan: ang pansin ng lahat ay napako sa kanya at sa kura. Ngunit ang binata ay parang hindi ito napansin, sapagkat binati niya nang panatag si María Clara at ang kanyang mga kaibigan, at umupo sa tabi nila. Ang tanging nagsalita ay si Sinang. Sinang: Napanood mo ba ang bulkan?—tanong niya. Ibarra: Hindi, kaibigan, kinailangan kong samahan ang Kapitan Heneral. Sinang: Sayang nga! Kasama namin ang kura, at nagkukuwento sa amin tungkol sa mga kaluluwang napahamak; akalain mo? tinatakot kami para hindi kami magsaya, akalain mo? Tumayo ang kura at lumapit kay Don Filipo, at tila nagsimula silang magtalo nang mainit. Masigla ang pagsasalita ng kura; si Don Filipo naman ay mahinahon at mahina ang tinig. Don Filipo: Ikinalulungkot kong hindi ko mapagbibigyan ang Inyong Kagalang-galangan,—sabi nito;—si Ginoong Ibarra ay isa sa pinakamalalaking nagbabayad ng buwis at may karapatang manatili rito hangga’t hindi niya ginugulo ang kaayusan. Fray Salví: Ngunit hindi ba paggulo sa kaayusan ang pagbibigay ng eskandalo sa mabubuting Kristiyano? Iyan ay pagpapapasok ng lobo sa kulungan ng mga tupa! Mananagot ka rito sa harap ng Diyos at ng mga awtoridad! Don Filipo: Lagi akong nananagot sa mga gawang nagmumula sa sarili kong kalooban, padre,—sagot ni Don Filipo na bahagyang yumuko;—ngunit ang maliit kong kapangyarihan ay hindi nagbibigay sa akin ng karapatang makialam sa mga usaping panrelihiyon. Ang mga nais umiwas sa pakikisalamuha sa kanya ay huwag makipag-usap sa kanya: hindi rin naman pinipilit ni Ginoong Ibarra ang sinuman. Fray Salví: Ngunit iyan ay pagbibigay ng pagkakataon sa panganib, at ang umiibig sa panganib ay doon din mamamatay. Don Filipo: Wala akong nakikitang anumang panganib, padre: ang ginoong alcalde at ang Kapitan Heneral, na aking mga nakatataas, ay buong hapong nakipag-usap sa kanya, at hindi ako ang magtuturo sa kanila ng leksiyon. Fray Salví: Kung hindi mo siya palalayasin dito, kami ang aalis. Don Filipo: Lubha kong ikalulungkot iyon, ngunit hindi ko maaaring palayasin dito ang sinuman. Nagsisi ang kura, ngunit wala nang magawa. Nagbigay siya ng senyas sa kanyang kasama, na tumayong labag sa loob, at pareho silang umalis. Ginaya sila ng kanilang mga tagasunod, na bago umalis ay tumingin muna nang may poot kay Ibarra. Lalong lumakas ang mga bulung-bulungan at anasan: lumapit noon at bumati ang ilang tao sa binata at nagsabi: Ilang Tao: Kasama ninyo kami; huwag ninyong pansinin ang mga iyon. Ibarra: Sino ang mga iyon?—tanong niya nang may pagtataka. Isang Tao: Ang mga umalis upang iwasang makasalamuha kayo! Isa pang Tao: Oo! sinasabi nilang kayo raw ay excomulgado [itiniwalag sa Simbahan]. Nagulat si Ibarra, hindi niya alam kung ano ang sasabihin, at tumingin siya sa paligid. Nakita niya si María Clara na itinatago ang mukha sa likod ng pamaypay. Ibarra: Ngunit posible ba ito?—bulalas niya sa wakas;—nasa kalagitnaan pa ba tayo ng Gitnang Panahon? Kung gayon... At paglapit sa mga dalaga, nag-iba siya ng tono: Ibarra: Patawarin ninyo ako,—sabi niya;—nakalimutan ko ang isang tipanan; babalik ako upang ihatid kayo. Sinang: Huwag ka nang umalis!—sabi sa kanya ni Sinang;—sasayaw si Yeyeng sa «La Calandria» [Ang Kalandrya]; napakagaling niyang sumayaw. Ibarra: Hindi ako puwede, kaibigan, ngunit babalik din ako. Lalong lumakas ang mga bulung-bulungan. Habang lumalabas si Yeyeng na nakadamit-chula [masiglang dalagang taga-Madrid] sa «¿Da usté su permiso?» [Pahintulutan po ba ninyo ako?] at sumasagot naman si Carvajal ng «Pase usté adelante» [Tumuloy po kayo] atbp., lumapit kay Don Filipo ang dalawang sundalo ng guwardiya sibil, at hiniling na itigil ang palabas. Don Filipo: At bakit?—tanong niya nang may pagtataka. Guwardiya Sibil: Dahil nagbugbugan ang alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan] at ang Ginang at hindi sila makatulog. Don Filipo: Sabihin ninyo sa alférez na may pahintulot kami; walang sinuman sa bayan ang may kapangyarihan, kahit ang gobernadorcillo mismo, na siyang nag-i-i-sang na-ka-ta-ta-as sa a-kin. Guwardiya Sibil: Kung gayon ay kailangang itigil ang palabas!—ulit ng mga sundalo. Tinalikuran sila ni Don Filipo. Umalis ang mga guwardiya. Upang hindi magambala ang katahimikan, walang sinabihan si Don Filipo ng kahit isang salita tungkol sa insidente. Pagkatapos ng bahaging iyon ng zarzuela [dulang may awit at sayaw], na pinalakpakan nang husto, lumabas si Prinsipe Villardo na hinahamon sa labanan ang lahat ng mga Moro, na bumihag sa kanyang ama; nagbabanta ang bayani na puputulin niya ang mga ulo nilang lahat sa isang tagpas lamang at ipadadala ang mga iyon sa buwan. Sa kabutihang-palad para sa mga Moro, na naghahanda na sa labanan sa tugtog ng himno de Riego [himno ng mga liberal na Kastila], nagkaroon ng kaguluhan. Biglang tumigil ang mga nasa orkestra at sinugod ang teatro, at itinapon ang kanilang mga instrumento. Ang matapang na si Villardo, na hindi sila inaasahan at nag-akalang mga kakampi sila ng mga Moro, ay itinapon din ang espada at kalasag at kumaripas ng takbo; ang mga Moro, nang makitang tumatakas ang gayong kakila-kilabot na Kristiyano, ay hindi nag-atubiling gayahin siya: naririnig ang mga sigaw, daing, sumpa, paglapastangan sa Diyos, nagtatakbuhan ang mga tao, nagkakabanggaan, namamatay ang mga ilaw, inihahagis sa hangin ang mga baso ng ilaw, atbp. Ilang Tinig: Mga tulisan! Mga tulisan!—sigaw ng ilan. Iba pang Tinig: Sunog! mga magnanakaw!—sigaw ng iba. Umiiyak ang mga babae at mga bata, gumugulong sa lupa ang mga bangko at mga manonood sa gitna ng kalituhan, hiyawan at kaguluhan. Ano ang nangyari? Dalawang guwardiya sibil ang humabol sa mga musikero nang may hawak na pamalo upang itigil ang palabas; ang tenyente mayor kasama ang mga kuwadrilyero [mga tanod ng munisipyo], na armado ng kanilang mga lumang sable, ay nagawang dakpin sila sa kabila ng kanilang paglaban. Don Filipo: Dalhin ninyo sila sa tribunal [bulwagan ng bayan]!—sigaw ni Don Filipo,—huwag ninyo silang pakakawalan! Nakabalik na si Ibarra at hinahanap si María Clara. Ang mga natatakot na dalaga ay kumapit sa kanya na nanginginig at maputla; si Tiya Isabel ay nagdarasal ng mga litanya sa Latin. Nang makabawi ng kaunti ang mga tao mula sa takot, at nang malaman kung ano ang nangyari, sumiklab ang galit sa lahat ng dibdib. Umulan ng bato sa pangkat ng mga kuwadrilyero na nagdadala sa dalawang guwardiya sibil; may nagmungkahi na sunugin ang kuwartel at ihawin si Doña Consolación kasama ang alférez. Isang Babae: Iyan ang silbi nila!—sigaw ng isang babae habang nililis ang kanyang manggas at iniuunat ang mga bisig; para guluhin ang bayan! Wala silang hinahabol kundi ang mga taong marangal! Naroon ang mga tulisan at mga sugarol! Sunugin natin ang kuwartel! May isang humihingi ng kumpisal habang hinihipo ang kanyang braso; mga tinig na tumataghoy ang lumalabas mula sa ilalim ng mga natumbang bangko: isang kawawang musikero iyon. Ang entablado ay puno ng mga artista at mga tao ng bayan, na sabay-sabay na nagsasalita. Naroon si Chananay, nakadamit bilang si Leonor ng El Trovador [Ang Trobador], na nakikipag-usap sa lengua de tienda [halong Kastila at Tagalog na gamit sa tindahan] kay Ratia, na nakadamit-guro; si Yeyeng, nakabalot sa kanyang malaking panyong seda, kasama si Prinsipe Villardo; si Balbino at ang mga Moro ay nagsisikap na aliwin ang mga musikero, na pawang nasaktan, ang iba’y higit, ang iba’y kulang. Ang ilang Kastila ay paroo’t parito, nagsasalita at nagtatalumpati sa bawat makasalubong nila. Ngunit nabuo na ang isang grupo. Nalaman ni Don Filipo ang kanilang balak at tumakbo upang pigilan sila. Don Filipo: Huwag ninyong guluhin ang kaayusan!—sigaw niya;—bukas ay hihingi tayo ng kabayaran, ibibigay sa atin ang katarungan; ako ang nananagot sa inyo na ibibigay sa atin ang katarungan! Ilang Tao: Hindi!—sagot ng ilan;—ganyan din ang ginawa nila sa Calamba[1]; ganoon din ang ipinangako, ngunit walang ginawa ang alcalde. Gusto namin ng katarungan sa sarili naming mga kamay! Sa kuwartel! Walang saysay ang pagtatalumpati sa kanila ng tenyente mayor: nanatili ang pangkat sa kanilang paninindigan. Tumingin si Don Filipo sa paligid niya upang maghanap ng tulong at nakita si Ibarra. Don Filipo: Ginoong Ibarra, pakiusap! pigilan ninyo sila, habang naghahanap ako ng mga kuwadrilyero! Ibarra: Ano ang magagawa ko?—tanong ng binata na naguguluhan, ngunit malayo na ang tenyente mayor. Si Ibarra naman ay tumingin sa paligid, naghahanap nang hindi alam kung sino ang hahanapin. Sa kabutihang-palad ay inakala niyang namataan si Elías, na walang kibong nanonood sa kaguluhan. Tumakbo si Ibarra sa kanya, hinawakan siya sa braso at sinabi sa kanya sa wikang Kastila: Ibarra: Alang-alang sa Diyos! gumawa kayo ng paraan, kung kaya ninyo; wala akong magagawa! Naunawaan siguro siya ng piloto, sapagkat nawala ito sa gitna ng pangkat. Narinig ang maiinit na pagtatalo, mabibilis na bulalas; pagkatapos, unti-unting nagsimulang maghiwa-hiwalay ang pangkat, at hindi na gaanong palaban ang anyo ng bawat isa. Napapanahon na iyon, sapagkat lumalabas na ang mga sundalo na armado, nakakabit na ang bayoneta. Samantala, ano ang ginagawa ng kura? Si Padre Salví ay hindi pa nahihiga. Nakatayo, nakasandal ang noo sa mga persiana, nakatingin sa plaza, hindi gumagalaw, paminsan-minsang nagpapakawala ng pigil na buntong-hininga. Kung hindi lamang napakadilim ng ilaw ng kanyang lampara, maaaring nakita sanang napupuno ng luha ang kanyang mga mata. Ganito siya halos isang oras. Ang kaguluhan sa plaza ang gumising sa kanya mula sa ganoong kalagayan. Sinundan niya ng nagtatakang mga mata ang magulong paggalaw ng mga tao, na ang mga tinig at hiyawan ay dumarating sa kanya nang malabo.—Isa sa mga utusan, na dumating na hingal na hingal, ang nagbalita sa kanya ng nangyayari. Isang kaisipan ang dumaan sa kanyang imahinasyon. Sa gitna ng kalituhan at kaguluhan ay doon nagsasamantala ang mga libertino sa takot at kahinaan ng babae; lahat ay tumatakas at nagliligtas ng sarili, walang iniisip ang sinuman sa kapwa, hindi naririnig ang sigaw, ang mga babae ay nawawalan ng malay, natatapakan, bumabagsak, ang takot at pangamba ay nagbibingi-bingihan sa kahinhinan, at sa gitna ng gabi... at kapag nag-iibigan pa sila! Tila nakita niya si Crisóstomo na buhat-buhat si María Clara na nawalan ng malay, at naglalaho sa dilim. Bumaba siya ng hagdan nang tumatalon-talon, walang sombrero, walang baston, at parang baliw na nagtungo sa plaza. Doon niya nakita ang mga Kastila na pinapagalitan ang mga sundalo, tiningnan niya ang mga upuang kinauupuan nina María Clara at ng kanyang mga kaibigan at nakita niyang wala nang tao ang mga ito. Mga Kastila: Padre Cura [paring kura ng parokya]! padre Cura!—sigaw sa kanya ng mga Kastila. Ngunit hindi niya ito pinansin at tumakbo patungo sa bahay ni Kapitan Tiago. Doon siya nakahinga nang maluwag: nakita niya sa nakababang tabing ang isang silweta, ang kaibig-ibig na silweta, puno ng biyaya at may malalambot na hubog, ni María Clara, at ang sa kanyang tiya na may dalang mga tasa at kopa. Fray Salví: Mabuti na lang!—bulong niya;—mukhang sumama lamang ang kanyang pakiramdam! Pagkatapos ay isinara ni Tiya Isabel ang mga bintanang kapis, at naglaho ang kaakit-akit na anino. Lumayo ang kura sa lugar na iyon nang hindi nakikita ang karamihan. Nasa harap ng kanyang mga mata ang isang magandang busto ng dalaga, natutulog at humihinga nang malumanay; ang mga talukap ng mata ay may lilim ng mahahabang pilikmata, na bumubuo ng magagandang kurba tulad ng sa mga Birhen ni Rafael; ang maliit na bibig ay nakangiti; ang buong mukha ay humihinga ng pagkadalaga, kalinisan, kawalang-malay; ang mukhang iyon ay isang matamis na pangitain sa gitna ng mapuputing sapin ng kanyang higaan, tulad ng isang ulo ng kerubin sa gitna ng mga ulap. Patuloy pang nakakita ang imahinasyon ng iba pang mga bagay... ngunit sino ang makakapagsulat ng lahat ng kayang isipin ng isang nag-aapoy na utak? Marahil ang tagapagbalita ng pahayagan, na tinapos ang kanyang paglalarawan ng pista at ng lahat ng mga pangyayari sa ganitong paraan: «Salamat nang libu-libong ulit, walang hanggang pasasalamat sa napapanahon at masigasig na pamamagitan ng Lubhang Kagalang-galang na Padre Fray Bernardo Salví, na, sa pagsuong sa lahat ng panganib, sa gitna ng nagngangalit na bayan, sa gitna ng nagwawalang karamihan, walang sombrero, walang baston, ay nagpahupa sa poot ng karamihan, gamit lamang ang kanyang mapanghikayat na salita, ang kadakilaan at awtoridad na kailanman ay hindi nawawala sa pari ng isang Relihiyon ng Kapayapaan. Ang banal na relihiyoso, na may pagpapakasakit na walang katulad, ay iniwan ang mga sarap ng pagtulog, na tinatamasa ng bawat mabuting budhi, tulad ng sa kanya, upang hindi mangyari sa kanyang kawan ang isang maliit na kasawian. Hindi malilimutan ng mga taga-San Diego ang dakilang gawaing ito ng kanilang magiting na Pastol at tiyak na pasasalamatan nila siya magpakailanman!» Mga Talababa ------------ [1] Noong 1879. ============================================================================== KABANATA XLI: DALAWANG PAGBISITA ============================================================================== Sa kalagayan ng damdamin ni Ibarra, imposible para sa kanya na makatulog; kaya, upang maaliw ang kanyang isipan at mapalayo ang malulungkot na ideya na lumalala sa gabi, nagsimula siyang magtrabaho nang mag-isa sa kanyang gabinete [pribadong silid-aralan at gawaan]. Inabutan siya ng araw na gumagawa ng mga halo at kombinasyon, at sa bisa ng mga iyon ay isinasailalim niya ang maliliit na piraso ng kawayan at iba pang mga sangkap, na pagkatapos ay isinisilid niya sa mga boteng may numero at selyado ng lakre. Pumasok ang isang utusan na nagbalita sa kanya ng pagdating ng isang magsasaka. Ibarra: Papasukin mo siya!—sabi niya nang hindi man lang lumilingon. Pumasok si Elías, na nanatiling nakatayo nang tahimik. Ibarra: Ah! kayo pala?—bulalas ni Ibarra sa Tagalog nang makilala siya;—patawarin ninyo ako kung pinaghintay ko kayo, hindi ko napansin: gumagawa ako ng isang mahalagang eksperimento... Elías: Ayokong makaabala sa inyo!—sagot ng binatang piloto;—pumarito ako, una, upang itanong kung may gusto kayong ipagbilin para sa lalawigan ng Batangas na pupuntahan ko ngayon, at pagkatapos ay upang magdala sa inyo ng isang masamang balita... Tinanong ni Ibarra ang piloto sa pamamagitan ng tingin. Elías: May sakit ang anak ni Kapitan Tiago,—dagdag ni Elías nang kalmado;—ngunit hindi naman malubha. Ibarra: Iyan na nga ang aking ikinatatakot!—bulalas ni Ibarra sa mahinang tinig;—alam ba ninyo kung anong sakit iyon? Elías: Lagnat! Ngayon, kung wala kayong ipag-uutos... Ibarra: Salamat, kaibigan ko; maligayang paglalakbay sa inyo... ngunit, bago kayo umalis, payagan ninyo akong magtanong; kung hindi ito nararapat itanong, huwag ninyo akong sagutin. Yumuko si Elías. Ibarra: Paano ninyo napigilan ang kaguluhan kagabi?—tanong ni Ibarra habang nakatitig sa kanya. Elías: Napakadali lamang!—sagot ni Elías nang buong kapanatagan;—ang mga namumuno sa kilusan ay dalawang magkapatid na ang ama ay namatay sa palo ng guwardiya sibil; isang araw ay nagkaroon ako ng kapalarang iligtas sila mula sa mismong mga kamay na kinahulugan ng kanilang ama, at dahil dito ay kapwa sila nagpapasalamat sa akin. Sa kanila ako lumapit kagabi at sila na ang humikayat sa iba na huwag nang ituloy. Ibarra: At ang dalawang magkapatid na iyon na ang ama ay namatay sa palo?... Elías: Matatapos din sila tulad ng kanilang ama,—sagot ni Elías nang mahina;—kapag minsang natatakan na ng kasawian ang isang pamilya, lahat ng kasapi nito ay kailangang mamatay; kapag ang kidlat ay tumama sa isang puno, lahat ay nagiging abo. At si Elías, nang makita niyang tahimik si Ibarra, ay nagpaalam. Nang mag-isa na si Ibarra, nawala ang mahinahong anyo na pinanatili niya sa harap ng piloto, at ang sakit ay lumitaw sa kanyang mukha. Ibarra: Ako, ako ang nagdulot ng kanyang pagdurusa!—bulong niya. Nagbihis siya nang mabilis at bumaba ng hagdan. Isang maliit na lalaki, nakaluksa, na may malaking peklat sa kaliwang pisngi, ay bumati sa kanya nang mapagpakumbaba, hinaharang siya sa kanyang daan. Ibarra: Ano ang kailangan ninyo?—tanong ni Ibarra. Lucas: Ginoo, ako ay si Lucas, kapatid ng namatay kahapon. Ibarra: Ah! Nakikiramay ako sa inyo... at ano pa? Lucas: Ginoo, gusto kong malaman kung magkano ang ibabayad ninyo sa pamilya ng aking kapatid. Ibarra: Magbabayad?—ulit ng binata na hindi mapigilan ang kanyang pagkayamot;—pag-uusapan natin ito.—Bumalik kayo mamayang hapon dahil nagmamadali ako ngayon. Lucas: Sabihin lang ninyo kung magkano ang gusto ninyong ibayad!—pilit ni Lucas. Ibarra: Sinabi ko na sa inyo na pag-uusapan natin ito sa ibang araw, wala akong oras ngayon!—sabi ni Ibarra na naiinip. Lucas: Wala kayong oras ngayon, ginoo?—tanong ni Lucas nang may pait, at humarang sa harap niya;—wala kayong oras upang asikasuhin ang mga patay? Ibarra: Pumunta kayo mamayang hapon, mabuting tao!—ulit ni Ibarra na pinipigilan ang sarili;—kailangan kong dalawin ang isang maysakit ngayon. Lucas: Ah! at dahil sa isang babaeng maysakit ay kinakalimutan ninyo ang mga patay? Akala ba ninyo, dahil mahirap kami?... Tiningnan siya ni Ibarra at pinutol ang kanyang salita. Ibarra: Huwag ninyong subukin ang aking pasensiya!—sabi niya at nagpatuloy sa kanyang daan. Naiwang nakatingin sa kanya si Lucas nang may ngiting puno ng poot. Lucas: Halata ngang apo ka ng nagbilad sa araw sa aking ama!—bulong niya sa kanyang sarili;—pareho pa rin ang dugo mo! At sa nagbagong tono, idinagdag niya: Lucas: Pero, kung magbabayad ka nang maayos... magkaibigan tayo! ============================================================================== KABANATA XLII: ANG MAG-ASAWANG DE ESPADAÑA ============================================================================== Tapos na ang pista; natuklasan na naman ng mga taga-bayan, tulad ng bawat taon, na mas mahirap na ang kaban, na nagtrabaho sila, pinagpawisan at nagpuyat nang matagal nang hindi nagsasaya, nang hindi nakakakuha ng bagong mga kaibigan, sa madaling salita, mahal ang binayaran nila para sa ingay at sakit ng ulo. Pero hindi mahalaga; sa susunod na taon, gagawin ulit ang pareho, at ganoon din sa susunod na siglo, sapagkat ito na ang naging kaugalian hanggang ngayon. Sa bahay ni Kapitan Tiago ay naghahari ang kalungkutan: lahat ng bintana ay nakasarado, halos walang ingay ang mga tao sa paglalakad at tanging sa kusina lamang sila nangangahas magsalita nang malakas. Si María Clara, ang kaluluwa ng bahay, ay nakahiga sa kama at may sakit; mababasa sa lahat ng mukha ang kanyang kalagayan, tulad ng pagbasa sa mukha ng isang tao ng mga sakit ng kanyang kalooban. Kapitan Tiago: Ano sa palagay mo, Isabel: magbibigay ba ako ng limos sa krus ng Tunasan o sa krus ng Matahong?—tanong ng nag-aalalang ama sa mababang boses.—Ang krus ng Tunasan ay lumalaki, pero ang krus ng Matahong ay nagpapawis; alin sa tingin mo ang mas milagroso? Nag-isip si Tiya Isabel, umiling at bumulong. Tiya Isabel: Ang paglaki... paglaki ay mas malaking milagro kaysa sa pagpapawis: lahat tayo ay nagpapawis, pero hindi lahat tayo ay lumalaki. Kapitan Tiago: Tama ka, Isabel, pero isipin mo na ang pagpapawis... pagpapawis ng kahoy na ginagawang paa ng bangko ay hindi maliit na milagro... Sige, mas mabuti na magbigay ng limos sa parehong krus; sa ganitong paraan, walang magtatampo at gagaling agad si María Clara... Ayos na ba ang mga silid? Alam mo naman na may kasamang bagong ginoo ang mga doktor, isang malayong kamag-anak ni Padre Dámaso; kailangan na walang kulang. Sa kabilang dulo ng komedor ay naroon ang dalawang pinsan, sina Sinang at Victoria, na dumating para samahan ang may sakit. Tinutulungan sila ni Andeng na linisin ang mga kagamitang pilak sa pag-inom ng tsaa. Andeng: Kilala ba ninyo si doktor Espadaña?—tanong na may pananabik ng kapatid sa gatas ni María Clara kay Victoria. Victoria: Hindi!—sagot ng tinanong;—ang tanging alam ko tungkol sa kanya ay mahal siya maningil, ayon kay Kapitan Tiago. Andeng: Kung ganoon, magaling siguro siya!—sabi ni Andeng;—ang bumutas sa tiyan ni Doña María ay mahal maningil; kaya marunong siya. Sinang: Tanga!—sigaw ni Sinang,—hindi lahat ng mahal maningil ay marunong. Tingnan mo si doktor Guevara: dahil hindi niya nagawang tulungan ang panganganak, pinugutan niya ng ulo ang sanggol, at siningil niya ng limampung piso ang biyudo... Ang alam niya ay maningil. Victoria: Ano ang alam mo?—tanong ng kanyang pinsan habang sinisiko siya. Sinang: Hindi ko ba malalaman? Ang lalaki, na isang tagalagari ng kahoy, matapos mawalan ng asawa, ay nawalan din ng bahay, dahil kaibigan ng doktor ang Alcalde [Kastilang gobernador ng lalawigan], na pumilit sa kanyang magbayad... hindi ko ba malalaman? Ang tatay ko ang nagpahiram sa kanya ng pera para makapaglakbay siya sa Santa Cruz[1]. Isang karwahe, na huminto sa harap ng bahay, ang nagputol sa lahat ng usapan. Si Kapitan Tiago, na sinusundan ni Tiya Isabel, ay dali-daling bumaba ng hagdan upang salubungin ang mga bagong dating. Sila ay sina doktor Don Tiburcio de Espadaña, ang kanyang ginang, ang doktora Doña Victorina de los Reyes de de Espadaña, at isang binatang Espanyol na may kaaya-ayang mukha at magandang anyo. Siya ay nakasuot ng isang damit na seda, na may mga burdang bulaklak, at isang sombrero na may malaking loro, na bahagyang naipit sa pagitan ng mga asul at pulang laso; ang alikabok ng daan, na humalo sa pulbos ng bigas sa kanyang mga pisngi, ay parang nagdagdag sa kanyang mga kulubot; gaya noong makita natin siya sa Maynila, ngayon ay akay-akay rin niya sa braso ang kanyang pilay na asawa. Doña Victorina: Ikinalulugod kong ipakilala sa inyo ang aming pinsan, si Don Alfonso Linares de Espadaña!—sabi ni Doña Victorina habang itinuturo ang binata; ang ginoo ay inaanak ng isang kamag-anak ni Padre Dámaso, pribadong kalihim ng lahat ng mga ministro... Makisig na bumati ang binata; muntik nang halikan ni Kapitan Tiago ang kanyang kamay. Habang inaakyat ang maraming maleta at sako ng paglalakbay, habang dinadala sila ni Kapitan Tiago sa kanilang mga silid, sabihin natin ng kaunti tungkol sa mag-asawang ito, na bahagya nating nakilala sa mga unang kabanata. Si Doña Victorina ay isang babaeng nasa kanyang apatnapu’t limang agostos [mga Agosto; biro sa edad: mga taong lipas na], katumbas ng tatlumpu’t dalawang abriles [mga Abril; mga taon ng kabataan], ayon sa kanyang mga kalkulasyong aritmetika. Siya ay naging maganda sa kanyang kabataan, may magandang pangangatawan,—ganito niya ito sinasabi,—ngunit sa sobrang paghanga sa sarili, tiningnan niya nang may malaking paghamak ang maraming Pilipinong mangingibig niya, dahil ang kanyang mga pangarap ay para sa ibang lahi. Hindi niya nais ipagkaloob kaninuman ang kanyang maputi at maliit na kamay, ngunit hindi dahil sa kawalan ng tiwala, dahil hindi kakaunting beses na ibinigay niya ang mga alahas na hindi matatawaran ang halaga sa iba’t ibang mapagsapalarang dayuhan at taga-rito. Anim na buwan bago ang panahon ng ating kuwento, natupad ang kanyang pinakamagandang pangarap, ang pangarap ng kanyang buong buhay, na para dito ay tatanggihan niya ang mga panunuyo ng kabataan at pati na ang mga pangako ng pag-ibig ni Kapitan Tiago, na noong araw ay ibinulong nang malambing sa kanyang mga tainga o inawit sa isang harana. Huli na, totoo, natupad ang pangarap; ngunit si Doña Victorina na, kahit hindi mahusay magsalita ng Espanyol, ay mas Espanyol pa kaysa kay Agustina de Zaragoza, at alam ang kasabihang: Mas mabuti nang huli kaysa hindi kailanman, ay naaaliw sa pagsasabi nito sa kanyang sarili.—Walang ganap na kaligayahan sa lupa, ito ang isa pa niyang lihim na kasabihan, dahil ang dalawang ito ay hindi kailanman lumalabas sa kanyang mga labi sa harap ng ibang tao. Si Doña Victorina, na ginugol ang kanyang una, ikalawa, ikatlo at ikaapat na kabataan sa paghahagis ng lambat upang mahuli sa dagat ng mundo ang dahilan ng kanyang mga puyat, ay sa wakas kinailangang makuntento sa anumang ibinigay sa kanya ng kapalaran. Ang kawawang babae, kung sa halip na magkaroon ng tatlumpu’t dalawang abriles, ay nagkaroon lamang ng tatlumpu’t isa,—napakalaki ng pagkakaiba para sa kanyang aritmetika,—ibabalik sana niya sa tadhana ang huling inialok nito sa kanya, upang maghintay ng iba pang mas naaayon sa kanyang mga hilig. Ngunit dahil ang tao ang nagmumungkahi at ang pangangailangan ang nagpapasya, siya na lubhang nangangailangan na ng asawa, ay napilitang makuntento sa isang kawawang lalaki, na itinaboy ng Extremadura at, pagkatapos maglagalag sa mundo nang anim o pitong taon, isang makabagong Ulises, ay natagpuan sa wakas sa pulo ng Luzon ang pagtanggap, salapi at isang lipas nang Calipso, ang kanyang kalahating kahel... ay! at maasim ang kahel. Tiburcio Espadaña ang pangalan ng kaawa-awang lalaki, at kahit tatlumpu’t limang taong gulang siya at mukhang matanda, mas bata siya kay Doña Victorina na tatlumpu’t dalawang taon lamang. Ang dahilan nito ay madaling maunawaan, ngunit mapanganib sabihin. Pumunta siya sa Pilipinas bilang ikalimang opisyal ng Aduana, ngunit napakasama ng kanyang kapalaran na, bukod sa matinding pagkahilo sa dagat at pagkabali ng isang binti sa paglalayag, ay natagpuan niya, labinlimang araw pagkarating niya, ang pagkatanggal sa kanya sa tungkulin na napapanahong dinala ng Salvadora [barkong galing Espanya], nang wala na siyang kahit isang kuwarta. Nadala na sa dagat, ayaw na niyang bumalik sa Espanya nang hindi yumayaman, at naisip niyang maghanap ng mapagkakaabalahan. Hindi pinahintulutan ng kanyang pagmamataas bilang Espanyol ang anumang gawaing pangkatawan: masaya sanang magtatrabaho ang kawawang lalaki upang mabuhay nang marangal, ngunit hindi ito papayagan ng prestihiyo ng mga Espanyol, at hindi naman siya iniligtas ng prestihiyong ito sa mga pangangailangan. Sa simula, nabuhay siya sa gastos ng ilang kababayan, ngunit, dahil marangal si Tiburcio, mapait sa kanya ang tinapay, at sa halip na tumaba, siya ay pumayat. Dahil wala siyang karunungan, pera o rekomendasyon, pinayuhan siya ng kanyang mga kababayan, upang makawala sa kanya, na pumunta sa mga probinsya at magpanggap na doktor sa medisina. Tumanggi ang lalaki sa simula, dahil bagaman naging utusan siya sa ospital ng San Carlos, wala siyang natutuhan sa agham ng panggagamot: ang trabaho niya ay pagpagan ang alikabok ng mga bangko at magsindi ng mga brasero, at sandali lamang iyon. Ngunit dahil gumigipit ang pangangailangan at pinapawi ng kanyang mga kaibigan ang kanyang mga pag-aalinlangan, sa wakas ay nakinig siya sa kanila, pumunta sa mga probinsya at nagsimulang dumalaw sa ilang maysakit, na naniningil nang katamtaman ayon sa idinidikta ng kanyang konsensya. Ngunit, tulad ng batang pilosopo na binanggit ni Samaniego, nauwi siya sa paniningil nang mahal at paglalagay ng malaking halaga sa kanyang mga pagdalaw; kaya’t hindi nagtagal ay itinuring siyang isang mahusay na manggagamot, at marahil ay yumaman na sana siya, kung hindi nabalitaan ng protomedicato [lupong nangangasiwa sa mga manggagamot] ng Maynila ang kanyang labis na singil at ang kompetisyong ibinibigay niya sa iba. Nakiusap para sa kanya ang ilang pribadong tao at mga propesor. Mga Namamagitan: «Hombre [Aba, kaibigan]! Dr. C., hayaan na ninyo siyang makaipon ng kanyang maliit na puhunan, at kapag may anim o pitong libong piso na siya, makababalik na siya sa kanyang bayan at mamumuhay roon nang payapa. Tutal, ano ba ang pakialam ninyo roon? Na nililinlang niya ang mga walang-malay na Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo]? Aba’y magpakatalino sila! Kawawang tao siya; huwag ninyong agawan ng tinapay ang kanyang bibig; maging mabuting Espanyol kayo! Ang doktor ay isang mabuting Espanyol at pumayag na magbulag-bulagan; ngunit dahil umabot ang balita sa tainga ng bayan, nagsimula silang magduda sa kanya at di nagtagal, nawalan si Don Tiburcio Espadaña ng kanyang mga pasyente at muli siyang napilitang halos mamalimos ng kanyang pang-araw-araw na tinapay. Noon niya nalaman mula sa isang kaibigan niya, na dating matalik na kaibigan ni Doña Victorina, ang gipit na kalagayan ng ginang na ito, ang kanyang pagkamakabayan at mabuting puso. Nakita ni Don Tiburcio roon ang isang piraso ng langit at humiling na maipakilala siya. Nagkita sina Doña Victorina at Don Tiburcio. Tarde veniéntibus ossa [Sa mga nahuhuli, ang mga buto] sana ang kanyang naibulalas, kung marunong siya ng Latin. Hindi na siya pasado, lipas na siya; ang dati niyang makapal na buhok ay naging isang pusod na lamang, na kasinlaki, ayon sa kanyang katulong, ng isang ulo ng bawang; mga kulubot ang gumuguhit sa kanyang mukha at nagsisimula nang umuga ang kanyang mga ngipin; nagdusa rin ang kanyang mga mata, at nang malaki; kailangan niyang paningkitin ang mga ito nang madalas upang makakita sa may kalayuan: ang kanyang ugali na lamang ang natira sa kanya. Pagkatapos ng kalahating oras na pag-uusap, nagkaintindihan at nagkasundo sila. Mas gusto sana niya ang isang Espanyol na hindi gaanong pilay, hindi gaanong utal, hindi gaanong kalbo, hindi gaanong bungi, na hindi gaanong nagtatalsik ng laway kapag nagsasalita at may higit na sigla at katayuan, gaya ng lagi niyang sinasabi; ngunit ang ganitong uri ng mga Espanyol ay hindi kailanman lumapit sa kanya upang hingin ang kanyang kamay. Narinig na niya nang higit sa isang beses na «ipinipintang kalbo ang pagkakataon», at tapat niyang pinaniwalaan na si Don Tiburcio ang mismong pagkakataon, dahil, salamat sa kanyang mga itim na gabi, maaga siyang nakalbo. Aling babae ang hindi maingat sa edad na tatlumpu’t dalawa? Si Don Tiburcio naman ay nakaramdam ng malabong lungkot nang maisip ang kanyang pulot-gata. Ngumiti siya nang may pagtitiis at tinawag upang tulungan siya ang multo ng gutom. Hindi siya kailanman nagkaroon ng ambisyon o mga pagmamataas; simple ang kanyang mga hilig, limitado ang kanyang mga iniisip; ngunit ang kanyang puso, na birhen hanggang noon, ay nangarap ng ibang-ibang diyosa.—Noong kanyang kabataan, kapag, pagod sa trabaho pagkatapos ng isang payak na hapunan, siya ay humihiga sa isang abang higaan upang tunawin ang gazpacho [malamig na sabaw na gulay ng Espanya], natutulog siyang iniisip ang isang nakangiti at malambing na larawan. Pagkatapos, nang dumami ang mga sama ng loob at mga kakulangan, lumipas ang mga taon at hindi dumating ang makatang larawan, inisip na lamang niya ang isang mabuting babae, masinop, masipag, na makapagdadala ng maliit na dote, aaliw sa kanya sa pagod ng trabaho at kagagalitan siya paminsan-minsan,—oo, inisip niya ang mga pagalit bilang isang kaligayahan! Ngunit nang, napilitang maglagalag mula bansa hanggang bansa sa paghahanap, hindi na ng kayamanan, kundi ng kaunting ginhawa upang mabuhay sa mga natitira niyang araw; nang, nabighani sa mga kuwento ng kanyang mga kababayang galing sa Ibayong-dagat, siya ay sumakay patungong Pilipinas, ang realismo ay nagbigay-daan sa isang mapagmataas na mestiza [babaeng may halong lahi], sa isang magandang india [katutubong babae, tawag ng mga Kastila] na may malalaking itim na mata, nababalot ng mga seda at manipis na telang naaaninag, puno ng mga brilyante at ginto, na nag-aalok sa kanya ng kanyang pag-ibig, ng kanyang mga karwahe, atbp. Dumating siya sa Pilipinas at inakala niyang natutupad ang kanyang pangarap, dahil ang mga dalaga, na dumarating sa Luneta at sa Malecón sakay ng mga karwaheng pilak, ay tumingin sa kanya nang may kaunting pag-uusisa. Ngunit nang mawalan siya ng tungkulin, naglaho ang mestiza o ang india, at sa hirap ay nabuo niya ang larawan ng isang biyuda, ngunit isang kaaya-ayang biyuda. Kaya’t nang makita niyang nagkakatawan sa bahagi ang kanyang pangarap, siya ay nalungkot, ngunit, dahil mayroon siyang kaunting likas na pilosopiya, sinabi niya sa kanyang sarili: Doktor de Espadaña: «Panaginip lamang iyon, at sa mundo ay hindi nabubuhay sa pangangarap!» Ganito niya nilutas ang kanyang mga pag-aalinlangan: gumagamit ang babae ng pulbos ng bigas, pse [e, ano ngayon]! kapag nakasal na sila, ipatatanggal niya ito; marami itong kulubot, ngunit mas maraming punit at sulsi ang kanyang levita [mahabang amerikana]; isa itong matandang mapagpanggap, nakasisindak at mala-lalaki, ngunit mas nakasisindak, mas kakila-kilabot at mas mapagpanggap pa ang gutom, at saka, para doon nga siya ipinanganak na may mabait na ugali, at binabago ng pag-ibig ang mga ugali; napakasama ng pagsasalita nito ng Kastila, ngunit siya man ay hindi rin mahusay rito, ayon sa sinabi ng pinuno ng Negociado [sangay ng tanggapan ng pamahalaan] nang ipaalam sa kanya ang kanyang pagkatanggal, at bukod dito, ano ang mahalaga? matanda ba itong pangit at katawa-tawa? siya naman ay pilay, bungi at kalbo! Mas gusto ni Don Tiburcio na mag-alaga kaysa alagaan bilang maysakit sa gutom. Kapag may kaibigang nangungutya sa kanya, sumasagot siya: «Bigyan mo ako ng tinapay at tawagin mo akong tanga.» Si Don Tiburcio ay isang tao na, sa karaniwang salita, hindi makakapanakit kahit ng isang langaw: mapagpakumbaba at hindi kayang magkimkim ng masamang isip, naging misyonero sana siya noong mga sinaunang panahon. Hindi naibigay sa kanya ng kanyang pananatili sa bansa ang paniniwalang siya ay lubhang nakahihigit, may malaking halaga at dakilang kahalagahan, na natatamo ng karamihan sa kanyang mga kababayan sa loob lamang ng ilang linggo. Hindi kailanman nakapagkimkim ng galit ang kanyang puso; hindi pa siya nakatatagpo ng kahit isang filibustero [kaaway ng pamahalaan]; ang nakikita lamang niya ay mga kaawa-awang dapat niyang pagkakitaan, kung ayaw niyang maging mas kaawa-awa kaysa sa kanila. Nang balakin siyang litisin dahil sa pagpapanggap na manggagamot, hindi siya nagdamdam, hindi siya nagreklamo; kinilala niya ang katarungan at ang tanging sagot niya: Pero kailangang mabuhay! Nagpakasal, o nagkahulihan, nga sila, at nagtungo sa Sta. Ana upang doon magpulot-gata; ngunit sa gabi ng kasal, nagkaroon si Doña Victorina ng matinding impatso, at nagpasalamat sa Diyos si Don Tiburcio, at nagpakita ng malasakit at pag-aalaga. Sa ikalawang gabi, gayunpaman, kumilos siya bilang isang marangal na lalaki, at kinabukasan, nang tumingin siya sa salamin, ngumiti siya nang malungkot nang makita ang kanyang mga gilagid na wala nang ngipin; tumanda siya nang hindi kukulangin sa sampung taon. Masayang-masaya sa kanyang asawa si Doña Victorina, kaya’t ipinagawa niya ito ng magandang pustiso, pinabihisan at pinagayakan sa mga pinakamahuhusay na sastre sa lungsod; nagpagawa siya ng mga araña [uri ng magaang karwahe] at kalesa, nagpakuha sa Batangas at Albay ng mga pinakamahuhusay na kabayong pangkarwahe, at pinilit pa siyang magkaroon ng dalawang kabayo para sa mga darating na karera. Habang binabago niya ang kanyang asawa, hindi niya nakalimutan ang kanyang sarili: iniwan niya ang saya na yari sa seda at ang kamisang piña para sa damit Europeo; pinalitan niya ang simpleng ayos ng buhok ng mga Pilipina ng mga pekeng buhok sa noo, at sa kanyang mga damit, na kahanga-hangang hindi bagay sa kanya, ginulo niya ang kapayapaan ng buong tahimik at walang-ginagawang kapitbahayan. Ang asawa, na hindi kailanman lumalabas nang naglalakad,—ayaw ng babae na makita ang kanyang pagkapilay,—ay ipinapasyal siya sa mga pinakatahimik na lugar, sa malaking pighati ni Eva, na nais ipagmalaki ang kanyang asawa sa mga pinakamataong pasyalan, ngunit nanahimik siya bilang paggalang sa pulot-gata. Nagsimula ang pagliit ng buwan nang gusto ng lalaki na pag-usapan ang pulbos ng bigas, at sinabing iyon ay huwad, hindi natural; kumunot ang noo ni Doña Victorina at tinitigan ang kanyang pustiso. Nanahimik ang lalaki, at naunawaan ng babae ang kanyang kahinaan. Hindi nagtagal ay inakala ni Doña Victorina na magiging ina na siya, at ibinalita ito sa lahat ng kanyang mga kaibigan: Doña Victorina: Sa susunod na buwan, ako at si De Espadaña ay pupunta sa Península [Espanya]; ayokong dito ipanganak ang aming anak at tawaging rebolusyonaryo. Naglagay siya ng “de” sa apelyido ng kanyang asawa; ang “de” ay walang halaga ngunit nagbibigay ng katayuan sa pangalan. Kapag siya ay pumipirma, inilalagay niya: Victorina de los Reyes de de Espadaña; ang “de de Espadaña” ay kanyang kinahuhumalingan; ni ang gumawa ng litograpiya ng kanyang mga tarheta ni ang kanyang asawa ay hindi nakapag-alis nito sa kanyang isipan. Doña Victorina: Kung isang “de” lamang ang ilalagay ko, baka isipin nilang wala ka nito, tanga!—sabi niya sa kanyang asawa. Patuloy siyang nagsasalita tungkol sa kanilang mga paghahanda sa paglalakbay, isinaulo niya ang mga pangalan ng mga daungang hihintuan, at masarap siyang pakinggan: Doña Victorina: «Makikita ko ang ismo [mali niyang bigkas ng istmo, makitid na lupang nagdurugtong] sa kanal ng Suez: Naniniwala si De Espadaña na iyon ang pinakamaganda. Nalibot na ni De Espadaña ang buong mundo»—«Marahil hindi na ako babalik sa bansang ito ng mga mabangis.»—«Hindi ako ipinanganak para manirahan dito; mas bagay sa akin ang Aden o Port Said; mula pagkabata ay ganoon na ang paniniwala ko, atbp.» Sa kanyang heograpiya, hinati ni Doña Victorina ang mundo sa Pilipinas at Espanya, hindi tulad ng mga chulo [mga hambog na taga-Madrid] na hinahati ito sa Espanya at Amerika, o Tsina sa ibang tawag. Alam ng kanyang asawa na ang ilan sa mga ito ay kalokohan, ngunit nanahimik siya upang hindi siya sigawan at ipamukha sa kanya ang kanyang pagkautal. Nagkunwari siyang naglilihi upang palakihin ang kanyang mga ilusyon bilang ina, at nagsimulang magbihis ng makukulay, magpuno ng mga bulaklak at laso sa sarili at mamasyal sa Escolta nang naka-bata [maluwag na damit-pambahay], ngunit oh, pagkabigo! lumipas ang tatlong buwan at naglaho ang pangarap, at dahil wala nang dahilan upang hindi maging rebolusyonaryo ang anak, itinigil ang paglalakbay. Kumonsulta siya sa mga doktor, komadrona, matatandang babae, atbp., ngunit walang silbi; siya, na sa ikinasasama ng loob ni Kapitan Tiago ay tinutuya si San Pascual Bailón, ay ayaw lumapit sa anumang santo o santa; kaya’t sinabi sa kanya ng isang kaibigan ng kanyang asawa: Kaibigan ng Asawa: Maniwala kayo sa akin, Ginang; kayo ang tanging espíritu fuerte [malayang isip na ayaw sa pamahiin; sa letra, matapang na espiritu] sa nakababagot na bansang ito! Ngumiti siya nang hindi naiintindihan kung ano ang espíritu fuerte, at kinagabihan, sa oras ng pagtulog, itinanong niya ito sa kanyang asawa. Doktor de Espadaña: Hija [anak; malambing na tawag], sagot nito, ang e... espíritu fuerte na kilala ko ay ang amonya: marahil ay nagsalita lamang ang kaibigan ko sa re... retorika. Mula noon, palagi niyang sinasabi kung maaari: Doña Victorina: Ako ang tanging amonya sa lubhang nakababagot na bansang ito, nagsasalita sa retorika; ganoon ang sinabi ni Ginoong N. de N., isang peninsular [Kastilang isinilang sa Espanya] na napakataas ng katayuan. Ang lahat ng kanyang sinasabi ay kailangang gawin; lubos na niyang napasunod ang kanyang asawa, na sa kanyang bahagi ay hindi nagpakita ng malaking pagtutol, at naging parang isang asong kandungan niya. Kapag ininis siya nito, hindi niya ito pinapayagang mamasyal, at kapag talagang nagagalit siya, binubunot niya ang pustiso nito at iniiwan itong kahindik-hindik ang hitsura nang isa o higit pang araw. Naisip niya na ang kanyang asawa ay dapat maging doktor sa Medisina at Siruhiya at sinabi niya ito sa kanya. Doktor de Espadaña: Hija! gusto mo bang ipadakip ako?—tanong niyang takot na takot. Doña Victorina: Huwag kang tanga at hayaan mo akong mag-ayos ng mga bagay; hindi ka manggagamot ng sinuman, ngunit gusto kong tawagin kang doktor at ako’y doktora; ayan! At kinabukasan, tumanggap si Rodoreda ng utos na iukit sa isang lapidang itim na marmol: DOKTOR DE ESPADAÑA, ESPESYALISTA SA LAHAT NG URI NG SAKIT. Kailangang tawagin sila ng lahat ng katulong sa kanilang mga bagong titulo, at dahil dito, dumami ang mga pekeng buhok sa noo, kumapal ang pulbos ng bigas, dumami ang mga laso at puntas, at tiningnan niya nang may higit na paghamak kaysa dati ang kanyang mga kababayang babaeng mahihirap at hindi pinalad, na ang mga asawa ay mas mababa ang katayuan kaysa sa asawa niya. Araw-araw ay nararamdaman niyang lalo siyang nagiging marangal at mataas, at kung magpapatuloy siya sa ganitong landas, sa loob ng isang taon ay iisipin niyang siya ay may banal na pinagmulan. Ang mga dakilang kaisipang ito ay hindi naman nakahahadlang na araw-araw ay nagiging mas matanda at katawa-tawa siya. Sa tuwing nakikita siya ni Kapitan Tiago at naaalala ang kanyang walang saysay na panliligaw noon, agad siyang nagpapadala ng isang piso sa simbahan para sa isang misa ng pasasalamat. Sa kabila nito, iginagalang ni Kapitan Tiago ang kanyang asawa dahil sa titulo nitong espesyalista sa lahat ng uri ng sakit, at pinakikinggan nang mabuti ang ilang mga pangungusap na sa kanyang pagkautal ay nagagawa niyang sabihin. Dahil dito, at dahil ang doktor na ito ay hindi dumadalaw sa lahat ng tao tulad ng ibang mga doktor, pinili siya ni Kapitan Tiago upang gamutin ang kanyang anak. Tungkol naman sa batang Linares, iba na ang usapan. Nang inihahanda ang paglalakbay patungong Espanya, naisip ni Doña Victorina ang isang peninsular na administrador, dahil hindi siya nagtitiwala sa mga Pilipino: naalala ng kanyang asawa ang isang pamangkin sa Madrid, na nag-aaral para maging abogado at itinuturing na pinakamatalino sa kanilang pamilya: sinulatan nila ito, binayaran na ang pamasahe, at nang maglaho ang pangarap, ang binata ay nasa biyahe na. Sila ang tatlong tauhan na kakarating lang. Habang kumakain sila ng ikalawang almusal, dumating si Padre Salví, at ang mag-asawa, na kilala na siya, ay ipinakilala sa kanya, kasama ang lahat ng titulo nito, ang batang Linares, na namula. Napag-usapan si María Clara, gaya ng inaasahan; nagpapahinga at natutulog ang dalaga. Napag-usapan ang paglalakbay; ipinakita ni Doña Victorina ang kanyang kadaldalan sa pagbatikos sa mga kaugalian ng mga probinsiyano, sa kanilang mga bahay na nipa, sa mga tulay na kawayan, at hindi niya nakalimutang sabihin sa kura ang pakikipagkaibigan niya sa segundo cabo [pangalawa sa Kapitan Heneral], sa ganitong Alcalde, sa ganoong oidor [hukom ng Real Audiencia], sa intendente [tagapangasiwa ng kabang-yaman], atbp., mga taong may mataas na katayuan na lubhang nagpapahalaga sa kanya. Kapitan Tiago: Dapat sana’y dumating kayo dalawang araw na ang nakalipas, Doña Victorina,—sabi ni Kapitan Tiago sa isang maikling pahinga,—at nakita sana ninyo ang Kanyang Ekselensiya, ang Kapitan Heneral: doon siya nakaupo. Doña Victorina: Ano? Paano? Naparito ang Kanyang Ekselensiya? At sa bahay ninyo? Hindi totoo! Kapitan Tiago: Sinasabi ko sa inyo na doon siya umupo! Dapat sana’y dumating kayo dalawang araw na ang nakalipas... Doña Victorina: Ah! sayang at hindi nagkasakit si Clarita nang mas maaga!—bulalas niya na may tunay na panghihinayang, at bumaling kay Linares: Doña Victorina: Naririnig mo, pinsan? Naparito ang Kanyang Ekselensiya! Nakikita mo na kung gaano katama si De Espadaña nang sabihin niya sa iyo na hindi ka pupunta sa bahay ng isang hamak na Indio? Dahil alam ninyo, Don Santiago, na ang aming pinsan ay kaibigan sa Madrid ng mga ministro at mga duke at kumakain sa bahay ng Konde ng Kampanaryo. Doktor de Espadaña: Ng Duke ng Torre, Victorina,—itinama ng kanyang asawa. Doña Victorina: Pareho lang; ikaw pa ba ang magtuturo sa akin?... Linares: Makikita ko kaya ngayon si Padre Dámaso sa kanyang bayan?—putol ni Linares na bumaling kay Padre Salví;—sinabi nila sa akin na malapit lang siya rito. Fray Salví: Narito nga siya at darating maya-maya,—sagot ng kura. Linares: Natutuwa ako! may dala akong sulat para sa kanya,—bulalas ng binata,—at kung hindi dahil sa masayang pagkakataong nagdala sa akin dito, sinadya ko sanang pumarito upang dalawin siya. Samantala, nagising na ang masayang pagkakataon. Doña Victorina: De Espadaña,—sabi ni Doña Victorina pagkatapos ng almusal,—puntahan na ba natin si Clarita?—At kay Kapitan Tiago:—Para sa inyo lamang, Don Santiago, para sa inyo lamang! Ang asawa ko ay hindi nanggagamot kundi ng mga taong may mataas na katayuan, at kahit gayon pa man! Ang asawa ko ay hindi tulad ng mga doktor dito... sa Madrid, hindi siya dumadalaw kundi sa mga taong may mataas na katayuan. Pumunta sila sa silid ng maysakit. Halos madilim ang silid, sarado ang mga bintana dahil sa takot sa hangin, at ang kaunting liwanag na tumatanglaw rito ay nagmumula sa mga kandilang nagniningas sa harap ng isang imahe ng Birhen ng Antipolo. Nakatali ang ulo ng isang panyong binasa sa tubig ng Kolonya, maingat na nakabalot ang katawan sa mga puting kumot na may maraming tiklop, na nagtatakip sa kanyang mga birhen na anyo, nakahiga ang dalaga sa kanyang kamang yari sa kamagong[2], sa pagitan ng mga kurtinang husi [telang seda] at piña. Ang kanyang buhok, na bumubuo ng isang kuwadro sa paligid ng kanyang hugis-itlog na mukha, ay nagpapatingkad sa naaaninag niyang pamumutla, na binibigyang-buhay lamang ng kanyang malalaking mata, puno ng kalungkutan. Sa kanyang tabi ay naroon ang dalawang kaibigan at si Andeng na may hawak na isang bungkos ng mga liryo. Kinuha ni De Espadaña ang kanyang pulso, sinuri ang kanyang dila, nagtanong ng ilang katanungan, at sinabi habang iniiling ang ulo sa magkabilang panig: Doktor de Espadaña: E... siya ay may sakit, ngunit maaari siyang gumaling! Tiningnan ni Doña Victorina nang may pagmamalaki ang mga naroroon. Doktor de Espadaña: Liquen [isang lumot na gamot] na may gatas sa umaga, jarabe de altea [arnibal na gamot mula sa halamang altea], dalawang pildoras ng cinoglosa [isang halamang gamot]!—utos ni De Espadaña. Doña Victorina: Magpakatatag ka, Clarita,—sabi ni Doña Victorina na lumalapit;—nandito kami upang pagalingin ka... Ipapakilala kita sa aming pinsan. Natulala si Linares, pinagmamasdan ang mga nangungusap na matang iyon na tila may hinahanap, at hindi niya narinig si Doña Victorina na tinatawag siya. Fray Salví: Ginoong Linares,—sabi ng kura na binubunot siya mula sa kanyang pagkamangha,—dumarating na si Padre Dámaso. Dumarating nga si Padre Dámaso, maputla at medyo malungkot; pagkabangon niya sa higaan, si María Clara ang una niyang dinalaw. Hindi na siya ang dating Padre Dámaso, na matipuno at masalita; ngayon ay tahimik siyang lumalakad at medyo pasuray-suray. Mga Talababa ------------ [1] Isang katulad na pangyayari ang naganap sa Calamba. (Tala ng edisyon ng Berlin.) [2] Diospyros sp. (pamilyang Ebenaceae), mamahaling kahoy na ginagamit sa paggawa ng muwebles. ============================================================================== KABANATA XLIII: MGA PROYEKTO ============================================================================== Walang pakialam sa sinuman, dumiretso siya sa kama ng maysakit at hinawakan ito sa kamay: Fray Dámaso: María!—sabi niya nang may hindi maipaliwanag na lambing, at tumulo ang mga luha sa kanyang mga mata;—María, anak ko, hindi ka mamamatay! Dumilat si María at tiningnan siya nang may kakaibang pagtataka. Wala sa mga nakakakilala sa Pransiskano ang naghinala na siya ay may malambot na damdamin; sa ilalim ng magaspang at bastos na anyong iyon ay walang naniniwalang may puso siya. Hindi na nakapagpatuloy si Padre Dámaso at lumayo sa dalaga, umiiyak na parang bata. Pumunta siya sa caída [silid na sinasapitan ng hagdan] upang ilabas ang kanyang kalungkutan, sa ilalim ng mga paboritong baging ng balkon ni María Clara. Lahat: Gaano niya kamahal ang kanyang inaanak!—isip ng lahat. Pinagmamasdan siya ni Fray Salví, hindi gumagalaw at tahimik, bahagyang kinakagat ang kanyang mga labi. Nang medyo kumalma na siya, ipinakilala sa kanya ni Doña Victorina ang binatang si Linares, na lumapit sa kanya nang may paggalang. Tahimik na tiningnan ni Fray Dámaso si Linares mula ulo hanggang paa, kinuha ang sulat na inabot nito at binasa ito na tila hindi niya naintindihan, kaya’t nagtanong siya: Fray Dámaso: At sino kayo? Linares: Alfonso Linares, ang inaanak ng inyong bayaw...—utal na sagot ng binata. Napasandal si Padre Dámaso, muling tiningnan ang binata at, nang magliwanag ang kanyang mukha, tumayo. Fray Dámaso: Ikaw pala ang inaanak ni Carlicos!—sigaw niya habang niyayakap ito;—halika’t yakapin kita... ilang araw lang ang nakalipas nang makatanggap ako ng sulat mula sa kanya... ikaw pala! Hindi kita nakilala... siyempre, hindi ka pa ipinanganak nang umalis ako sa bansa; hindi kita nakilala! At niyakap nang mahigpit ni Padre Dámaso sa kanyang matitipunong bisig ang binata na namumula, hindi malaman kung dahil sa hiya o sa pagkasakal. Tila lubos nang nakalimutan ni Padre Dámaso ang kanyang kalungkutan. Matapos ang unang sandali ng kasiyahan at mga unang tanong tungkol kina Carlicos at Pepa, nagtanong si Padre Dámaso: Fray Dámaso: At sige! Ano ang gusto ni Carlicos na gawin ko para sa iyo? Linares: Sa tingin ko, may sinasabi siya sa sulat...—muling utal na sagot ni Linares. Fray Dámaso: Sa sulat? Tingnan nga natin? Tama! At gusto niyang ihanap kita ng trabaho at ng asawa! Hum! Trabaho... trabaho, madali lang; marunong ka bang magbasa at magsulat? Linares: Nakatapos ako ng abogasya sa Universidad Central! Fray Dámaso: Caramba [Naku]! Kung gayon, isa kang picapleitos [abogadong mahilig sa usapin]? Pero hindi ka mukhang abogado... mukha kang madamisela [mahinhing binibini], pero lalong mabuti! Pero bigyan ka ng asawa... hum! hum! asawa... Linares: Padre, hindi naman ako gaanong nagmamadali,—sabi ni Linares na nahihiya. Pero naglakad-lakad si Padre Dámaso mula sa isang dulo ng caída patungo sa kabila, na bumubulong: Fray Dámaso: Isang asawa, isang asawa! Ang kanyang mukha ay hindi na malungkot o masaya; ngayon ay nagpapakita ito ng labis na kaseryosohan at tila nag-iisip siya nang malalim. Pinagmamasdan ni Padre Salví ang buong eksena mula sa malayo. Fray Dámaso: Hindi ko akalaing magdudulot ito ng ganitong kalungkutan sa akin!—bulong ni Padre Dámaso na may luha sa kanyang boses;—pero sa dalawang kasamaan, piliin ang mas maliit. At nilakasan niya ang kanyang boses at lumapit kay Linares: Fray Dámaso: Halika dito, binata,—sabi niya;—kausapin natin si Santiago. Namutla si Linares at hinayaan ang sarili na hilahin ng pari, na naglalakad nang nag-iisip. Ngayon ay si Padre Salví naman ang naglakad-lakad, nag-iisip tulad ng dati. Isang boses na bumabati ng magandang umaga ang gumambala sa kanyang paulit-ulit na paglalakad; itinaas niya ang kanyang ulo at nakita si Lucas, na bumabati nang mapagpakumbaba. Fray Salví: Ano ang kailangan mo?—tanong ng mga mata ng kura. Lucas: Padre, ako po ang kapatid ng namatay noong araw ng pista!—sagot ni Lucas sa paiyak na tono. Umatras si Padre Salví. Fray Salví: At ano ngayon?—bulong niya na halos hindi marinig. Nagpupumilit si Lucas na umiyak at pinupunasan ang kanyang mga mata gamit ang panyo. Lucas: Padre,—sabi niya na umiiyak,—pumunta po ako sa bahay ni Don Crisóstomo upang humingi ng bayad-pinsala... Una, sinalubong niya ako ng mga sipa, sinasabing ayaw niyang magbayad ng kahit ano, sapagkat muntik na raw siyang mamatay dahil sa kasalanan ng aking mahal at kawawang kapatid. Kahapon bumalik ako upang kausapin siya, pero umalis na siya patungong Maynila, iniwanan ako, parang sa awa, ng limang daang piso at sinabihan akong huwag nang bumalik kailanman. Ah, padre, limang daang piso para sa aking kawawang kapatid, limang daang piso! Ah, padre!... Sa simula ay nakikinig ang pari nang may pagtataka at atensyon, at unti-unting lumitaw sa kanyang mga labi ang isang ngiti ng paghamak at pangungutya sa harap ng komedyang iyon, na kung nakita ni Lucas, tiyak na kumaripas sana siya ng takbo. Fray Salví: At ano ang gusto mo ngayon?—tanong niya habang tumatalikod. Lucas: Ay, padre! Sabihin po ninyo sa akin, alang-alang sa Diyos, kung ano ang dapat kong gawin: ang padre ay laging nagbibigay ng magagandang payo. Fray Salví: Sino ang nagsabi sa iyo? Hindi ka taga-rito... Lucas: Ang padre po ay kilala sa buong lalawigan! Lumapit si Padre Salví na may galit na mga mata at, itinuturo sa kanya ang kalye, sinabi sa natatakot na si Lucas: Fray Salví: Umuwi ka na at magpasalamat kay Don Crisóstomo na hindi ka niya ipinakulong! Lumayas ka rito! Nakalimutan ni Lucas ang kanyang palabas at bumulong: Lucas: Pero akala ko po... Fray Salví: Lumayas ka rito!—sigaw ni Padre Salví na may nerbiyosong tono. Lucas: Gusto ko po sanang makita si Padre Dámaso... Fray Salví: May ginagawa si Padre Dámaso... lumayas ka rito!—muling utos ng kura nang may awtoridad. Bumaba si Lucas sa hagdan na bumubulong: Lucas: Isa rin pala ito... maliban na lang kung magbayad siya nang malaki!... Kung sino ang magbayad nang mas malaki... Sa mga sigaw ng kura, lahat ay nagpuntahan, pati sina Padre Dámaso, Kapitan Tiago, at Linares. Fray Salví: Isang walang-galang na palaboy na pumupunta rito upang humingi ng limos at ayaw magtrabaho!—sabi ni Padre Salví, kinuha ang kanyang sombrero at tungkod upang magtungo sa kumbento. ============================================================================== KABANATA XLIV: PAGSURI NG KONSENSYA ============================================================================== Mahahabang araw at malulungkot na gabi ang lumipas sa tabi ng kama; si María Clara ay muling nagkasakit ilang sandali matapos magkumpisal, at sa kanyang deliryo ay ang pangalan lamang ng kanyang ina, na hindi niya nakilala, ang kanyang binabanggit. Ngunit ang kanyang mga kaibigan, ang kanyang ama, at ang kanyang tiyahin ay nagbabantay; nagpadala sila ng mga misa at limos sa lahat ng mga milagrosong imahe; nangako si Kapitan Tiago na magbibigay ng gintong baston sa Birhen ng Antipolo, at sa wakas ay nagsimulang bumaba ang lagnat nang unti-unti at tuloy-tuloy. Namamangha ang doktor na si de Espadaña sa mga bisa ng jarabe de altea [arnibal na gamot mula sa halamang altea] at ng pinakuluang liquen [isang lumot na gamot], mga resetang hindi niya binabago. Si Doña Victorina ay labis na nasisiyahan sa kanyang asawa, kaya nang isang araw ay matapakan nito ang laylayan ng kanyang damit-pambahay, hindi niya ipinatupad ang kanyang kodigo penal na pag-aalis ng pustiso nito, kundi nasiyahan na lamang sa pagsasabing: Doña Victorina: Kung hindi ka pilay, natapakan mo na pati ang aking korset! At hindi naman siya nagsusuot nito! Isang hapon, habang binibisita nina Sinang at Victoria ang kanilang kaibigan, nag-uusap naman sa kainan, habang nagmemeryenda, ang kura, si Kapitan Tiago, at ang pamilya ni Doña Victorina. Doktor de Espadaña: Labis ko ngang ikinalulungkot,—sabi ng doktor;—ikalulungkot din ito nang labis ni Padre Dámaso. Linares: At saan po ninyo sinasabing ililipat siya?—tanong ni Linares sa kura. Fray Salví: Sa lalawigan ng Tayabas!—walang pakialam na sagot nito. Kapitan Tiago: Ang labis ding malulungkot ay si María kapag nalaman niya,—sabi ni Kapitan Tiago;—mahal niya ito na parang isang ama. Tiningnan siya ni Fray Salví nang patagilid. Kapitan Tiago: Sa tingin ko, padre,—patuloy ni Kapitan Tiago,—ang lahat ng sakit na ito ay nagmula sa sama ng loob na naranasan niya noong araw ng pista. Fray Salví: Sang-ayon ako, at tama ang ginawa ninyong hindi pagpayag kay Ginoong Ibarra na kausapin siya; lumubha sana ang kanyang kalagayan. Doña Victorina: At kung hindi dahil sa amin,—sabat ni Doña Victorina,—si Clarita ay nasa langit na, umaawit ng papuri sa Diyos. Kapitan Tiago: Amen, Hesus!—inakala ni Kapitan Tiago na dapat niyang sabihin. Doña Victorina: Masuwerte kayo at walang pasyenteng mas mataas ang katayuan ang asawa ko, dahil kung nagkataon ay kinailangan ninyong tumawag ng iba at dito lahat ay mga ignorante; ang aking asawa... Fray Salví: Naniniwala ako at nananatili sa sinabi ko,—sabat naman ng kura;—ang kumpisal na ginawa ni María Clara ay nagdulot ng paborableng krisis na nagligtas sa kanyang buhay. Ang malinis na konsensya ay mas mahalaga kaysa sa maraming gamot, at tandaan ninyo, hindi ko itinatanggi ang kapangyarihan ng agham, lalo na ang sa operasyon! pero ang malinis na konsensya... Basahin ninyo ang mga banal na libro at makikita ninyo kung gaano karaming paggaling ang naganap dahil lamang sa isang mabuting kumpisal! Doña Victorina: Ipagpaumanhin ninyo,—tutol ni Doña Victorina na nainis;—iyang tungkol sa kapangyarihan ng kumpisal... pagalingin nga ninyo ang asawa ng alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan] sa pamamagitan ng isang kumpisal! Fray Salví: Ang sugat, ginang, ay hindi isang sakit na maaaring maapektuhan ng konsensya!—mahigpit na sagot ni Padre Salví;—ngunit, ang isang mabuting kumpisal ay makapagliligtas sa kanya sa pagtanggap pa ng mga hampas na gaya ng kaninang umaga. Doña Victorina: Nararapat lang sa kanya!—patuloy ni Doña Victorina, na parang hindi narinig ang lahat ng sinabi ni Padre Salví.—Napakabastos ng babaeng iyon! Sa simbahan ay wala siyang ginagawa kundi titigan ako, kita naman ninyo! isa siyang hamak na babae; noong Linggo ay tatanungin ko sana siya kung may mga unggoy ba ako sa mukha, pero sino ba naman ang magdudungis ng sarili sa pakikipag-usap sa mga taong mababa ang uri? Ang kura naman, na parang hindi rin narinig ang buong mahabang salitang ito, ay nagpatuloy: Fray Salví: Maniwala kayo, Don Santiago; upang tuluyang gumaling ang inyong anak, kailangan niyang magkomunyon bukas; dadalhin ko sa kanya ang viático [komunyong dinadala sa maysakit]... sa tingin ko ay wala siyang ikukumpisal, gayunman... kung nais niyang makipagkasundo ngayong gabi... Doña Victorina: Ewan ko,—agad na dagdag ni Doña Victorina na sinamantala ang isang saglit na pagtigil,—hindi ko maintindihan kung paano may mga lalaking kayang magpakasal sa mga panakot na tulad ng babaeng iyon; sa malayo pa lang ay kita na kung saan siya nanggaling; halatang-halata na siya ay namamatay sa inggit; kita naman ninyo! magkano ba ang kinikita ng isang alférez? Fray Salví: Kung gayon, Don Santiago, sabihin ninyo sa inyong pinsan na ihanda ang maysakit para sa komunyon bukas; darating ako ngayong gabi upang bigyan siya ng absolusyon sa kanyang maliliit na kasalanan... At nang makita niyang palabas si Tiya Isabel, sinabi niya rito sa Tagalog: Fray Salví: Ihanda ninyo ang inyong pamangkin para magkumpisal ngayong gabi; bukas ay dadalhin ko sa kanya ang viático; sa gayon ay mas mabilis siyang gagaling. Linares: Pero, padre,—nangahas na tumutol nang mahiyain si Linares,—baka po akalain niyang nasa bingit na siya ng kamatayan. Fray Salví: Huwag kayong mag-alala!—sagot nito nang hindi siya tinitingnan,—alam ko ang ginagawa ko: marami na akong inalagaan na maysakit; bukod pa rito, siya ang magsasabi kung nais niya o hindi na tanggapin ang banal na komunyon at makikita ninyong oo ang isasagot niya sa lahat. Sa ngayon, si Kapitan Tiago ay napilitang sumang-ayon sa lahat. Pumasok si Tiya Isabel sa silid ng maysakit. Si María Clara ay nananatiling nakahiga, maputla, napakaputla; sa kanyang tabi ay naroon ang kanyang dalawang kaibigan. Sinang: Uminom ka pa ng isang butil,—sabi ni Sinang nang mahina habang inaabot ang isang puting butil, na kinuha niya mula sa isang maliit na tubong kristal;—sabi niya, kapag nakaramdam ka ng ingay o ugong sa iyong mga tainga, itigil mo ang gamot. María Clara: Hindi pa ba siya muling sumulat sa iyo?—tanong ng maysakit nang mahina. Sinang: Hindi, baka abalang-abala siya! María Clara: Wala ba siyang ipinasasabi sa akin? Sinang: Wala siyang ibang sinabi kundi sisikapin niyang alisin ng arsobispo ang ekskomunikasyon sa kanya para... Naputol ang usapan dahil dumating ang tiyahin. Tiya Isabel: Gusto ng pari na maghanda ka para magkumpisal, anak,—sabi nito;—iwan ninyo siya upang masuri niya ang kanyang konsensya. Sinang: Pero hindi pa nga isang linggo mula nang siya ay magkumpisal!—protesta ni Sinang.—Ako nga, hindi ako maysakit at hindi ako ganoon kadalas magkasala. Tiya Isabel: Aba! hindi ba ninyo alam ang sabi ng kura? ang matuwid ay nagkakasala nang pitong ulit sa isang araw. Sige, gusto mo bang dalhan kita ng Ancora [Angkla ng Kaligtasan, isang aklat-dasalan], ng Ramillete [Kumpol ng Bulaklak, isang aklat-dasalan] o ng Camino recto para ir al cielo [Tuwid na Landas patungo sa Langit, isang aklat-dasalan]? Hindi sumagot si María Clara. Tiya Isabel: Sige, hindi ka dapat mapagod,—dagdag ng mabuting tiyahin upang aliwin siya; ako na mismo ang magbabasa sa iyo ng pagsusuri ng konsensya at wala kang gagawin kundi alalahanin ang mga kasalanan. María Clara: Isulat mo sa kanya na huwag na siyang mag-isip tungkol sa akin!—bulong ni María Clara sa tainga ni Sinang, habang nagpapaalam ito. Sinang: Ano? Ngunit pumasok ang tiyahin at kinailangan ni Sinang na lumayo, nang hindi naintindihan ang sinabi sa kanya ng kanyang kaibigan. Inilapit ng mabuting tiyahin ang isang silya sa ilaw, isinuot ang kanyang salamin sa dulo ng kanyang ilong, at habang binubuksan ang isang maliit na libro, ay nagsabi: Tiya Isabel: Makinig kang mabuti, anak ko; magsisimula ako sa mga utos ng Diyos; dahan-dahan akong magbabasa upang makapagnilay ka; kung hindi mo ako narinig nang mabuti, sabihin mo sa akin upang ulitin ko; alam mo namang para sa iyong kabutihan ay hindi ako kailanman napapagod. Sinimulan niyang basahin sa monotono at ngongong boses ang mga konsiderasyon tungkol sa mga makasalanang kaso. Sa dulo ng bawat talata ay naglalagay siya ng mahabang paghinto, upang bigyan ng panahon ang dalaga na maalala ang kanyang mga kasalanan at magsisi. Si María Clara ay tulalang nakatingin sa kawalan. Nang matapos ang unang utos na mahalin ang Diyos higit sa lahat, tiningnan siya ni Tiya Isabel mula sa ibabaw ng kanyang salamin at nasiyahan sa kanyang mapagnilay-nilay at malungkot na anyo. Umubo siya nang may kabanalan, at pagkatapos ng mahabang paghinto, sinimulan ang pangalawang utos. Ang mabuting matanda ay nagbabasa nang may debosyon, at pagkatapos ng mga konsiderasyon, muling tiningnan ang kanyang pamangkin, na dahan-dahang ibinabaling ang ulo sa kabila. Tiya Isabel: Bah!—sabi ni Tiya Isabel sa sarili;—sa usapin ng panunumpa sa kanyang banal na pangalan, walang kinalaman dito ang kawawang bata. Lumipat tayo sa pangatlo. At ang pangatlong utos ay pinaghiwa-hiwalay at ipinaliwanag, at nang mabasa ang lahat ng kaso ng pagkakasala laban dito, muli siyang tumingin sa kama; ngunit ngayon ay iniangat ni Tiya ang kanyang salamin, at kinusot ang kanyang mga mata: nakita niyang inilapit ng kanyang pamangkin ang panyo sa mukha na parang nagpupunas ng luha. Tiya Isabel: Hum!—sabi niya,—ehem! Ang kawawang bata ay nakatulog sa sermon. At habang muling inilalagay ang salamin sa dulo ng kanyang ilong, ay sinabi niya sa sarili: Tiya Isabel: Tingnan natin kung, gaya ng hindi niya pagpapangilin sa mga pista, ay hindi rin niya iginalang ang ama at ina. At binasa niya ang pang-apat na utos sa tinig na lalo pang mabagal at ngongo, sa akalang mabibigyan nito ng higit na solemnidad ang gawain, tulad ng nakita niyang ginagawa ng maraming prayle: hindi pa kailanman nakarinig si Tiya Isabel ng pangangaral ng isang Quaker [kasapi ng sektang Kristiyano; sa letra, “ang nanginginig”], kung hindi ay nanginig din sana siya. Samantala, ilang ulit na inilalapit ng dalaga ang panyo sa kanyang mga mata, at ang kanyang paghinga ay nagiging mas kapansin-pansin. Tiya Isabel: Napakabuting kaluluwa!—isip ng matanda;—siya na napakamasunurin at mapagpakumbaba sa lahat! Mas marami ang naging kasalanan ko at hindi ko kailanman nagawang umiyak nang totoo. At sinimulan niya ang ikalimang utos nang may lalong mahahabang paghinto at lalong ganap na pagngongo kung maaari pa, at sa sobrang sigasig ay hindi niya narinig ang mga pigil na hikbi ng kanyang pamangkin. Sa isang paghinto lamang na ginawa niya, pagkatapos ng mga konsiderasyon tungkol sa pagpatay gamit ang sandata, narinig niya ang mga daing ng makasalanan. Kaya’t lumampas sa dakila ang tono; binasa niya ang natitirang bahagi ng utos sa tinig na sinikap niyang gawing nagbabanta, at nang makita niyang patuloy pa rin sa pag-iyak ang kanyang pamangkin: Tiya Isabel: Umiyak ka, anak, umiyak ka!—sabi niya habang lumalapit sa kama;—habang lalo kang umiiyak ay lalong madali kang patatawarin ng Diyos. Magkaroon ka ng hapis ng kontrisyon na mas mabuti kaysa sa hapis ng atrisyon. Umiyak ka, anak, umiyak ka! hindi mo alam kung gaano ako natutuwang makita kang umiiyak! Dagukan mo rin ang iyong dibdib, pero huwag masyadong malakas, dahil may sakit ka pa. Ngunit, na para bang kailangan ng dalamhati ang hiwaga at pag-iisa upang lumago, si María Clara, nang makita niyang siya ay nahuli, ay unti-unting tumigil sa pagbubuntong-hininga at pinunasan ang kanyang mga mata nang walang sinasabi ni isang salita at hindi sumasagot sa kanyang tiyahin. Nagpatuloy ito sa pagbabasa, ngunit, dahil tumigil na ang pag-iyak ng kanyang tagapakinig, nawala ang kanyang sigasig; inantok siya sa mga huling utos at napahikab, na labis na sumira sa monotonong pagngongo, na sa gayon ay naputol-putol. Tiya Isabel: Kung hindi ko nakita ay hindi ko paniniwalaan!—naisip pagkatapos ng mabuting matanda;—ang batang ito ay nagkakasala na parang sundalo laban sa unang lima, at mula sa ikaanim hanggang ikasampu ay wala ni isang magaang kasalanan, kabaligtaran sa amin! Paano na ang mundo ngayon! At sinindihan niya ang isang malaking kandila sa Birhen ng Antipolo at dalawa pang mas maliit sa Nuestra Señora del Rosario [Mahal na Birhen ng Rosaryo] at sa Nuestra Señora del Pilar [Mahal na Birhen ng Pilar], na nag-ingat na itabi at ilagay sa isang sulok ang isang krusipihong garing, upang ipaunawa rito na hindi para rito sinindihan ang mga kandila. Ang Birhen ng Delaroche ay hindi rin nakibahagi: siya ay isang banyaga na hindi kilala, at hindi pa naririnig ni Tiya Isabel ang anumang milagro mula sa kanya. Hindi namin alam kung ano ang nangyari sa kumpisal ng gabing iyon; iginagalang namin ang mga lihim na iyon. Ang kumpisal ay mahaba, at ang tiyahin, na mula sa malayo ay nagbabantay sa kanyang pamangkin, ay napansin na ang kura, sa halip na ilapit ang tainga sa mga salita ng maysakit, ay nakaharap ang mukha sa kanya, at parang nais niyang basahin sa magagandang mata ng dalaga ang mga iniisip o hulaan ang mga ito. Maputla at mahigpit na nakatikom ang mga labi, lumabas si Padre Salví mula sa silid. Sa pagtingin sa kanyang madilim at pawisang noo, masasabi mong siya ang nagkumpisal at hindi pinagkalooban ng absolusyon. Tiya Isabel: Hesus, Maria at Jose!—sabi ng tiyahin habang nag-aantanda upang itaboy ang isang masamang isipin;—sino ang makauunawa sa mga dalaga ngayon? ============================================================================== KABANATA XLV: ANG MGA INAAPI ============================================================================== Sa tulong ng mahinang liwanag na ikinakalat ng buwan sa pagitan ng makakapal na sanga ng mga puno, isang lalaki ang gumagala sa kagubatan nang dahan-dahan at mahinahon ang hakbang. Paminsan-minsan, at parang upang malaman kung nasaan siya, sumisipol siya ng isang tanging himig, na kadalasang sinasagot naman ng isa pang malayong tunog na umaawit ng parehong himig. Ang lalaki ay nakikinig nang mabuti, at pagkatapos ay ipinagpapatuloy ang kanyang paglakad sa direksiyon ng malayong tunog. Sa wakas, sa kabila ng libu-libong hirap na iniaalok ng isang birheng gubat sa gabi, narating niya ang isang maliit na lugar na walang puno, na naliligo sa liwanag ng buwan sa unang kapat nito. Ang matataas na bato, na may mga puno sa tuktok, ay nakatayo sa paligid na bumubuo ng isang uri ng gibang ampiteatro; mga punong bagong putol, mga sunog na troso ang pumupuno sa gitna, na nahahalo sa malalaking bato, na bahagyang tinatakpan ng kalikasan ng kanyang balabal na luntiang dahon. Kararating pa lamang ng hindi kilalang lalaki nang biglang lumabas ang isa pang anyo mula sa likod ng isang malaking bato, at lumapit habang inilalabas ang isang rebolber: Gabay: Sino ka?—tanong niya sa Tagalog sa mapag-utos na tinig, habang kinakasa ang gatilyo ng kanyang baril. Elías: Nandiyan ba sa inyo ang matandang Pablo?—tanong ng una na may kalmadong boses, hindi sumasagot sa tanong at hindi natatakot. Gabay: Pinag-uusapan mo ba ang kapitan? Oo, nandiyan siya. Elías: Sabihin mo sa kanya na hinahanap siya rito ni Elías,—sabi ng lalaki na walang iba kundi ang misteryosong piloto. Gabay: Kayo ba si Elías?—tanong ng hindi kilala nang may kaunting paggalang at lumalapit, nang hindi inaalis ang pagkakatutok ng rebolber sa kanya;—kung gayon... halina kayo. Sinundan siya ni Elías. Pumasok sila sa isang uri ng kuweba, na lumalalim sa ilalim ng lupa. Ang gabay, na alam ang daan, ay nagbababala sa piloto kung kailan dapat bumaba, yumuko o gumapang; gayunpaman, hindi nagtagal at narating nila ang isang uri ng silid, na kaawa-awang naiilawan ng mga sulong may alkitran, na okupado ng labindalawa o labinlimang armadong tao, na may mga mukhang masama at maruruming damit, ang iba’y nakaupo, ang iba’y nakahiga, halos hindi nag-uusap. Nakatukod ang mga siko sa isang bato na nagsisilbing mesa, at nag-iisip nang malalim habang tinititigan ang ilaw na nagbibigay ng napakakaunting liwanag para sa napakaraming usok, makikita ang isang matandang lalaki na may malungkot na mukha, ang ulo’y nakabalot ng duguang benda: kung hindi natin alam na iyon ay isang kuweba ng mga tulisan, masasabi natin, sa pagbasa ng kawalan ng pag-asa sa mukha ng matanda, na iyon ay ang tore ng Gutom sa bisperas ng paglamon ni Ugolino sa kanyang mga anak. Sa pagdating nina Elías at ng kanyang gabay, ang mga tao ay bahagyang bumangon, ngunit sa isang senyas ng huli ay kumalma sila, at nasiyahan na lamang sa pagsuri sa piloto, na wala ni anumang sandata. Dahan-dahang ibinaling ng matanda ang kanyang ulo at nakita ang seryosong anyo ni Elías, na nakatingin sa kanya nang walang sombrero, puno ng kalungkutan at malasakit. Kapitan Pablo: Ikaw ba iyan?—tanong ng matanda, na ang tingin ay bahagyang nagliwanag nang makilala ang binata. Elías: Sa anong kalagayan ko kayo natagpuan!—bulong ni Elías nang mahina at umiling. Tahimik na ibinaba ng matanda ang kanyang ulo, nagbigay ng senyas sa mga tao, na tumayo at lumayo, ngunit sinukat muna nila ng tingin ang tangkad at mga kalamnan ng piloto. Kapitan Pablo: Oo!—sabi ng matanda kay Elías nang sila na lamang dalawa;—anim na buwan na ang nakalilipas, nang bigyan kita ng kanlungan sa aking bahay, ako ang naaawa sa iyo; ngayon nagbago na ang kapalaran, at ikaw na ang naaawa sa akin. Ngunit maupo ka, at sabihin mo kung paano ka nakarating dito. Elías: Mga labinlimang araw na ang nakalipas mula nang mabalitaan ko ang inyong kasawian,—sagot ng binata nang mabagal at mahina ang boses, nakatingin sa ilaw;—agad akong naglakbay at hinanap ko kayo mula bundok hanggang bundok: halos dalawang lalawigan ang nalibot ko. »Upang hindi magbuhos ng inosenteng dugo, kinailangan kong tumakas; natatakot ang aking mga kaaway na humarap at inilalagay lamang sa harap ko ang mga kawawang tao, na wala namang nagawang masama sa akin. Pagkatapos ng maikling katahimikan, na ginamit ni Elías upang basahin ang mga iniisip sa madilim na mukha ng matanda, nagpatuloy siya: Elías: Pumunta ako upang ipanukala sa inyo ang isang bagay. Matapos kong hanapin nang walang saysay ang sinumang natitira sa pamilyang naging sanhi ng kasawian ng aking pamilya, napagpasyahan kong lisanin ang lalawigan kung saan ako nakatira, upang lumipat sa hilaga at manirahan kasama ng mga tribong hindi Kristiyano o malaya: gusto ba ninyong iwan ang buhay na sinisimulan ninyo at sumama sa akin? Ako ang magiging anak ninyo, dahil nawala na ang mga anak ninyo, at ako na walang pamilya, ay magkakaroon ng isang ama sa inyo. Umiling ang matanda at sinabi: Kapitan Pablo: Sa aking edad, kapag gumawa ang isang tao ng desperadong pasya, ito’y dahil wala nang ibang paraan. Isang tao na, tulad ko, ay ginugol ang kanyang kabataan at katanghaliang gulang sa pagtatrabaho para sa sariling kinabukasan at ng kanyang mga anak; isang tao na naging masunurin sa lahat ng kagustuhan ng kanyang mga nakatataas, na tapat na ginampanan ang mabibigat na tungkulin, nagtiis ng lahat upang mabuhay nang payapa at sa isang posibleng katahimikan; kapag ang taong ito, na ang dugo ay pinalamig ng panahon, ay tinalikuran ang lahat ng kanyang nakaraan at lahat ng kanyang hinaharap sa gilid ng libingan, ito’y dahil pinag-isipan niyang mabuti na ang kapayapaan ay hindi umiiral at hindi rin ang pinakamataas na kabutihan. Bakit pa mabuhay ng mga miserableng araw sa banyagang lupa? Dati’y mayroon akong dalawang anak na lalaki, isang anak na babae, isang tahanan, isang kayamanan; tinatamasa ko noon ang paggalang at pagpapahalaga; ngayon ako’y parang isang punong tinanggalan ng mga sanga, isang palaboy na takas, hinahabol na parang mabangis na hayop sa kagubatan, at lahat ng ito, bakit? Dahil isang tao ang lumapastangan sa puri ng aking anak na babae, dahil siningil ng kanyang mga kapatid ang taong iyon sa kahihiyang ginawa niya, at dahil ang taong iyon ay nakaluklok sa itaas ng iba na may titulong ministro ng Diyos. Sa kabila ng lahat, ako, ang ama, ako, na dinungisan sa aking katandaan, ay nagpatawad sa pagkakasala, mapagpaumanhin sa mga simbuyo ng kabataan at kahinaan ng laman, at sa harap ng isang hindi na maibabalik na kasamaan, ano ang dapat kong gawin kundi manahimik at iligtas ang natira sa akin? Ngunit ang kriminal ay natakot sa isang paghihiganti na maaaring dumating, at pinagsikapang ipahamak ang aking mga anak. Alam mo ba kung ano ang ginawa niya? Hindi? Hindi mo ba alam na nagkunwari siyang may nakawan sa kumbento, at isa sa aking mga anak ang napasama sa mga inakusahan? Ang isa pa ay hindi naisama dahil wala siya roon. Alam mo ba ang mga pagpapahirap na pinagdaanan nila? Alam mo dahil ito ang mga pagpapahirap sa lahat ng bayan! Ako, ako mismo ang nakakita sa aking anak na nakabitin sa kanyang buhok, narinig ko ang kanyang mga sigaw, narinig ko siyang tinatawag ako, at ako, duwag at sanay sa kapayapaan, ay walang lakas ng loob na pumatay o mamatay! Alam mo ba na hindi napatunayan ang pagnanakaw, na nakita ang paninirang-puri at bilang parusa ang kura ay inilipat sa ibang bayan, at ang aking anak ay namatay dahil sa pagpapahirap? Ang isa pa, ang natira sa akin, ay hindi duwag tulad ng kanyang ama, at dahil natatakot ang berdugo na ipaghiganti ng anak sa kanya ang pagkamatay ng kapatid, sa kunwaring dahilan na wala siyang cédula de vecindad [katibayan ng paninirahan, sedula], na pansamantala niyang nakalimutan, siya ay hinuli ng guwardiya sibil, minaltrato, ginalit at ininsulto nang ininsulto hanggang sa mapilitang magpakamatay. At ako, ako ay nabuhay pagkatapos ng napakaraming kahihiyan, ngunit kung wala akong lakas ng loob bilang ama upang ipagtanggol ang aking mga anak, may natitira pa akong puso para sa paghihiganti at maghihiganti ako! Ang mga hindi nasisiyahan ay nagtitipon sa ilalim ng aking pamumuno, pinararami ng aking mga kaaway ang aking hanay, at sa araw na ituring kong malakas na ako, bababa ako sa kapatagan at tatapusin ko sa apoy ang aking paghihiganti at ang aking sariling buhay! At darating ang araw na iyon o walang Diyos[1]! At ang matanda ay tumayo nang balisa at, nagniningas ang tingin at malalim ang tinig, idinagdag niya habang sinasabunutan ang sarili niyang mahabang buhok: Kapitan Pablo: Sumpa, sumpa sa akin na pumigil sa mapaghiganting kamay ng aking mga anak; ako ang pumatay sa kanila! Hinayaan ko sana na mamatay ang nagkasala, hindi ko sana gaanong pinaniwalaan ang hustisya ng Diyos at ng mga tao, at ngayon ay kasama ko sana ang aking mga anak, mga takas marahil, ngunit kasama ko sila at hindi sana sila namatay sa gitna ng pagpapahirap! Hindi ako ipinanganak upang maging ama, kaya wala akong mga anak! Sumpa sa akin na sa kabila ng aking mga taon ay hindi natutong kilalanin ang kapaligirang aking ginagalawan! Ngunit sa apoy at dugo, at sa aking sariling kamatayan ay ipaghihiganti ko kayo! Ang kaawa-awang ama, sa kasukdulan ng kanyang sakit, ay humablot sa kanyang benda, kaya bumuka ang isang sugat sa kanyang noo, at mula roon ay tumulo ang mga patak ng dugo. Elías: Iginagalang ko ang inyong sakit,—sagot ni Elías,—at nauunawaan ko ang inyong paghihiganti; ako rin ay tulad ninyo, ngunit sa takot na masaktan ang isang inosente, mas pinipili kong kalimutan ang aking mga kasawian. Kapitan Pablo: Maaari mong kalimutan dahil ikaw ay bata at hindi ka nawalan ng anak, ng huling pag-asa! Ngunit sinisiguro ko sa iyo, hindi ako mananakit ng inosente. Nakikita mo ba ang sugat na ito? Upang hindi mapatay ang isang kawawang kuwadrilyero [tanod ng munisipyo] na tumutupad lamang sa kanyang tungkulin, hinayaan kong gawin niya ito sa akin. Elías: Ngunit tingnan ninyo,—sabi ni Elías pagkatapos ng isang sandali ng katahimikan;—tingnan ninyo kung sa anong kakila-kilabot na apoy ninyo ilulubog ang ating mga kaawa-awang bayan. Kung isasagawa ninyo ang paghihiganti sa sarili ninyong kamay, ang inyong mga kaaway ay gaganti nang malupit, hindi laban sa inyo, hindi laban sa mga armado, kundi laban sa bayan na karaniwang inaakusahan, ayon sa kaugalian, at kung magkagayon, gaano karaming mga kawalang-katarungan! Kapitan Pablo: Hayaan ang bayan na matutong ipagtanggol ang sarili, hayaan ang bawat isa na ipagtanggol ang sarili! Elías: Alam ninyong imposible iyon! Ginoo, nakilala ko kayo sa ibang panahon nang kayo’y masaya, noon ay binibigyan ninyo ako ng matatalinong payo; papayagan ninyo ba ako?... Ang matanda ay nagkrus ng mga braso at tila nakinig. Elías: Ginoo,—nagpatuloy si Elías na sinusukat ang kanyang mga salita;—nagkaroon ako ng magandang kapalaran na makapaglingkod sa isang binatang mayaman, mabuti ang puso, marangal at nagmamahal sa kabutihan ng kanyang bayan. Sinasabi nila na ang binatang ito ay may mga kaibigan sa Madrid; hindi ko alam, ngunit matitiyak ko sa inyo na kaibigan siya ng Kapitan Heneral. Ano ang masasabi ninyo kung gagawin natin siyang tagapagdala ng mga hinaing ng bayan, kung hihikayatin natin siyang magmalasakit sa usapin ng mga kaawa-awa? Umiling ang matanda. Kapitan Pablo: Sinasabi mo na siya’y mayaman? Ang mga mayayaman ay iniisip lamang ang pagpapalago ng kanilang kayamanan; ang kayabangan at karangyaan ay binubulag sila, at dahil karaniwang sila’y nasa mabuting kalagayan, lalo na kapag may makapangyarihang mga kaibigan, wala sa kanila ang nag-aabala para sa mga kaawa-awa. Alam ko ang lahat dahil ako’y naging mayaman! Elías: Ngunit ang taong sinasabi ko ay hindi katulad ng iba; siya’y isang anak na ininsulto sa alaala ng kanyang ama; siya’y isang binata na, dahil magkakaroon ng pamilya sa lalong madaling panahon, iniisip ang hinaharap, isang magandang hinaharap para sa kanyang mga anak. Kapitan Pablo: Kung gayon siya’y isang taong magiging masaya; ang ating layunin ay hindi para sa mga taong masaya. Elías: Ngunit ito’y para sa mga taong may puso! Kapitan Pablo: Sige!—sagot ng matanda habang umuupo;—ipagpalagay na pumayag siyang dalhin ang ating boses sa Kapitan Heneral, ipagpalagay na makahanap siya sa korte sa Madrid ng mga kinatawan na magtatanggol para sa atin, naniniwala ka bang bibigyan tayo ng katarungan? Elías: Subukan natin bago gumawa ng madugong hakbang,—sagot ni Elías.—Marahil ay ipinagtataka ninyo na ako, isa ring kaawa-awa, bata at malakas, ay nagmumungkahi sa inyo, matanda at mahina, ng mga mapayapang hakbang; ngunit nakita ko na ang napakaraming kasawiang dulot natin mismo gaya ng dulot ng mga tirano: ang walang armas ang nagbabayad. Kapitan Pablo: At kung wala tayong makuha? Elías: May makukuha tayo, maniwala kayo sa akin; hindi lahat ng namumuno ay hindi makatarungan. At kung wala tayong makuha, kung hindi nila pakinggan ang ating mga tinig, kung ang tao ay naging bingi sa mga sigaw ng sakit ng kanyang kapwa, kung magkagayon ay sasailalim ako sa inyong mga utos! Ang matanda, puno ng sigla, ay niyakap si Elías. Kapitan Pablo: Tinatanggap ko ang iyong mungkahi, Elías; alam ko na tinutupad mo ang iyong salita. Pupunta ka sa akin at tutulungan kita na ipaghiganti ang iyong mga ninuno, tutulungan mo akong ipaghiganti ang aking mga anak, ang aking mga anak na tulad mo! Elías: Samantala, iiwasan ninyo, ginoo, ang anumang marahas na hakbang. Kapitan Pablo: Ilalahad mo ang mga hinaing ng bayan, alam mo na ang mga ito. Kailan ko malalaman ang sagot? Elías: Sa loob ng apat na araw magpadala kayo ng isang tao sa dalampasigan ng San Diego, at sasabihin ko sa kanya ang sagot na ibibigay ng taong inaasahan ko... Kung tatanggapin niya, bibigyan nila tayo ng katarungan, at kung hindi, ako ang unang babagsak sa labanan na sisimulan natin. Kapitan Pablo: Hindi mamamatay si Elías, si Elías ang magiging pinuno, kapag bumagsak si Kapitan Pablo nang nasiyahan na sa kanyang paghihiganti,—sabi ng matanda. At siya mismo ang naghatid sa binata palabas ng kuweba. Mga Talababa ------------ [1] Tanauan o Pateros? (Tala ng edisyon sa Berlin.) Tumutukoy sa lugar kung saan marahil naganap ang pangyayaring isinalaysay. ============================================================================== KABANATA XLVI: ANG SABUNGAN ============================================================================== Upang gawing banal ang hapon ng Linggo, karaniwang pumupunta sa sabungan sa Pilipinas, tulad ng pagpunta sa labanan ng mga toro sa Espanya. Ang sabong, isang hilig na ipinakilala sa bansa at pinakinabangan isang siglo na ang nakalipas, ay isa sa mga bisyo ng bayan, mas malawak ang epekto kaysa sa opyo sa mga Tsino; doon pumupunta ang mahirap upang isugal ang kanyang mayroon, na nagnanais na kumita ng pera nang hindi nagtatrabaho; doon pumupunta ang mayaman upang maglibang, gamit ang perang natitira mula sa kanyang mga piging at misa de gracia [misang pasasalamat]; ngunit sarili nilang yaman ang kanilang isinusugal, ang manok ay inaalagaan nang mabuti, marahil mas maingat pa kaysa sa anak, tagapagmana ng ama sa sabungan, at ito ang nagpapawalang-sala sa mga manlalaro. Dahil pinapayagan ito ng gobyerno, at halos inirerekomenda pa, sa pamamagitan ng pag-uutos na ang palabas ay gawin lamang sa mga pampublikong plaza, sa mga araw ng pista (upang makita ng lahat at mahikayat sila ng halimbawa?), pagkatapos ng misa mayor [pangunahing misang may awit] hanggang sa pagdilim (walong oras), dadalo tayo sa larong ito upang maghanap ng ilang kakilala. Ang sabungan ng San Diego ay hindi naiiba sa iba pang mga sabungan sa ibang bayan maliban sa ilang mga detalye. Binubuo ito ng tatlong bahagi: ang una, o ang pasukan, ay isang malaking parihaba na mga dalawampung metro ang haba at labing-apat ang lapad; sa isang gilid nito ay may pintuan, na karaniwang binabantayan ng isang babae, na siyang naniningil ng sa pinto, o ang bayad sa pagpasok. Mula sa kontribusyong ito, na bawat isa ay naglalagay doon, kumikita ang gobyerno ng bahagi, ilang daang libong piso bawat taon: sinasabing sa perang ito, na binabayaran ng bisyo para sa kalayaan nito, nagtatayo ng mga magagandang paaralan, nagtatayo ng mga tulay at kalsada, nagtatatag ng mga premyo upang hikayatin ang agrikultura at kalakalan... Pagpalain ang bisyo na nagdudulot ng magagandang resulta!—Sa unang bahaging ito ay naroon ang mga nagtitinda ng buyo, sigarilyo, mga kendi at pagkain, atbp.; doon nagkalat ang mga bata na kasama ang kanilang mga magulang o tiyuhin, na maingat na ipinakikilala sa kanila ang mga lihim ng buhay. Ang bahaging ito ay konektado sa isa pang mas malaki nang kaunti, isang uri ng foyer [bulwagang tipunan] kung saan nagtitipon ang publiko bago ang mga soltada [pagbitaw ng mga manok sa laban]. Doon naroon ang karamihan ng mga manok, nakatali ng lubid sa lupa sa pamamagitan ng isang pakong buto o palma brava [matigas na kahoy ng isang uri ng palma]; doon naroon ang mga sugarol, ang mga mahilig, ang bihasang tagapagkabit ng labaha; doon nagkakaroon ng kontrata, nag-iisip, nanghihiram, nagmumura, nanunumpa, tumatawa nang malakas; ang isa ay hinahaplos ang kanyang manok, pinapadaan ang kamay sa ibabaw ng makintab na balahibo; ang isa naman ay sinusuri at binibilang ang mga kaliskis ng mga paa; ikinukuwento ang mga kabayanihan ng mga bayani; doon makikita ang marami, na may malungkot na mukha, na bitbit sa paa ang isang bangkay na bunot na ang balahibo: ang hayop na naging paborito sa loob ng mga buwan, inalagaan, inaruga araw at gabi at kung saan inilagay ang magagandang pag-asa, ngayon ay wala nang iba kundi isang bangkay at ibebenta sa isang peseta, upang lutuin sa luya at kainin sa gabing iyon: sic transit gloria mundi [ganyan lumilipas ang kaluwalhatian ng mundo]! Ang talunan ay bumabalik sa tahanan kung saan naghihintay ang nag-aalalang asawa at ang mga anak na gula-gulanit ang damit, wala na ang kaunting puhunan at wala na ang manok. Mula sa lahat ng ginintuang pangarap na iyon, mula sa lahat ng pag-aalaga sa loob ng mga buwan, mula sa pagsikat ng araw hanggang sa paglubog ng araw, mula sa lahat ng pagod at trabaho, isang peseta ang natitira, ang abong naiwan ng napakaraming usok.—Sa foyer na ito, ang hindi gaanong matalino ay nakikipagtalo; ang pinakapadalos-dalos ay masusing sinusuri ang bagay, tinitimbang, pinagmamasdan, ibinubuka ang mga pakpak, hinihipo ang mga kalamnan ng mga hayop na iyon. Ang ilan ay napakaganda ng bihis, sinusundan at pinalilibutan ng mga tagasuporta ng kanilang mga manok; ang iba naman, marurumi, may tatak ng bisyo sa payat na mukha, ay masigasig na sinusundan ang mga galaw ng mga mayayaman at nakikinig sa mga pustahan, dahil ang bulsa ay maaaring maubos, ngunit hindi mapapawi ang pagnanasa: doon walang mukhang hindi masigla; doon wala ang tamad na Pilipino, ang walang pakialam, ang tahimik: lahat ay galaw, pagnanasa, kasabikan; masasabi mong mayroon silang uhaw na pinapalakas ng tubig ng putik. Mula sa lugar na ito, pumapasok sa arena na tinatawag na rueda [ruweda, ang pinaglalabanan ng mga manok]. Ang sahig, napapalibutan ng mga kawayan, ay karaniwang mas mataas kaysa sa dalawang naunang bahagi. Sa itaas na bahagi, at halos umaabot sa kisame, may mga baitang na upuan para sa mga manonood o manlalaro, na pareho lang. Sa panahon ng laban, napupuno ang mga upuang ito ng mga lalaki at bata na sumisigaw, nag-iingay, nagpapawis, nag-aaway at nagmumura: sa kabutihang palad halos walang babae ang umaabot doon. Sa rueda naroon ang mga kilalang tao, ang mga mayayaman, ang mga tanyag na sugarol, ang kontratista, ang tagahatol. Sa sahig, na perpektong pinatag, naglalaban ang mga hayop, at mula doon ipinapamahagi ng kapalaran sa mga pamilya ang mga tawa o luha, mga piging o gutom. Sa oras na pumasok tayo, nakikita na natin ang gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan o samahan], si Kapitan Pablo, si Kapitan Basilio, si Lucas, ang lalaking may peklat sa mukha, na labis na nalungkot sa pagkamatay ng kanyang kapatid. Lumapit si Kapitan Basilio sa isang taga-bayan at nagtanong: Kapitan Basilio: Alam mo ba kung anong manok ang dala ni Kapitan Tiago? Taga-bayan: Hindi ko alam, ginoo; kaninang umaga dumating sa kanya ang dalawa, isa sa kanila ay ang lasak na tumalo sa talisain ng konsul. Kapitan Basilio: Sa palagay mo ba ang bulik[1] ko ay makakalaban doon? Taga-bayan: Oo naman! Itataya ko ang aking bahay at ang aking kamiseta! Sa sandaling iyon dumating si Kapitan Tiago. Nakasuot siya tulad ng malalaking sugarol, kamiseta ng telang Cantón, pantalon na lana at sombrero ng jipijapa [sombrerong yari sa pinong hibla ng palma]. Sa likod ay may dalawang katulong, dala ang lasak at isang puting manok na may napakalaking sukat. Kapitan Basilio: Sinabi sa akin ni Sinang na lalong gumagaling si María!—sabi ni Kapitan Basilio. Kapitan Tiago: Natalo ba kayo kagabi? Kapitan Basilio: Kaunti lang; alam kong nanalo kayo... titingnan ko kung makababawi ako. Kapitan Basilio: Gusto ba ninyong ipusta ang lasak?—tanong ni Kapitan Basilio habang tinitingnan ang manok, at hinihingi ito sa katulong. Kapitan Tiago: Depende, kung may pustahan. Kapitan Basilio: Magkano ang itataya ninyo? Kapitan Tiago: Mas mababa sa dalawa, hindi ko ipupusta. Kapitan Basilio: Nakita na ba ninyo ang bulik ko?—tanong ni Kapitan Basilio, at tinawag ang isang taong may dalang maliit na manok. Sinuri ito ni Kapitan Tiago, at pagkatapos timbangin at suriin ang mga kaliskis, ibinalik ito. Kapitan Tiago: Magkano ang itataya ninyo?—tanong niya. Kapitan Basilio: Kung magkano ang sa inyo. Kapitan Tiago: Dalawa at limang daan? Kapitan Basilio: Tatlo? Kapitan Tiago: Tatlo! Kapitan Basilio: Para sa susunod! Ang grupo ng mga usisero at manlalaro ay nagkalat ng balita na maglalaban ang dalawang tanyag na manok; parehong may kasaysayan at reputasyon. Lahat ay gustong makita, suriin ang dalawang tanyag na manok; nagbibigay ng opinyon, nagpapahayag ng hula. Samantala, lumalakas ang mga boses, tumitindi ang kaguluhan, sinasakop ang rueda, inaakyat ang mga upuan. Dinala ng mga soltador [tagabitaw ng manok] sa arena ang dalawang manok, isang puti at isang pula, na armado na, ngunit ang mga labaha ay nasa kanilang mga kaluban pa. Naririnig ang mga sigaw ng sa puti! sa puti! may ilan ding sumisigaw ng sa pula! Ang puti ang llamado [liyamado] at ang pula ang dejado [dehado], ibig sabihin, ang paborito at ang outsider (tinanggihan). Sa gitna ng karamihan ay umiikot ang mga guwardiya sibil; hindi sila nakasuot ng uniporme ng kagalang-galang na hukbong iyon, ngunit hindi rin sila nakadamit-sibilyan. Pantalon na guingón [telang bulak na kulay-asul] na may pulang guhit, kamisetang may mantsa ng asul mula sa kupas na blusa, gorang pangkuwartel: ito ang kanilang pagbabalatkayo na akma sa kanilang asal: tumataya at nagbabantay, nanggugulo at nagsasalita tungkol sa pagpapanatili ng kapayapaan. Habang sumisigaw, nag-aabot ng mga kamay, inaalog ang mga barya at pinatutunog; habang naghahanap sa mga bulsa ng huling barya o, kung wala nito, nais isangla ang salita, nangangakong ibebenta ang kalabaw, ang susunod na ani, atbp., dalawang kabataan, na tila magkapatid, ay sumusunod nang may inggit sa mga manlalaro, lumalapit, bumubulong ng mahihinang salita na walang nakikinig, nagiging mas malungkot at nagkakatinginan nang may sama ng loob at hinanakit. Palihim na pinagmamasdan ni Lucas ang dalawa, ngumingiti nang masama, pinatutunog ang mga pilak na piso, dumadaan malapit sa dalawang magkapatid, at tumitingin sa rueda, sumisigaw: Lucas: Nagbabayad ako ng limampu, limampu laban sa dalawampu para sa puti! Nagkatinginan ang dalawang magkapatid. Nakatatandang Kapatid: Sabi ko na sa iyo,—bulong ng nakatatanda,—na huwag mong ipusta ang lahat ng pera; kung sinunod mo ako, may pantaya sana tayo ngayon sa pula! Ang nakababatang kapatid ay lumapit nang mahiyain kay Lucas at hinawakan ang braso nito. Lucas: Ikaw ba?—bulalas nito, na lumingon at nagkunwaring nagulat;—pumayag na ba ang kapatid mo sa alok ko o pumarito ka para tumaya? Nakababatang Kapatid: Paano kami tataya, kung naipatalo na namin ang lahat? Lucas: Kung gayon, pumapayag na kayo? Nakababatang Kapatid: Ayaw niya! Kung maaari ninyo kaming pautangin ng kahit kaunti, dahil sinasabi ninyong kilala ninyo kami... Kinamot ni Lucas ang ulo, inayos ang kanyang kamiseta, at sumagot: Lucas: Oo, kilala ko kayo; kayo sina Társilo at Bruno, mga binatang malalakas. Alam kong ang inyong matapang na ama ay namatay dahil sa isang daang latay araw-araw na ibinibigay sa kanya ng mga sundalong iyan; alam kong hindi ninyo iniisip na ipaghiganti siya... Társilo: Huwag kayong makialam sa aming kuwento,—putol ni Társilo, ang nakatatanda;—nagdadala iyan ng kamalasan. Kung wala lang kaming kapatid na babae, matagal na sana kaming nabitay! Lucas: Bitay? Ang binibitay lamang ay ang duwag, ang walang pera o tagapagtanggol. At anuman ang mangyari, malapit lang ang bundok. Isang Sugarol: Isang daan laban sa dalawampu, sa puti ako!—sigaw ng isa habang dumadaan. Bruno: Pautangin ninyo kami ng apat na piso... tatlo... dalawa,—pakiusap ng mas bata; ibabalik namin sa inyo nang doble mamaya; magsisimula na ang soltada. Muling kinamot ni Lucas ang ulo. Lucas: Pst! Hindi akin ang perang ito, ibinigay ito ni Don Crisóstomo para sa mga gustong maglingkod sa kanya. Pero nakikita ko na hindi kayo tulad ng inyong ama; siya ay talagang matapang noon; ang hindi matapang, huwag maghanap ng libangan. At lumayo siya sa kanila, ngunit hindi masyadong malayo. Bruno: Tanggapin na natin, ano ngayon?—sabi ni Bruno.—Pareho lang ang mamatay na binitay at mamatay na binaril: tayong mahihirap ay walang silbi kundi sa ganito. Társilo: Tama ka, pero isipin mo ang ating kapatid na babae. Samantala, nabakante na ang arena, magsisimula na ang laban. Nagsisimulang tumahimik ang mga boses, at ang dalawang soltador at ang bihasang tagapagkabit ng labaha ay naiiwan sa gitna. Sa isang senyas ng tagahatol, inalis ng tagapagkabit ang kaluban ng mga labaha, at kumikislap ang maninipis na talim, nagbabanta, nagniningning. Ang dalawang magkapatid ay lumapit nang malungkot at tahimik sa bakod, at nagmamasid, nakasandal ang noo sa kawayan. Isang lalaki ang lumapit at bumulong sa kanilang tainga: Isang Lalaki: Pare! isang daan laban sa sampu; sa puti ako! Tiningnan siya ni Társilo na tila tulala. Siniko siya ni Bruno, at sinagot niya ito ng isang ungol. Hawak ng mga soltador ang mga manok nang may kahusayan, nag-iingat na hindi sila masugatan. Namamayani ang isang solemneng katahimikan: aakalain mong ang mga naroroon, maliban sa dalawang soltador, ay mga kakila-kilabot na manikang pagkit. Inilalapit ang isang manok sa isa, hawak ang ulo ng isa upang magalit ito kapag tinutuka, at ganoon din sa kabila: sa lahat ng tunggalian dapat may pagkakapantay-pantay, maging sa mga galos [mga Galo, ang mga Pranses] ng Paris o sa mga gallos [mga manok] ng Pilipinas. Pagkatapos ay pinaharap nila ang mga manok, inilapit, kaya nalalaman ng mga kaawa-awang hayop kung sino ang bumunot ng kanilang munting balahibo at kung sino ang kanilang lalabanan. Tumataas ang balahibo sa leeg, nagtititigan, at mga sinag ng galit ang lumalabas sa kanilang bilugang mga mata. Dumating na ang sandali: inilapag sila sa lupa nang magkalayo at iniwan silang malaya. Dahan-dahan silang lumapit. Naririnig ang kanilang mga hakbang sa matigas na lupa; walang nagsasalita, walang humihinga. Ibinababa at itinataas ang ulo na parang sinusukat ang isa’t isa sa pamamagitan ng tingin, ang dalawang manok ay naglalabas ng mga tunog, marahil ng banta at paghamak. Nakita nila ang kumikislap na talim, na naglalabas ng malamig at asul na mga sinag; pinapalakas sila ng panganib at lumalapit sila sa isa’t isa nang buong pasya, ngunit sa isang hakbang na distansiya ay humihinto, at nakatitig na ibinababa ang ulo at muling itinatayo ang kanilang mga balahibo. Sa sandaling iyon, ang maliit na utak ay naliligo sa dugo, lumalabas ang sinag, at sa kanilang likas na tapang ay sumugod sila nang buong bangis sa isa’t isa; nagbanggaan tuka sa tuka, dibdib sa dibdib, bakal sa bakal at pakpak sa pakpak: ang mga hampas ay nasangga nang may kahusayan, at ilang balahibo lamang ang nalaglag. Muling sinusukat ang isa’t isa; biglang lumipad ang puti, pumaitaas habang iwinawasiwas ang nakamamatay na labaha, ngunit ibinaluktot ng pula ang mga binti, ibinaba ang ulo, at ang puti ay hinampas lamang ang hangin; ngunit sa paglapag sa lupa, upang maiwasan ang masugatan sa likod, mabilis itong bumaling at hinarap ang kalaban. Inatake siya ng pula nang buong galit, ngunit nagtanggol siya nang mahinahon: hindi siya paborito ng publiko nang walang dahilan. Lahat ay sumusunod nang nanginginig at sabik sa mga pangyayari sa laban, naglalabas ng ilang hindi sinasadyang sigaw. Ang lupa ay natatakpan ng mga pula at puting balahibo, tinina sa dugo: ngunit hindi sa unang dugo ang laban; ang Pilipino, na sumusunod dito sa mga batas na ibinigay ng gobyerno, ay nais na ito ay hanggang kamatayan o hanggang sa unang tumakas. Ang dugo ay dumadaloy na sa lupa, ang mga hampas ay dumadalas, ngunit ang tagumpay ay nananatiling hindi tiyak. Sa wakas, sa isang huling pagsisikap, ang puti ay sumugod upang ibigay ang huling hampas, isinaksak ang kanyang labaha sa pakpak ng pula at naipit sa mga buto; ngunit ang puti ay nasugatan sa dibdib, at pareho, naubos ang dugo, pagod, hingal, magkadikit, nanatiling hindi gumagalaw hanggang sa bumagsak ang puti, naglabas ng dugo sa tuka, pumadyak at nag-agaw-buhay; ang pula, na nakakawit ang pakpak, ay nananatili sa tabi, dahan-dahang ibinaluktot ang mga binti at dahan-dahang ipinikit ang mga mata. Noon, ang tagahatol, alinsunod sa itinatadhana ng gobyerno, ay nagdeklara ng panalo sa pula; isang mabangis na sigawan ang bumati sa hatol, sigawan na naririnig sa buong bayan, mahaba, pare-pareho at tumatagal ng ilang sandali. Ang makarinig nito mula sa malayo ay nakauunawa na ang nanalo ay ang dejado; kung hindi, mas maikli sana ang kagalakan. Ganito rin ang nangyayari sa mga bansa: ang isang maliit na bansa na nakakuha ng tagumpay laban sa isang malaking bansa ay inaawit at ikinukuwento ito magpakailanman. Bruno: Nakita mo na?—sabi ni Bruno nang may pagkayamot sa kanyang kapatid,—kung naniwala ka sa akin, may isang daang piso sana tayo ngayon: dahil sa iyo, wala tayong kahit isang kusing. Hindi sumagot si Társilo, ngunit tumingin siya sa paligid nang nakaningkit ang mga mata, na parang may hinahanap. Bruno: Nandoon siya, kausap si Pedro,—dagdag ni Bruno;—binibigyan siya ng pera, napakaraming pera! Sa katunayan, binibilang ni Lucas sa kamay ng asawa ni Sisa ang mga pilak na barya. Nagpalitan pa sila ng ilang mga salita nang palihim at naghiwalay na tila parehong nasiyahan. Bruno: Malamang na nakontrata na si Pedro: siya, siya talaga ang desidido!—buntong-hininga ni Bruno. Nanatiling madilim at nag-iisip si Társilo; pinunasan niya ng manggas ng kanyang kamiseta ang pawis na dumadaloy sa kanyang noo. Bruno: Kapatid,—sabi ni Bruno,—ako na ang pupunta kung hindi ka magpapasya; tuloy pa ang ley [ang laro], dapat manalo ang lasak at hindi natin puwedeng palampasin ang ganitong pagkakataon. Gusto kong tumaya sa susunod na soltada; ano ngayon? Sa ganitong paraan, maipaghihiganti natin ang ama. Társilo: Hintayin mo!—sabi ni Társilo at tinitigan niya sa mata ang kanyang kapatid: parehong maputla ang kanilang mga mukha;—sasama ako sa iyo, tama ka: ipaghihiganti natin ang ama. Huminto siya, gayunpaman, at muling pinunasan ang pawis. Bruno: Ano pang hinihintay mo?—tanong ni Bruno na hindi mapakali. Társilo: Alam mo ba kung ano ang susunod na laban? Sulit ba? Bruno: Siyempre naman! Hindi mo ba narinig? Ang bulik ni Kapitan Basilio laban sa lasak ni Kapitan Tiago; ayon sa batas ng laro, dapat manalo ang lasak. Társilo: Ah, ang lasak! Tataya rin ako... pero tiyakin muna natin. Nagpakita ng pagkayamot si Bruno, ngunit sumunod siya sa kanyang kapatid at tiningnan nito nang mabuti ang manok, sinuri, pinag-isipan, nagtanong ng ilang katanungan, nag-aalinlangan ang kaawa-awang si Társilo; si Bruno ay kinakabahan at tinitigan siya nang may galit. Bruno: Hindi mo ba nakikita ang malapad na kaliskis na iyon malapit sa tahid? Hindi mo ba nakikita ang mga paa nito? Ano pa ang gusto mo? Tingnan mo ang mga binti, ibuka ang mga pakpak! At itong hati na kaliskis sa ibabaw ng malapad na ito, at itong doble? Hindi siya pinapansin ni Társilo, patuloy na sinusuri ang hayop: ang tunog ng ginto at pilak ay umaabot sa kanyang mga tainga. Társilo: Tingnan natin ngayon ang bulik,—sabi niya na may tinig na nabubulunan. Pinadyak ni Bruno ang lupa, nagngingitngit ang kanyang mga ngipin, ngunit sumunod sa kanyang kapatid. Lumapit sila sa ibang pangkat. Doon ay kinakabitan ng labaha ang manok, pumipili ng mga labaha, ang tagabigkis ay naghahanda ng pulang seda, pinapahiran ito ng pagkit at ilang beses na kinukuskos. Tinitigan ni Társilo ang hayop nang may madilim at walang-kibong tingin: tila hindi niya nakikita ang manok, kundi ibang bagay sa hinaharap. Idinaan niya ang kamay sa kanyang noo. Társilo: Handa ka na ba?—tanong niya sa kanyang kapatid na may mababang tinig. Bruno: Ako? Kanina pa; kahit hindi ko na sila tingnan! Társilo: Kasi... ang ating kaawa-awang kapatid... Bruno: Aba! Hindi ba sinabi sa iyo na si Don Crisóstomo ang pinuno? Hindi mo ba siya nakita na naglalakad kasama ang Kapitan Heneral? Anong panganib ang kinakaharap natin? Társilo: Paano kung mamatay tayo? Bruno: Ano ngayon? Ang ating ama ay namatay sa pambubugbog. Társilo: Tama ka! Hinahanap ng magkapatid si Lucas sa mga grupo. Pagkakita nila rito, huminto si Társilo. Társilo: Hindi! Umalis na tayo rito, mapapahamak tayo!—sigaw niya. Bruno: Umalis ka kung gusto mo, tatanggapin ko! Társilo: Bruno! Sa kasamaang palad, isang lalaki ang lumapit at nagsabi: Isa pang Lalaki: Tataya ba kayo? Sa bulik ako. Hindi sumagot ang magkapatid. Isa pang Lalaki: Logro [nag-aalok ng patong sa pusta]! Bruno: Magkano?—tanong ni Bruno. Sinimulan ng lalaki na bilangin ang kanyang mga baryang tig-aapat na piso: tinitigan siya ni Bruno na hindi humihinga. Isa pang Lalaki: Mayroon akong dalawang daan; limampu laban sa apatnapu! Bruno: Hindi!—sabi ni Bruno nang may pasya;—maglagay kayo... Isa pang Lalaki: Sige; limampu laban sa tatlumpu! Bruno: Doblehin ninyo kung gusto ninyo! Isa pang Lalaki: Sige! ang bulik ay sa aking amo at kapapanalo ko lang; isang daan laban sa animnapu. Bruno: Kasunduan! Hintayin ninyo at kukunin ko ang pera. Isa pang Lalaki: Pero ako ang magiging tagapag-ingat,—sabi ng isa na hindi masyadong nagtitiwala sa anyo ni Bruno. Bruno: Wala akong pakialam!—sagot nito na nagtitiwala sa kanyang kamao. At bumaling sa kanyang kapatid, sinabi niya: Bruno: Kung mananatili ka, ako ay aalis. Nag-isip si Társilo: mahal niya ang kanyang kapatid at ang sugal. Hindi niya ito kayang iwanang mag-isa, at bumulong: Társilo: Sige! Lumapit sila kay Lucas: nakita sila nito na paparating at ngumiti. Társilo: Mama [magalang na tawag sa nakatatandang lalaki]!—sabi ni Társilo. Lucas: Ano iyon? Társilo Bruno: Magkano ang ibibigay ninyo?—tanong ng dalawa. Lucas: Sinabi ko na: kung kayo ang maghahanap ng iba pa para biglang salakayin ang kuwartel, bibigyan ko kayo ng tatlumpung piso bawat isa, at sampu sa bawat kasama. Kung maging maayos ang lahat, tatanggap ng tig-iisang daan ang bawat isa at kayo ng doble: mayaman si Don Crisóstomo. Bruno: Tanggap!—sigaw ni Bruno; akin na ang pera. Lucas: Sinasabi ko na nga ba’t matatapang kayo tulad ng inyong ama! Halikayo, nang hindi tayo marinig ng mga pumatay sa kanya!—sabi ni Lucas na itinuturo ang mga guwardiya sibil. At dinala sila sa isang sulok, habang binibilang ang mga barya, sinabi niya: Lucas: Bukas darating si Don Crisóstomo at magdadala ng mga armas; sa makalawa, sa gabi, mga alas-otso, pumunta kayo sa sementeryo at sasabihin ko ang kanyang huling mga tagubilin. May oras pa kayo para maghanap ng mga kasama. Nagpaalam sila. Ang magkapatid ay tila nagpalit ng papel: si Társilo ay kalmado, si Bruno ay balisa. Mga Talababa ------------ [1] Lasak, puti at pulang manok; talisain, manok na may iba’t ibang kulay; bulik, puti at itim na manok. ============================================================================== KABANATA XLVII: ANG DALAWANG BABAE ============================================================================== Habang isinasabong ni Kapitan Tiago ang kanyang lasak [uri ng manok-panabong], naglakad-lakad si Doña Victorina sa bayan, na may layuning makita kung paano iniingatan ng mga tamad na Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo] ang kanilang mga bahay at taniman. Nagbihis siya ng pinakamagarang damit na kaya niya, isinuot ang lahat ng kanyang mga laso at bulaklak sa ibabaw ng kanyang bata [maluwag na damit-pambahay] na seda upang magpakitang-gilas sa mga taga-probinsiya at ipakita kung gaano kalayo ang agwat nila sa kanyang banal na katauhan. Nakakapit sa bisig ng kanyang pilay na asawa, taas-noo siyang nagparada sa mga kalye ng bayan, sa gitna ng pagkabigla at pagtataka ng mga naninirahan. Naiwan sa bahay ang pinsang si Linares. Doña Victorina: Ang pangit ng mga bahay ng mga Indio na iyan!—simulang sabi ni Doña Victorina habang nakasimangot;—hindi ko alam kung paano sila nakatira roon: kailangan talagang maging Indio. At ang babastos nila at ang yayabang! Nakakasalubong natin sila at hindi man lang nag-aalis ng sombrero! Hampasin mo ang kanilang sombrero tulad ng ginagawa ng mga kura at ng mga tenyente ng guwardiya sibil, turuan mo sila ng kagandahang-asal. Doktor de Espadaña: At paano kung hampasin nila ako?—tanong ng doktor de Espadaña. Doña Victorina: Kaya ka nga lalaki! Doktor de Espadaña: Pe... pero pilay ako! Nagsimulang mainis si Doña Victorina: walang latag na bato ang mga kalye, at napupuno ng alikabok ang laylayan ng kanyang bata. Nakakasalubong din siya ng maraming kabataang babae na, sa pagdaan sa kanyang tabi, ay ibinababa ang mga mata at hindi humahanga, tulad ng nararapat, sa kanyang marangyang damit. Ang kutsero ni Sinang, na naghahatid kay Sinang at sa pinsan nito sakay ng isang eleganteng tres por ciento [karwaheng walang bubong], ay nagkaroon ng kapal ng mukha na sigawan siya ng tabi! sa napakalakas at nakasisindak na boses, kaya napilitan siyang lumihis at nakapagprotesta lamang: Doña Victorina: «Tingnan mo ang bastos na kutsero! Sasabihin ko sa kanyang amo na turuan nang mas mabuti ang kanyang mga utusan.» Doña Victorina: Bumalik na tayo sa bahay!—utos niya sa kanyang asawa. Ang asawa, na natatakot sa isang bagyo, ay umikot sa kanyang saklay na sumusunod sa utos. Nakasalubong nila ang alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan], nagbatian sila at ito ay nagdagdag sa pagkainis ni Doña Victorina: ang militar ay hindi lang hindi nagbigay ng anumang papuri sa kanyang damit, kundi halos sinuri pa ito nang may pangungutya. Doña Victorina: Hindi mo dapat iniabot ang iyong kamay sa isang simpleng alférez,—sabi niya sa kanyang asawa nang makalayo na ang alférez; halos hindi man lang niya hinawakan ang kanyang capacete [sombrerong bakal ng sundalo] at ikaw ay nag-alis ng sombrero; hindi ka marunong magpahalaga sa iyong ranggo! Doktor de Espadaña: Siya ang pinuno ri... rito! Doña Victorina: At ano ngayon? Indio ba tayo? Doktor de Espadaña: Tama ka!—sagot ng asawa na ayaw makipagtalo. Dumaan sila sa harap ng bahay ng militar. Si Doña Consolación ay nasa bintana, tulad ng dati, nakasuot ng pranela at humihithit ng kanyang tabako. Dahil mababa ang bahay, nagkatinginan sila, at malinaw na nakita ni Doña Victorina ang Musa ng guwardiya sibil na mahinahong sinuri siya mula paa hanggang ulo, at pagkatapos, inusli ang ibabang labi at dumura, sabay lingon sa kabilang direksiyon. Ito ang nagpaubos sa pasensiya ni Doña Victorina, at iniwan ang kanyang asawa na walang masandalan, humarap siya nang tuwid sa alféreza [asawa ng alférez], nanginginig sa galit at hindi makapagsalita. Muling dahan-dahang lumingon si Doña Consolación, sinuri siyang muli nang mahinahon at dumura ulit, pero ngayon ay may mas malaking paghamak. Doña Consolación: Ano ang problema ninyo, doña?—tanong niya. Doña Victorina: Puwede bang sabihin ninyo sa akin, ginang, kung bakit ninyo ako tinititigan nang ganyan? Naiinggit ba kayo?—sa wakas ay nakapagsalita si Doña Victorina. Doña Consolación: Ako, maiinggit ako, at sa inyo pa?—sabi ng Medusa nang may panunuya;—oo! Naiinggit ako sa inyong mga kulot! Doktor de Espadaña: Halika na, mahal!—sabi ng doktor;—huwag mo siyang pan... pansinin! Doña Victorina: Hayaan mo akong turuan ng leksiyon ang bastos at walang-hiyang ito!—sagot ng babae sabay tulak sa kanyang asawa na muntik nang humalik sa lupa, at bumaling kay Doña Consolación. Doña Victorina: Tingnan ninyo kung sino ang kaharap ninyo!—sabi niya;—huwag ninyong isiping ako ay isang taga-probinsiya o isang kabit ng mga sundalo! Sa bahay ko, sa Maynila, hindi pumapasok ang mga alférez; naghihintay sila sa pintuan. Doña Consolación: Hoy, kataas-taasang Ginang Puput! Hindi nga siguro pumapasok ang mga alférez, pero ang mga pilay, tulad niyan, oo! Ha! Ha! Ha! Kung hindi lang dahil sa mga kolorete, makikita sana si Doña Victorina na namumula: gusto niyang sugurin ang kanyang kaaway, pero pinigilan siya ng bantay. Samantala, napuno ng mga usisero ang kalye. Doña Victorina: Makinig kayo! Ibinababa ko ang aking sarili sa pakikipag-usap sa inyo; ang mga taong may katayuan... Gusto ba ninyong labhan ang aking damit? Babayaran ko kayo nang maayos! Akala ba ninyo hindi ko alam na labandera kayo noon! Tumindig si Doña Consolación na galit na galit: ang pagiging labandera ang tumama sa kanya. Doña Consolación: Akala ba ninyo hindi namin alam kung sino kayo at kung anong klaseng tao ang kasama ninyo? Naku! Sinabi na sa akin ng aking asawa! Ginang, ako, kahit papaano, ay naging pag-aari lamang ng iisa, pero kayo? Kailangang mamatay muna sa gutom para pasanin ang tira-tira, ang basahan ng lahat. Tinamaan sa ulo si Doña Victorina ng banat; itinaas niya ang kanyang manggas, ikinuyom ang mga kamao at nagngingitngit na sinabi: Doña Victorina: Bumaba kayo, matandang baboy, at dudurugin ko iyang marumi ninyong bibig! Kabit ng isang batalyon, puta mula pagkasilang! Mabilis na nawala ang Medusa sa bintana, at di nagtagal ay nakita siyang patakbong bumababa, iwinawasiwas ang latigo ng kanyang asawa. Nagmakaawang pumagitna si Don Tiburcio, pero nagkapanakitan na sana sila kung hindi dumating ang alférez. Alférez: Pero mga ginang... Don Tiburcio! Doña Victorina: Turuan ninyo ng mas magandang asal ang inyong asawa, bilhan ninyo siya ng mas magagandang damit at kung wala kayong pera, magnakaw kayo sa mga taga-bayan, kaya nga may mga sundalo kayo!—sigaw ni Doña Victorina. Doña Consolación: Narito ako, ginang! Bakit hindi durugin ng Inyong Ekselensiya ang aking bibig? Wala kayong ibang kaya kundi dila at laway, Doña Excelencias [pakutyang tawag: Ginang Ekselensiya]! Alférez: Ginang!—sabi ng alférez na galit na galit;—magpasalamat kayo na naaalala kong babae kayo, kung hindi ay pagsisipain ko kayo hanggang madurog, kasama ang lahat ng inyong mga kulot at mga laso! Doktor de Espadaña: Gi... Ginoong alférez! Alférez: Lumayas kayo, matasanos [pakutyang tawag sa doktor: pumapatay ng malulusog]! Hindi kayo nagsusuot ng pantalon, Juan Lanas [lalaking mahina ang loob at sunud-sunuran]! Nagkaroon ng palitan ng mga salita at galaw, ng mga sigaw, insulto at paglait; inilabas nila ang lahat ng dumi na nasa kanilang mga baul, at dahil apat silang nagsasalita nang sabay-sabay at nagsasabi ng napakaraming bagay na nagpapababa sa ilang uri ng tao, at naglalantad ng maraming katotohanan, hindi na namin isusulat dito ang lahat ng kanilang sinabi. Ang mga usisero, kahit hindi nila naiintindihan ang lahat ng sinasabi, ay labis na natutuwa at umaasang magkakapanakitan sila. Sa kasamaang-palad, dumating ang kura at nagpatahimik. Fray Salví: Mga ginoo, mga ginang! Nakakahiya! Ginoong alférez! Alférez: Ano ang pakialam ninyo rito, ipokrito, carlistón [panlait sa masugid na Carlista]? Fray Salví: Don Tiburcio, iuwi na ninyo ang inyong maybahay! Ginang, pigilan ninyo ang inyong dila! Doña Victorina: Iyan ang sabihin ninyo sa mga magnanakaw na iyan ng mahihirap! Unti-unti ay naubos ang diksiyonaryo ng mga bansag, natapos ang listahan ng mga kahihiyan ng bawat pares at, habang nagbabantaan at nag-iinsultuhan, unti-unti silang naghiwalay. Si Fray Salví ay paroo’t parito na nagbibigay-buhay sa palabas; kung naroon lang ang ating kaibigan, ang tagapagbalita!.... Doña Victorina: Ngayong araw na ito ay pupunta tayo sa Maynila at magpapakita sa Kapitan Heneral!—sabi ni Doña Victorina na galit na galit sa kanyang asawa.—Hindi ka lalaki; sayang ang mga pantalon na suot mo! Doktor de Espadaña: Pe... pero, mahal, at paano ang mga guwardiya? Pilay ako! Doña Victorina: Dapat mo siyang hamunin sa pistola o sa sable, o kung hindi... kung hindi... At tiningnan ni Doña Victorina ang pustiso ng kanyang asawa. Doktor de Espadaña: Hija [anak; malambing na tawag], hindi pa ako kailanman nakahawak ng... Hindi na pinatapos ni Doña Victorina: sa isang maringal na galaw, hinablot niya ang pustiso ng kanyang asawa sa gitna ng kalye at tinapakan ito. Ang lalaki, halos umiiyak, at ang babae, nagpupuyos sa galit, ay dumating sa bahay. Si Linares ay kasalukuyang nakikipag-usap kay María Clara, Sinang, at Victoria, at dahil wala siyang alam tungkol sa alitan, labis siyang nabahala nang makita ang kanyang mga pinsan. Si María Clara, na nakasandal sa isang silyon sa gitna ng mga unan at kumot, ay labis na nagulat nang makita ang bagong anyo ng kanyang doktor. Doña Victorina: Pinsan,—sabi ni Doña Victorina,—hamunin mo ngayon din ang alférez o kung hindi... Linares: At bakit?—tanong ni Linares na nagtataka. Doña Victorina: Hamunin mo siya ngayon din o kung hindi ay sasabihin ko rito sa lahat kung sino ka. Linares: Pero Doña Victorina! Nagkatinginan ang tatlong magkaibigan. Doña Victorina: Ano sa palagay mo? Ininsulto tayo ng alférez at sinabi na ikaw ay kung ano ka! Bumaba ang matandang bruha na may hawak na latigo, at ito, ito ay nagpainsulto... isang lalaki! Sinang: Aba!—sabi ni Sinang;—nag-away sila at hindi namin nakita! Victoria: Binali ng alférez ang mga ngipin ng doktor!—dagdag ni Victoria. Doña Victorina: Ngayong araw na ito ay aalis kami papuntang Maynila; ikaw, maiiwan ka rito para hamunin siya, at kung hindi, sasabihin ko kay Don Santiago na kasinungalingan ang lahat ng ikinuwento mo sa kanya, sasabihin ko... Linares: Pero, Doña Victorina, Doña Victorina!—putol ni Linares na namumutla habang lumalapit sa kanya, huminahon kayo; huwag ninyo akong piliting may maalala...—at idinagdag niya nang pabulong:—Huwag kayong padalos-dalos, lalo na ngayon. Habang nangyayari ito, dumating si Kapitan Tiago mula sa sabungan, malungkot at nagbubuntong-hininga: natalo ang kanyang lasak. Hindi pinahintulutan ni Doña Victorina na magbuntong-hininga siya; sa ilang salita at maraming insulto, ikinuwento niya ang lahat ng nangyari, siyempre, sinisikap na ipakita ang kanyang sarili sa magandang liwanag. Doña Victorina: Hahamunin siya ni Linares, naririnig ba ninyo? Kung hindi, huwag ninyo siyang payagang pakasalan ang inyong anak, huwag ninyong pahintulutan! Kung wala siyang tapang, hindi siya karapat-dapat kay Clarita... Sinang: Kung gayon, ikakasal ka sa ginoong iyan?—tanong ni Sinang na ang mga masayahing mata ay napuno ng luha;—alam ko na ikaw ay maingat, pero hindi pabago-bago. Si María Clara, na maputla tulad ng kandila, ay bahagyang bumangon at tumingin nang may takot sa kanyang ama, kay Doña Victorina at kay Linares. Namula si Linares, ibinaba ni Kapitan Tiago ang kanyang mga mata at idinagdag ni Doña Victorina: Doña Victorina: Clarita, tandaan mo; huwag kang magpakasal kailanman sa isang lalaking hindi nagsusuot ng pantalon; baka insultuhin ka kahit ng mga aso. Pero hindi sumagot ang dalaga at sinabi sa kanyang mga kaibigan: María Clara: Dalhin ninyo ako sa aking silid, hindi ako makalakad mag-isa. Tinulungan siyang tumayo; at sa paligid ng kanyang baywang ang mga bilugang braso ng kanyang mga kaibigan, nakasandal ang marmol na ulo sa balikat ng magandang si Victoria, pumasok ang dalaga sa kanyang silid. Kinagabihan, inipon ng mag-asawa ang kanilang mga gamit, iniabot kay Kapitan Tiago ang kanilang singil na umabot sa ilang libo, at kinabukasan nang maaga ay umalis sila patungong Maynila sa karwahe ni Kapitan Tiago. Ipinagkatiwala nila sa mahiyaing si Linares ang papel ng tagapaghiganti. ============================================================================== KABANATA XLVIII: ANG MISTERYO ============================================================================== Babalik ang madilim na mga langay-langayan... (Becquer). Gaya ng inihayag ni Lucas, dumating si Ibarra kinabukasan. Ang una niyang pagdalaw ay para sa pamilya ni Kapitan Tiago upang makita si María Clara at ibalitang ipinagkasundo na siya ng Kanyang Kabunyian sa relihiyon: may dala siyang liham ng rekomendasyon para sa kura paroko, na isinulat mismo ng kamay ng Arsobispo. Lubos na natuwa rito si Tiya Isabel, na mahal ang binata at hindi gaanong pabor sa kasal ng kanyang pamangkin kay Linares. Wala sa bahay si Kapitan Tiago. Tiya Isabel: Pasok po kayo,—sabi ng tiya sa kanyang barok na Kastila;—María, si Don Crisóstomo ay nasa grasya na ulit ng Diyos; descomulgado [itiniwalag sa Simbahan] na siya ng Arsobispo. Ngunit hindi makausad ang binata, nanigas ang ngiti sa kanyang mga labi at nawala sa kanyang alaala ang mga salita. Sa tabi ng bintana, nakatayo sa tabi ni María Clara, naroon si Linares, gumagawa ng mga palumpon mula sa mga bulaklak at dahon ng mga baging; nakakalat sa sahig ang mga rosas at sampaga [bulaklak na kauri ng magnolia]. Si María Clara, nakasandal sa kanyang silyon, maputla, nag-iisip, malungkot ang mga mata, naglalaro ng isang abaniko na yari sa garing, na hindi kasing puti ng kanyang malalantik na daliri. Sa pagdating ni Ibarra, namutla si Linares at namula naman ang mga pisngi ni María Clara. Sinubukan niyang tumayo, ngunit nanghina siya, ibinaba ang mga mata at nahulog ang abaniko. Nagkaroon ng nakakailang katahimikan ng ilang segundo. Sa wakas, nakalapit si Ibarra at nanginginig na bumulong: Ibarra: Kadarating ko lang at nagmamadali akong pumunta rito para makita ka... Nakikita kong mas maayos ka kaysa sa inaakala ko. Parang naging pipi si María Clara, walang sinasabi at patuloy na nakayuko. Tiningnan ni Ibarra si Linares mula ulo hanggang paa, tinging sinalubong nang may pagmamataas ng mahiyaing binata. Ibarra: Mukhang hindi inaasahan ang pagdating ko,—sabi niya nang dahan-dahan;—María, patawarin mo ako kung hindi ako nagpasabi muna ng aking pagdating; sa ibang araw maipapaliwanag ko ang aking mga kilos... magkikita pa tayo... sigurado. Ang mga huling salitang ito ay sinamahan ng tingin kay Linares. Itinaas ng dalaga tungo sa kanya ang kanyang magagandang mata, puno ng kalinisan at kalungkutan, napakasumamo at madamdamin, kaya natigilan si Ibarra, naguguluhan. Ibarra: Puwede ba akong bumalik bukas? María Clara: Alam mo namang para sa akin ay palagi kang malugod na tinatanggap dito,—mahina niyang sagot. Umalis si Ibarra na tila kalmado, ngunit may bagyo sa kanyang isipan at lamig sa kanyang puso. Ang kanyang nakita at naramdaman ay hindi maunawaan: ano iyon, pagdududa, kawalan ng pag-ibig, pagtataksil? Ibarra: Ah, babae nga naman!—bulong niya. Nakarating siya, nang hindi namamalayan, sa lugar kung saan ginagawa ang paaralan. Malayo na ang narating ng gawain; si Ñor Juan na may dala-dalang metro at plomada ay paroo’t parito sa gitna ng maraming manggagawa. Nang makita siya, tumakbo ito papunta sa kanya. Ñor Juan: Don Crisóstomo,—sabi nito,—sa wakas dumating na kayo; lahat kami ay naghihintay sa inyo; tingnan ninyo kung gaano na kataas ang mga pader: may isang metro at sampung sentimetro na ang taas; sa loob ng dalawang araw ay aabot na ito sa taas ng tao. Hindi ako tumanggap ng ibang kahoy kundi molave, dungon, ipil, langil; humingi ako ng tindalo, malatapay, pino at narra[1] para sa mga pantapos na gawain ng gusali. Gusto ba ninyong tingnan ang mga bahaging nasa ilalim ng lupa? Magalang na bumati ang mga manggagawa. Ñor Juan: Narito ang kanal na ipinangahas kong idagdag,—sabi ni Ñor Juan;—ang mga kanal na ito sa ilalim ng lupa ay papunta sa isang uri ng imbakan na nasa tatlumpung hakbang ang layo. Magagamit ito para sa pataba ng hardin; wala ito sa plano. Hindi ba kayo nagagalit? Ibarra: Sa kabaligtaran, pinapaboran ko ito at binabati ko kayo sa inyong ideya; kayo ay isang tunay na arkitekto: kanino kayo natuto? Ñor Juan: Sa sarili ko, ginoo,—mapagkumbabang sagot ng matanda. Ibarra: Ah, bago ko makalimutan: ipaalam ninyo sa mga nag-aalinlangan (kung sakaling may natatakot makipag-usap sa akin) na hindi na ako ekskomulgado; inanyayahan ako ng Arsobispo na kumain. Ñor Juan: Aba, ginoo, hindi namin pinapansin ang mga ekskomunikasyon! Lahat kami ay ekskomulgado na; pati si Padre Dámaso ay ekskomulgado, ngunit mataba pa rin siya. Ibarra: Paano? Ñor Juan: Oo nga; isang taon na ang nakalipas nang hampasin niya ng baston ang koadyutor, at ang koadyutor ay pari ring tulad niya. Sino ba ang pumapansin sa ekskomunikasyon, ginoo? Nakita ni Ibarra si Elías sa mga manggagawa; binati siya nito tulad ng iba, ngunit sa isang tingin ay ipinaalam na may sasabihin ito sa kanya. Ibarra: Ñor Juan,—sabi ni Ibarra;—puwede ba ninyong dalhin sa akin ang listahan ng mga manggagawa? Nawala si Ñor Juan, at lumapit si Ibarra kay Elías, na mag-isang nagbubuhat ng isang malaking bato at inilalagay ito sa isang kariton. Elías: Kung maaari po ninyo akong bigyan, ginoo, ng ilang oras na pag-uusap, maglakad-lakad kayo mamayang hapon sa pampang ng lawa at sumakay sa aking bangka, sapagkat may mabibigat na bagay akong sasabihin sa inyo,—sabi ni Elías habang papalayo, matapos makita ang pagtango ng binata. Dinala ni Ñor Juan ang listahan, ngunit walang saysay ang pagbasa rito ni Ibarra; wala roon ang pangalan ni Elías. Mga Talababa ------------ [1] Molave na lalaki, Vitex geniculata, P. Bl.; molave na babae, Vitex op. Dungon, Heritiera littoralis o Heritiera sylvatica, Vid. Ipil, Afzelia bijuga o Eperua decandra, P. Bl., mga leguminosas [pamilya ng sitaw at mani]. Langil, Mimosa lebbek (?), P. Bl. Tindalo o balayon, Eperua rhomboidea, Bl. Malapatay, Diospyros embryopteris, Bl. Pino o palo-pino [punong pino], Pinus Merkusii, Junk et Vrieuse, Pinus insularis, Lindl. Pulang narra, pulang kahoy na kahawig ng caoba [uri ng mamahaling punong-kahoy], Pterocarpus Santalinus, L.; puting narra o arana, Pterocarpus pallidus, Bl. ============================================================================== KABANATA XLIX: ANG BOSES NG MGA INAAPI ============================================================================== Bago lumubog ang araw, si Ibarra ay tumuntong sa bangka ni Elías sa tabi ng lawa. Ang binata ay tila yamot. Elías: Patawarin ninyo ako, ginoo,—sabi ni Elías nang may bahagyang lungkot, nang makita siya;—patawarin ninyo ang pangangahas kong makipagtagpo sa inyo rito; nais ko kayong makausap nang malaya at dito ay walang makakakita sa atin: sa loob ng isang oras, maaari na tayong bumalik. Ibarra: Nagkakamali kayo, kaibigang Elías,—sagot ni Ibarra na sinisikap ngumiti;—kailangan ninyo akong dalhin sa bayang iyon na natatanaw natin ang kampanaryo mula rito. Ang kapalaran ang pumipilit sa akin. Elías: Ang kapalaran? Ibarra: Oo; isipin ninyo, sa pagpunta ko rito ay nakasalubong ko ang alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan], na nagpupumilit na samahan ako; dahil iniisip ko kayo at alam kong kilala niya kayo, upang mailayo siya, sinabi ko na pupunta ako sa bayang iyon, kung saan kailangan kong manatili buong araw, dahil gusto akong puntahan ng taong iyon bukas ng hapon. Elías: Salamat sa inyong malasakit, ngunit dapat sana ay inanyayahan na lamang ninyo siyang sumama sa inyo,—sagot ni Elías nang mahinahon. Ibarra: Ano! At kayo? Elías: Hindi sana niya ako nakilala, dahil noong tanging pagkakataong nakita niya ako ay hindi niya maiisip na itala ang aking mga palatandaan. Ibarra: Malas talaga ako!—buntong-hininga ni Ibarra, na iniisip si María Clara.—Ano ba ang sasabihin ninyo sa akin? Tumingin si Elías sa paligid niya. Malayo na sila sa pampang; lumubog na ang araw at, dahil sa mga latitud na ito ang dapithapon ay halos hindi nagtatagal, nagsimulang kumalat ang mga anino, at pinakikinang ng mga ito ang bilog ng buwan sa kanyang kabilugan. Elías: Ginoo,—sabi ni Elías na may mabigat na tinig,—ako ay tagapagdala ng mga hangarin ng maraming kapus-palad. Ibarra: Ng mga kapus-palad? Ano ang ibig ninyong sabihin? Ikinuwento ni Elías sa maikling salita ang pag-uusap nila ng pinuno ng mga tulisan, nang hindi binabanggit ang mga pag-aalinlangan at mga banta nito. Nakinig nang mabuti si Ibarra, at nang matapos si Elías sa kanyang kuwento, naghari ang mahabang katahimikan, na si Ibarra ang unang bumasag: Ibarra: Kung gayon, ang nais nila?... Elías: Mga radikal na reporma sa armadong puwersa, sa mga pari, sa administrasyon ng hustisya, ibig sabihin, humihiling sila ng isang makaamang pagtingin mula sa Gobyerno. Ibarra: Mga reporma? Sa anong paraan? Elías: Halimbawa: higit na paggalang sa dignidad ng tao, higit na seguridad sa indibidwal, mas kaunting lakas sa puwersang armado na, mas kaunting pribilehiyo para sa pangkat na ito na madaling umaabuso sa mga iyon. Ibarra: Elías,—sagot ng binata,—hindi ko alam kung sino kayo, ngunit nahuhulaan kong hindi kayo isang karaniwang tao; nag-iisip at kumikilos kayo nang naiiba sa iba. Mauunawaan ninyo ako kung sasabihin kong bagaman may depekto ang kasalukuyang kalagayan ng mga bagay, mas magiging masama pa ito kung babaguhin. Mapagsasalita ko ang mga kaibigan ko sa Madrid kung babayaran ko sila, makakausap ko ang Kapitan Heneral, ngunit walang makakamit ang mga iyon, ni walang ganoon kalaking kapangyarihan ang huli upang magpasok ng ganoon karaming pagbabago, ni hindi ako kailanman hahakbang sa direksiyong ito, dahil nauunawaan kong mabuti na kahit totoong may mga depekto ang mga Korporasyong ito, kinakailangan sila ngayon: sila ang tinatawag na kinakailangang kasamaan. Si Elías, labis na nagulat, ay itinaas ang ulo at tinitigan siya nang may pagkamangha. Elías: Naniniwala rin ba kayo, ginoo, sa kinakailangang kasamaan?—tanong niya na may bahagyang nanginginig na tinig;—naniniwala ba kayo na upang makagawa ng mabuti ay kailangang gumawa ng masama? Ibarra: Hindi; naniniwala ako rito gaya ng sa isang marahas na lunas na ginagamit natin kapag nais nating gamutin ang isang sakit. Ngayon, ang bansa ay isang organismo na may talamak na sakit, at upang pagalingin ito, ang gobyerno ay napipilitang gumamit ng mga paraan, matitigas at marahas kung nais ninyo, ngunit kapaki-pakinabang at kinakailangan. Elías: Masamang manggagamot, ginoo, ang naglalayong itama lamang ang mga sintomas at pigilan ang mga ito, nang hindi sinusuri ang pinagmulan ng sakit, o kung alam ito, natatakot siyang labanan ito. Ang guwardiya sibil ay may layunin lamang na ito: pagpigil sa krimen sa pamamagitan ng takot at puwersa, layuning hindi natutupad kundi kung nagkakataon lamang. At dapat isaalang-alang na ang lipunan ay maaari lamang maging mahigpit sa mga indibidwal, kapag naibigay na sa kanila ang mga kinakailangang paraan para sa kanilang moral na pagpapabuti. Sa ating bansa, dahil walang lipunan, dahil hindi bumubuo ng isang yunit ang bayan at ang gobyerno, ang huli ay dapat maging mapagpatawad, hindi lamang dahil kailangan nito ng pagpapatawad, kundi dahil ang indibidwal, na pinabayaan at iniwan nito, ay may mas kaunting liwanag. Bukod dito, ayon sa inyong paghahambing, ang paggamot na inilalapat sa mga sakit ng bansa, ay napakamapanira na nararamdaman lamang ito sa malusog na organismo, na pinahihina ang sigla at inihahanda ito sa sakit. Hindi ba mas makatuwiran na palakasin ang may sakit na organismo at bawasan nang kaunti ang kalupitan ng gamot? Ibarra: Ang pagpapahina sa guwardiya sibil ay maglalagay sa panganib sa seguridad ng mga bayan. Elías: Ang seguridad ng mga bayan!—sigaw ni Elías na may kapaitan.—Malapit nang maglabinlimang taon na ang mga bayang ito ay may guwardiya sibil at tingnan ninyo: mayroon pa rin tayong mga tulisan, naririnig pa rin natin ang pagsalakay sa mga bayan, may nanghaharang pa rin sa mga daan; nagpapatuloy ang mga pagnanakaw at hindi natutukoy ang mga may sala; umiiral ang krimen at malayang gumagala ang tunay na kriminal, ngunit hindi ang mapayapang mamamayan ng bayan. Tanungin ninyo ang bawat marangal na mamamayan kung tinitingnan niya ang institusyong ito bilang isang kabutihan, isang proteksyon ng gobyerno at hindi bilang isang imposisyon, isang despotismo na ang mga kalabisan ay mas masakit kaysa sa karahasan ng mga kriminal. Ang mga ito ay kadalasang malalaki, ngunit bihira, at laban sa mga ito ay may karapatan ang tao na ipagtanggol ang sarili; laban sa mga pang-aabuso ng legal na puwersa ay hindi pinapayagan ang protesta, at kung hindi man malalaki, ay tuloy-tuloy naman at may basbas ng batas. Ano ang epekto ng institusyong ito sa buhay ng ating mga bayan? Pinaparalisa nito ang komunikasyon, dahil lahat ay natatakot na pagmalupitan dahil sa walang kabuluhang dahilan; mas pinagtutuunan nito ang mga pormalidad kaysa sa esensya ng mga bagay, unang sintomas ng kawalan ng kakayahan; dahil nakalimutan ng isang tao ang kanyang cédula [katibayan ng paninirahan, sedula], kailangan siyang gapusin at pagmalupitan; hindi mahalaga kung siya ay isang disenteng tao at iginagalang; ang mga pinuno ay may pangunahing tungkulin na ipasaludo ang sarili, kusa man o sapilitan, kahit sa dilim ng gabi, na ginagaya naman ng mga nakabababa upang pagmalupitan at pagnakawan ang mga magsasaka, at hindi sila nauubusan ng dahilan; walang kabanalan ang tahanan: kamakailan sa Calamba ay sinalakay, sa pamamagitan ng bintana, ang bahay ng isang mapayapang mamamayan na may utang na loob ang pinuno; walang seguridad ang indibidwal: kapag kailangan nilang linisin ang kuwartel o ang bahay, lumalabas sila at hinuhuli ang sinumang hindi lumalaban upang magtrabaho sa buong araw; gusto pa ba ninyo ng iba? sa mga pistang ito ay nagpatuloy ang mga ipinagbabawal na laro, ngunit marahas nilang ginulo ang mga kasayahang pinahihintulutan ng awtoridad; nakita ninyo kung ano ang iniisip ng bayan tungkol sa kanila; ano ang napala nito sa pagpigil sa kanyang galit at pag-asa sa katarungan ng tao? Ah, ginoo, kung ito ang tawag ninyo sa pagpapanatili ng kaayusan!... Ibarra: Sang-ayon ako na may mga kasamaan,—sagot ni Ibarra,—ngunit tanggapin natin ang mga kasamaan na ito para sa mga kabutihang kasama nito. Ang institusyong ito ay maaaring hindi perpekto, ngunit, maniwala kayo, pinipigilan nito sa pamamagitan ng takot na lumaki ang bilang ng mga kriminal. Elías: Sabihin na lamang ninyo na sa pamamagitan ng takot na ito ay lumalaki ang bilang,—tuwid ni Elías.—Bago ang paglikha ng grupong ito, halos lahat ng mga masasamang-loob, maliban sa iilang tao, ay mga kriminal dahil sa gutom; nandarambong at nagnanakaw sila upang mabuhay, ngunit kapag natapos ang taggutom, muling nagiging ligtas ang mga daan; sapat na upang itaboy sila, sa kanilang kulang-kulang na sandata, ng mga mahihirap ngunit matatapang na kuwadrilyero [mga tanod ng munisipyo], na labis na sinisiraan ng mga nagsusulat tungkol sa ating bansa, silang ang karapatan ay mamatay, ang tungkulin ay lumaban, at ang gantimpala ay pangungutya. Ngayon ay may mga tulisan, at sila ay habambuhay na. Isang pagkakamali, isang krimen na malupit na pinarusahan, ang paglaban sa mga kalabisan ng kapangyarihang ito, ang takot sa mga malupit na parusa ang nagtataboy sa kanila palabas ng lipunan magpakailanman at humahatol sa kanilang pumatay o mamatay. Ang terorismo ng guwardiya sibil ang nagsasara ng mga pintuan ng pagsisisi, at dahil ang isang tulisan ay lumalaban at nagtatanggol sa bundok nang mas mahusay kaysa sa isang sundalo na kanyang pinagtatawanan, lumalabas na hindi natin kayang puksain ang kasamaan na ating nilikha. Alalahanin ninyo ang nagawa ng kahinahunan ng Kapitan Heneral, de la Torre: ang amnestiya na ipinagkaloob niya sa mga kaawa-awang ito ay nagpapatunay na sa mga bundok na ito ay tumitibok pa ang puso ng tao at naghihintay lamang ng kapatawaran. Ang terorismo ay kapaki-pakinabang kapag ang bayan ay alipin, kapag ang bundok ay walang mga kuweba, kapag ang kapangyarihan ay naglalagay ng bantay sa likod ng bawat puno at kapag sa katawan ng alipin ay may tiyan at bituka lamang; ngunit, kapag ang desperadong lumalaban para sa buhay ay nararamdamang malakas ang kanyang bisig, tumitibok ang kanyang puso at napupuno ng poot ang kanyang pagkatao, mapapatay ba ng terorismo ang sunog na ito mismo ang nagbibigay ng panggatong? Ibarra: Nalilito ako, Elías, sa pakikinig sa inyo; maniniwala ako na kayo ay tama kung wala akong sariling mga paniniwala. Ngunit tandaan ninyo ang isang bagay,—huwag kayong magalit dahil hindi ko kayo isinasama at tinitingnan ko kayo bilang isang eksepsiyon;—tingnan ninyo kung sino ang humihiling ng repormang ito. Halos lahat ay mga kriminal o mga taong malapit nang maging kriminal! Elías: Mga kriminal o mga magiging kriminal, ngunit bakit sila ganoon? Dahil sila ay ginulo sa kanilang kapayapaan, inalisan ng kaligayahan, nasaktan sa kanilang pinakamamahal na damdamin, at sa paghingi ng proteksyon sa hustisya, nakumbinsi silang sa sarili lamang nila ito maaasahan. Ngunit nagkakamali kayo, ginoo, kung iniisip ninyo na ang humihiling lamang ay mga kriminal; pumunta kayo sa bawat bayan, sa bawat bahay; pakinggan ninyo ang mga lihim na buntong-hininga ng mga pamilya at kayo ay makukumbinsi na ang mga kasamaan na tinutuwid ng guwardiya sibil ay katumbas, kung hindi man mas mababa, sa mga patuloy na idinudulot nito. Magpapalagay ba tayo na lahat ng mamamayan ay kriminal? Kung ganoon, bakit pa sila ipagtatanggol mula sa iba? Bakit hindi na lang sila lahat puksain? Ibarra: Mayroong pagkakamali dito na hindi ko makita ngayon, isang pagkakamali sa teorya na pinabubulaanan ng praktika, dahil sa Espanya, sa inang bansa, ang grupong ito ay nagbibigay at nagbigay ng napakalaking pakinabang. Elías: Hindi ko pinagdududahan: marahil ay mas mahusay na organisado doon, mas pinipili ang mga tauhan; marahil din dahil kailangan ito ng Espanya, ngunit hindi ng Pilipinas. Ang ating mga kaugalian, ang ating paraan ng pamumuhay, na laging binabanggit kapag nais ipagkait sa atin ang isang karapatan, ay ganap na nakakalimutan kapag may nais ipataw sa atin. At sabihin ninyo sa akin, ginoo; bakit hindi tinanggap ng ibang mga bansa ang institusyong ito, na dahil sa kanilang kalapitan sa Espanya ay dapat mas katulad nito kaysa sa Pilipinas? Dahil kaya rito kung bakit mas kaunti pa ang mga pagnanakaw sa kanilang mga riles, mas kaunti ang mga kaguluhan, mas kaunti ang mga pagpatay at mas kaunti ang mga saksakan sa kanilang mga malalaking kabisera? Ibinaba ni Ibarra ang ulo na tila nag-iisip, pagkatapos ay itinaas ito at sumagot: Ibarra: Ang usaping ito, kaibigan ko, ay nangangailangan ng seryosong pag-aaral; kung ang aking mga pagsisiyasat ay magsasabi sa akin na ang mga reklamo na ito ay may katotohanan, susulatan ko ang aking mga kaibigan sa Madrid, dahil wala tayong mga kinatawan. Samantala, maniwala kayo na ang gobyerno ay nangangailangan ng isang grupo, na may walang limitasyong kapangyarihan, upang igalang ito, at awtoridad upang makapag-utos. Elías: Iyan, ginoo, kapag ang gobyerno ay nasa digmaan laban sa bansa; ngunit, para sa kabutihan ng gobyerno, hindi natin dapat ipaniwala sa bayan na ito ay laban sa kapangyarihan. At kung ganoon nga, kung mas pipiliin natin ang puwersa kaysa sa prestihiyo, dapat nating tingnang mabuti kung kanino natin ibibigay ang walang limitasyong kapangyarihan na ito, ang awtoridad na ito. Napakaraming kapangyarihan sa kamay ng mga tao, at mga taong ignorante, puno ng simbuyo ng damdamin, walang moral na edukasyon, walang napatunayang katapatan, ay isang sandata sa kamay ng isang baliw sa gitna ng isang walang kalaban-laban na karamihan. Inaamin ko at nais kong maniwala kasama ninyo na kailangan ng gobyerno ang bisig na ito; kaya’t piliin nitong mabuti ang kanyang bisig, piliin ang mga karapat-dapat; at dahil mas pinipili nitong bigyan ng awtoridad ang sarili kaysa ipagkaloob ito ng bayan, ipakita man lang nito na marunong itong magbigay nito sa sarili. Nagsalita si Elías na may damdamin, may sigasig; kumikislap ang kanyang mga mata at ang tono ng kanyang boses ay tumunog na may lakas. Sinundan ito ng isang solemne na katahimikan: ang bangka, na hindi tinutulak ng sagwan, ay tila nananatiling tahimik sa ibabaw ng tubig; ang buwan ay nagniningning na marilag sa isang kalangitang asul na parang sapiro, ilang mga ilaw ang kumikislap sa malayo sa pampang. Ibarra: At ano pa ang hinihiling nila?—tanong ni Ibarra. Elías: Reporma sa kaparian—sagot ni Elías sa tinig na walang sigla at malungkot;—ang mga kapus-palad ay humihiling ng higit na proteksyon laban sa... Ibarra: Laban sa mga orden ng relihiyon? Elías: Laban sa kanilang mga maniniil, ginoo. Ibarra: Nakalimutan na ba ng Pilipinas ang utang na loob sa mga orden na ito? Nakalimutan na ba ang malaking utang ng pasasalamat sa mga naglabas sa kanila mula sa kamalian upang bigyan sila ng pananampalataya, sa mga nagprotekta sa kanila laban sa mga tiraniya ng kapangyarihang sibil? Narito ang masamang epekto ng hindi pagkaalam sa kasaysayan ng sariling bayan! Si Elías, nagulat, ay halos hindi makapaniwala sa kanyang naririnig. Elías: Ginoo,—sagot niya nang may mabigat na tinig;—inaakusahan ninyo ang bayan ng kawalan ng utang na loob; pahintulutan ninyo ako, na isa sa bayang nagdurusa, na ipagtanggol ito. Ang mga pabor na ginagawa, upang magkaroon ng karapatan sa pagkilala ng utang na loob, ay kailangang walang pansariling interes. Huwag nating pansinin ang misyon, ang Kristiyanong kawanggawa, na gasgas na gasgas na; kalimutan natin ang kasaysayan, huwag nating itanong kung ano ang ginawa ng Espanya sa bayang Hudyo, na nagbigay sa buong Europa ng isang aklat, isang relihiyon, at isang Diyos; ano ang ginawa nito sa bayang Arabe na nagbigay rito ng kultura, naging mapagparaya sa relihiyon nito, at gumising sa pambansang dangal nito, na nakatulog at halos nawasak noong panahon ng pananakop ng mga Romano at mga Godo. Sinasabi ninyo na binigyan nila tayo ng pananampalataya at inilabas tayo sa kamalian; tinatawag ba ninyong pananampalataya ang mga panlabas na gawi na ito, relihiyon ang kalakalan ng mga sinturon at eskapularyo, katotohanan ang mga milagro at kuwento na naririnig natin araw-araw? Ito ba ang batas ni Hesukristo? Para dito, hindi na kailangang magpapako sa krus ang isang Diyos ni obligahin natin ang ating sarili sa isang walang hanggang utang na loob: ang pamahiin ay matagal nang umiiral, kailangan lang itong pagandahin, at itaas ang presyo ng mga kalakal. Sasabihin ninyo na, kahit gaano man kakulang ang ating relihiyon ngayon, mas mainam ito kaysa sa dati nating relihiyon; naniniwala ako at sumasang-ayon ako dito, ngunit napakamahal nito, dahil dito ay isinuko natin ang ating nasyonalidad, ang ating kalayaan; dahil dito ay ibinigay natin sa kanilang mga pari ang ating pinakamagagandang bayan, ang ating mga bukirin at patuloy pa rin nating ibinibigay ang ating mga ipon sa pagbili ng mga relihiyosong bagay. Ipinakilala sa atin ang isang produkto ng dayuhang industriya, binabayaran natin ito nang mabuti at tayo’y payapa. Kung babanggitin ninyo sa akin ang proteksyong ibinigay laban sa mga encomendero[1], masasabi kong dahil sa kanila ay napasailalim tayo sa kapangyarihan ng mga encomendero; ngunit hindi, kinikilala ko na tunay na pananampalataya at tunay na pagmamahal sa sangkatauhan ang nagtulak sa mga unang misyonero na dumating sa ating mga baybayin; kinikilala ko ang utang na loob sa mga mararangal na puso na iyon; alam ko na ang Espanya noong panahong iyon ay sagana sa mga bayani ng lahat ng uri, maging sa relihiyon, politika, sibil, at militar. Ngunit dahil ba ang mga ninuno ay mabubuti, papayagan ba natin ang pang-aabuso ng kanilang mga napasamang inapo? Dahil ba ginawan tayo ng malaking kabutihan, magiging maysala ba tayo kung pipigilan nating gawan nila tayo ng masama? Ang bansa ay hindi humihingi ng abolisyon, humihingi lamang ito ng mga reporma na hinihingi ng mga bagong kalagayan at mga bagong pangangailangan. Ibarra: Mahal ko ang ating bayan, tulad ng pagmamahal ninyo, Elías; nauunawaan ko nang kaunti ang nais nito, pinakinggan ko nang mabuti ang inyong sinabi at sa kabila ng lahat, kaibigan ko, naniniwala akong nakikita natin nang kaunti sa pamamagitan ng mga mata ng damdamin: dito, mas kaunti kaysa sa ibang lugar, nakikita ko ang pangangailangan ng mga reporma. Elías: Posible ba iyon, ginoo?—tanong ni Elías habang nanlulupaypay na iniunat ang mga kamay—hindi ninyo nakikita ang pangangailangan ng mga reporma, kayo na ang mga kasawian ng inyong pamilya... Ibarra: Ah, nakakalimutan ko ang aking sarili at ang aking sariling mga kasawian sa harap ng kaligtasan ng Pilipinas, sa harap ng mga interes ng Espanya!—mabilis na putol ni Ibarra.—Upang mapanatili ang Pilipinas, kailangang manatili ang mga prayle kung ano sila ngayon, at sa pagkakaisa sa Espanya naroon ang kabutihan ng ating bansa. Natapos na ni Ibarra ang kanyang pagsasalita, at si Elías ay nakikinig pa rin; malungkot ang kanyang mukha, nawalan na ng ningning ang kanyang mga mata. Elías: Ang mga misyonero ang sumakop sa bansa, totoo,—sagot niya;—naniniwala ba kayo na sa pamamagitan ng mga prayle ay mapapanatili ang Pilipinas? Ibarra: Oo, tanging sa kanila lamang, ganoon ang paniniwala ng lahat ng sumulat tungkol sa Pilipinas. Elías: Oh!—sigaw ni Elías habang nanlulupaypay na ibinagsak ang sagwan sa bangka;—hindi ko akalaing ganito kababa ang inyong pagtingin sa pamahalaan at sa bansa. Bakit hindi pa ninyo hamakin ang dalawa? Ano ang sasabihin ninyo sa isang pamilya na nabubuhay lamang sa kapayapaan dahil sa pakikialam ng isang dayuhan? Isang bansa na sumusunod dahil nililinlang, isang pamahalaan na namumuno dahil sa pandaraya, isang pamahalaang hindi marunong magpamahal ni magpagalang sa sariling kakayahan! Patawarin ninyo, ginoo, ngunit naniniwala akong ang inyong pamahalaan ay hangal at nagpapakamatay kapag natutuwa itong ganoon ang paniniwala. Nagpapasalamat ako sa inyong kabaitan, saan ninyo nais na dalhin ko kayo ngayon? Ibarra: Hindi,—sagot ni Ibarra;—mag-usap tayo, kailangang malaman kung sino ang may katuwiran sa napakahalagang bagay na ito. Elías: Patawarin ninyo, ginoo,—sagot ni Elías habang iniiling ang ulo;—hindi ako sapat na mahusay magsalita upang kayo’y kumbinsihin; kahit na ako’y nakatanggap ng kaunting edukasyon, ako’y isang Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], ang aking pagkatao para sa inyo ay kaduda-duda, at ang aking mga salita ay laging magmumukhang kahina-hinala. Ang mga nagpahayag ng kabaligtarang opinyon ay mga Kastila, at bilang ganoon, kahit na sila’y magsabi ng mga walang kabuluhan o kalokohan, ang tono, ang mga titulo at ang pinagmulan ang nagpapabanal sa mga iyon, nagbibigay sa kanila ng ganoon kalaking awtoridad na sumusuko na ako magpakailanman sa pakikipaglaban sa kanila. Bukod dito, kapag nakikita ko na kayo na nagmamahal sa inyong bansa, kayo na ang ama ay nagpapahinga sa ilalim ng mga tahimik na alon na ito, kayo na hinamon, ininsulto at inusig, ay nananatili sa ganitong mga opinyon sa kabila ng lahat at ng inyong kaalaman, nagsisimula akong magduda sa aking mga paniniwala at tinatanggap ang posibilidad na nagkakamali ang bayan. Sasabihin ko sa mga kaawa-awang iyon na naglagay ng kanilang tiwala sa mga tao, na ilagay ito sa Diyos o sa kanilang mga bisig. Muli akong nagpapasalamat sa inyo at sabihin ninyo kung saan ko kayo dapat dalhin. Ibarra: Elías, ang inyong mapait na mga salita ay umaabot sa aking puso at nagpapaduda rin sa akin. Ano ang nais ninyo? Hindi ako lumaki sa gitna ng bayan, kaya marahil hindi ko alam ang mga pangangailangan nito; ginugol ko ang aking pagkabata sa kolehiyo ng mga Heswita, lumaki ako sa Europa, hinubog ako ng mga aklat at binasa ko lamang ang mga bagay na nailathala ng mga tao; ang mga nananatili sa dilim, ang mga hindi sinasabi ng mga manunulat, iyon ang hindi ko alam. Sa kabila ng lahat, mahal ko, tulad ninyo, ang ating bayan, hindi lamang dahil tungkulin ng bawat tao na mahalin ang bansang nagbigay sa kanya ng buhay at maaaring magbigay sa kanya ng huling kanlungan; hindi lamang dahil itinuro ito sa akin ng aking ama, dahil ang aking ina ay isang india, at dahil lahat ng aking pinakamagagandang alaala ay naroon; mahal ko rin ito dahil utang ko rito, at magiging utang ko pa, ang aking kaligayahan! Elías: At ako, dahil utang ko rito ang aking kasawian,—bulong ni Elías. Ibarra: Oo, kaibigan ko, alam kong kayo’y nagdurusa, kayo’y kaawa-awa, at ito ang nagpapakita sa inyo ng madilim na hinaharap at nakakaapekto sa inyong paraan ng pag-iisip; kaya’t nakikinig ako sa inyong mga reklamo nang may kaunting pag-aalinlangan. Kung matitimbang ko lamang ang mga dahilan, ang bahagi ng nakaraang iyon... Elías: Ang aking mga kasawian ay may ibang pinagmulan, kung alam kong may silbi ang mga ito, isasalaysay ko sa inyo, sapagkat bukod sa hindi ko inililihim ang mga ito, ito’y kilala ng marami. Ibarra: Marahil ang pag-alam nito ay magwawasto ng aking mga paghatol; alam ninyo na lubha akong nag-aalinlangan sa mga teorya, mas ginagabayan ako ng mga pangyayari. Nanatiling nag-iisip si Elías nang ilang sandali. Elías: Kung ganoon, ginoo,—sagot niya,—ikukuwento ko sa inyo nang maikli ang aking kasaysayan. Mga Talababa ------------ [1] Noong unang panahon, mga may-ari ng lupa na, upang linangin ito, ay gumagamit ng paggawa ng mga indio, na sakop ng sapilitang paglilingkod sa hari. Tinutukoy ni Elías ang mga pakikibakang ginawa ng mga prayle laban sa mga unang kolonista. ============================================================================== KABANATA L: ANG PAMILYA NI ELIAS ============================================================================== Elías: «Mga animnapung taon na ang nakalilipas, ang aking lolo ay naninirahan sa Maynila at naglilingkod bilang tagapagtala ng mga kuwenta sa bahay ng isang negosyanteng Espanyol. Ang aking lolo ay napakabata pa noon, kasal na at may isang anak na lalaki. Isang gabi, sa hindi malamang dahilan, nasunog ang bodega, kumalat ang apoy sa buong bahay at mula roon sa marami pang iba. Ang mga pagkalugi ay hindi mabilang, naghanap ng maysala at ang aking lolo ang pinagbintangan ng negosyante. Walang saysay ang kanyang pagtutol, at dahil siya ay mahirap at hindi makabayad sa mga tanyag na abogado, siya ay nahatulang hagupitin sa harap ng publiko at iparada sa mga kalye ng Maynila. Hanggang kamakailan lamang ay ginagamit pa ang ganitong nakakahiyang parusa, na tinatawag ng mga tao na kabayo at baka, na sanlibong ulit na mas masahol pa kaysa sa kamatayan mismo. Ang aking lolo, iniwan ng lahat maliban sa kanyang batang asawa, ay nakita ang sarili na nakatali sa isang kabayo, sinusundan ng isang malupit na karamihan, hinahagupit sa bawat kanto, sa harap ng mga tao, na kanyang mga kapatid, at malapit sa maraming templo ng isang Diyos ng kapayapaan. Nang ang kaawa-awang tao, na habambuhay nang kahiya-hiya, ay nabusog na ang paghihiganti ng mga tao sa kanyang dugo, mga pahirap at mga sigaw, kinailangan siyang ibaba sa kabayo dahil nawalan na siya ng malay; at sana’y namatay na siya! Sa isa sa mga pinong kalupitang iyon, siya ay pinalaya; ang kanyang kawawang asawa, na noon ay buntis, ay walang saysay na namalimos ng trabaho o limos sa bawat pinto, upang alagaan ang maysakit na asawa at ang kawawang anak: sino ang magtitiwala sa asawa ng isang manununog at taong kahiya-hiya? Kaya napilitan ang asawa na pasukin ang prostitusyon!» Tumayo si Ibarra mula sa kanyang upuan. Elías: «Oh, huwag kayong mag-alala! Ang prostitusyon ay hindi na kasiraang-puri para sa kanya ni kahihiyan para sa asawa: wala na ang dangal at ang hiya. Gumaling ang lalaki sa kanyang mga sugat at pumarito upang magtago kasama ang kanyang asawa at anak sa mga bundok ng lalawigang ito. Dito nanganak ang babae ng isang sanggol na may kapansanan at puno ng sakit, na nagkaroon ng kapalarang mamatay. Dito sila nanirahan ng ilang buwan pa, miserable, nag-iisa, kinamumuhian at kinatatakutan ng lahat. Hindi matiis ng aking lolo ang kanyang kahirapan at, palibhasa’y hindi kasintapang ng kanyang asawa, nagbigti siya, sa kawalan ng pag-asa sa pagkakita sa kanyang maysakit na asawa, na walang anumang tulong at pag-aalaga. Nabulok ang bangkay sa harap ng anak, na halos hindi maalagaan ang kanyang maysakit na ina, at ang masamang amoy ang nagbunyag nito sa hustisya. Ang aking lola ay inakusahan at nahatulan dahil hindi siya nagbigay-alam; ibinintang sa kanya ang pagkamatay ng kanyang asawa at pinaniwalaan ito, dahil ano ang hindi kayang gawin ng asawa ng isang miserableng tao, na pagkatapos ay naging prostituta? Kung siya ay manumpa, tinatawag siyang bulaan; kung siya ay umiyak, sinasabing nagsisinungaling siya; at lapastangan daw siya kung tumatawag sa Diyos. Gayunpaman, siya ay pinagbigyan at hinintay ang kanyang panganganak bago siya hagupitin: alam ninyong pinalalaganap ng mga prayle ang paniniwala na ang mga Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo] ay mapakikitunguhan lamang sa pamamagitan ng palo: basahin ninyo ang sinasabi ni Padre Gaspar de San Agustín. «Ang isang babaeng nahatulan ng ganito, ay susumpain ang araw na isisilang ang kanyang anak: ito ay, bukod sa pagpapahaba ng pagdurusa, paglabag sa mga damdamin ng isang ina. Sa kasamaang-palad, maayos na nanganak ang babae, at sa kasamaang-palad din, malusog na isinilang ang bata. Dalawang buwan pagkatapos ay natupad ang hatol sa malaking kasiyahan ng mga tao, na sa ganitong paraan ay naniniwala na tinutupad nila ang kanilang tungkulin. Hindi na mapayapa sa mga bundok na ito, tumakas siya kasama ang kanyang dalawang anak sa kalapit na lalawigan at doon sila namuhay na parang mababangis na hayop: namumuhi at kinamumuhian. Ang panganay sa dalawang magkapatid, na naaalala sa gitna ng napakaraming kahirapan ang kanyang masayang pagkabata, ay naging tulisan sa sandaling siya ay nagkaroon ng lakas. Agad na kumalat ang madugong pangalan ni Bálat mula sa lalawigan patungo sa lalawigan, kilabot ng mga bayan, dahil sa kanyang paghihiganti ay dinadaan niya ang lahat sa dugo at apoy. Ang bunso, na pinagkalooban ng Kalikasan ng mabuting puso, ay nagtiis sa kanyang kapalaran at kahihiyan sa tabi ng kanyang ina: nabubuhay sila sa kung ano ang ibinibigay ng kagubatan, nagsusuot ng mga basahan na itinatapon ng mga naglalakbay, ang ina ay nawalan na ng pangalan, kilala lamang siya sa mga tawag na kriminal, prostituta, pinalo; ang anak naman ay kilala lamang bilang anak ng kanyang ina, dahil sa kabaitan ng kanyang ugali ay hindi siya pinaniniwalaang anak ng manununog, at dahil maaaring pagdudahan ang lahat pagdating sa moralidad ng mga Indio. Sa wakas, ang kilalang Bálat ay nahulog isang araw sa kamay ng Hustisya, na humingi sa kanya ng mahigpit na pananagutan sa kanyang mga krimen, ang Hustisyang wala namang ginawa upang turuan siya ng kabutihan; at isang umaga, habang hinahanap ng binata ang kanyang ina, na pumunta sa kagubatan upang manguha ng kabute at hindi pa bumabalik, natagpuan niya itong nakahandusay sa lupa, sa gilid ng daan, sa ilalim ng isang puno ng kapok, ang mukha ay nakaharap sa langit, ang mga mata ay nanlalaki at nakatitig, ang mga naninigas na daliri ay nakabaon sa lupa, kung saan makikita ang mga bakas ng dugo. Naisip ng binata na itaas ang kanyang paningin at sundan ang tingin ng bangkay, at nakita niya sa sanga ang isang nakabiting buslo, at sa loob ng buslo ang duguang ulo ng kanyang kapatid!» Ibarra: Diyos ko!—sigaw ni Ibarra. Elías: «Iyan ang maaaring naisigaw ng aking ama!—patuloy ni Elías nang malamig.—Pinagputul-putol ng mga tao ang tulisan at inilibing ang katawan, ngunit ang mga bahagi ay ikinalat at isinabit sa iba’t ibang bayan. Kung sakaling maglakbay kayo minsan mula Calamba patungong Santo Tomás, makikita pa rin ninyo ang isang kaawa-awang puno ng lumboy [duhat] kung saan nakabitin at nabulok ang isang binti ng aking tiyuhin: isinumpa ito ng Kalikasan at ang puno ay hindi lumalaki ni namumunga. Ganoon din ang ginawa sa iba pang mga bahagi, ngunit ang ulo, ang ulo bilang ang pinakamagandang bahagi ng indibidwal, bilang ang pinakamadaling makilala, isinabit nila ito sa harap ng kubo ng ina!» Yumuko si Ibarra. Elías: «Tumakas ang binata na parang isang isinumpa,—patuloy ni Elías;—tumakas mula sa bayan patungo sa bayan, sa mga bundok at lambak, at nang akala niya’y wala nang nakakikilala sa kanya, pumasok siya bilang manggagawa sa bahay ng isang mayaman sa lalawigan ng Tayabas. Ang kanyang kasipagan, ang kabaitan ng kanyang ugali ay nagkamit ng paggalang ng lahat ng hindi nakakaalam ng kanyang nakaraan. Sa pamamagitan ng trabaho at pagtitipid, nakaipon siya ng maliit na puhunan, at dahil lumipas na ang kahirapan at bata pa siya, naisip niyang maging masaya. Ang kanyang magandang hitsura, kabataan at medyo maayos na kalagayan ay nakakuha ng pag-ibig ng isang dalaga sa bayan, na ang kamay ay hindi niya magawang hingin dahil sa takot na malaman ang kanyang nakaraan. Ngunit ang pag-ibig ay nanaig at pareho silang nagkasala. Ang lalaki, upang iligtas ang dangal ng babae, ay isinugal ang lahat, hiniling ang kanyang kamay sa kasal, hinanap ang mga papeles at lahat ay natuklasan: ang ama ng dalaga ay mayaman, nagawa niyang ipalitis ang lalaki, na hindi nagtangkang ipagtanggol ang sarili, umamin sa lahat at ipinadala sa piitan. Ang dalaga ay nanganak ng isang batang lalaki at isang batang babae, na pinalaki nang lihim at pinaniwalang patay na ang kanilang ama, bagay na hindi mahirap, dahil nakita nilang namatay ang kanilang ina noong musmos pa sila, at hindi gaanong inisip ang pag-uusisa sa angkan. Dahil ang aming lolo ay mayaman, ang aming pagkabata ay napakasaya; ang aking kapatid na babae at ako ay lumaki nang magkasama, nagmamahalan tulad lamang ng pagmamahalan ng dalawang kambal na hindi nakakaalam ng ibang pag-ibig. Bata pa ako nang mag-aral sa kolehiyo ng mga Heswita, at ang aking kapatid na babae, upang hindi kami tuluyang magkalayo, ay nanirahan at nag-aral sa Concordia. Nang matapos ang aming maikling pag-aaral, dahil nais lamang naming maging mga magsasaka, umuwi kami sa bayan upang angkinin ang mana ng aming lolo. Nabuhay kami ng ilang panahon na masaya, ang hinaharap ay ngumingiti sa amin, marami kaming mga katulong, masagana ang ani ng aming mga bukirin at ang aking kapatid na babae ay malapit nang ikasal sa isang binatang kanyang sinasamba at gayundin naman ang pagmamahal nito sa kanya. Dahil sa mga usapin sa pera, dahil sa aking mapagmataas na ugali noon, nakagalit ko ang isang malayong kamag-anak, at isang araw ay isinumbat niya sa akin ang aking madilim na kapanganakan, ang aking kahiya-hiyang angkan. Akala ko ito ay isang paninirang-puri at hiningan ko siya ng pananagutan; ang libingan kung saan natutulog ang napakaraming kabulukan ay muling nabuksan at lumabas ang katotohanan upang ako’y hiyain. Sa lalo pang kasawian, may ilang taon na kaming matandang katulong, na nagtitiis ng lahat ng aking mga kapritso nang hindi kami iniiwan, nasisiyahan lamang sa pag-iyak at pagdaing sa gitna ng mga pangungutya ng ibang mga katulong. Hindi ko alam kung paano nalaman ng aking kamag-anak; ang nangyari ay ipinatawag niya sa hukuman ang matandang ito at pinilit siyang ipahayag ang katotohanan; ang matandang katulong ay ang aming ama, na hindi mapalayo sa kanyang mga minamahal na anak at ilang beses ko nang pinagmalupitan. Ang aming kaligayahan ay naglaho, iniwan ko ang aming kayamanan, ang aking kapatid na babae ay nawalan ng kasintahan, at kasama ang aming ama ay iniwan namin ang bayan upang pumunta sa kahit anong lugar. Ang isiping naging sanhi siya ng aming kasawian ang nagpaikli sa buhay ng matanda; mula sa kanyang mga labi ay nalaman ko ang buong masakit na nakaraan. Ang aking kapatid na babae at ako ay naiwang nag-iisa. »Umiyak siya nang labis, ngunit sa gitna ng napakaraming dalamhating nagpatong-patong sa amin, hindi niya nalimutan ang kanyang pag-ibig. Walang reklamo, walang salita, nakita niyang ikinasal sa iba ang kanyang dating kasintahan, at nakita ko siyang unti-unting nagkasakit nang hindi ko siya maaliw. Isang araw siya ay nawala; walang saysay na hinanap ko siya sa lahat ng dako, walang saysay na nagtanong ako tungkol sa kanya, hanggang sa anim na buwan pagkatapos ay nalaman ko na sa panahong iyon, pagkatapos ng isang pagbaha ng lawa, natagpuan sa baybayin ng Calamba sa pagitan ng mga palayan ang bangkay ng isang dalaga, nalunod o pinatay; ayon sa sabi-sabi, may nakatarak na kutsilyo sa dibdib. Ang mga awtoridad ng bayang iyon ay nagpalathala ng pangyayari sa mga kalapit na bayan; walang sinumang dumating upang angkinin ang bangkay; walang dalagang nawawala. Sa mga palatandaan na ibinigay sa akin pagkatapos, sa kasuotan, mga alahas, kagandahan ng kanyang mukha at kanyang napakakapal na buhok, nakilala ko ang aking kawawang kapatid na babae. Mula noon ay nagpapagala-gala ako mula sa lalawigan patungo sa lalawigan; ang aking pangalan at ang aking kasaysayan ay nasa bibig ng marami, ibinibintang sa akin ang mga gawain, minsan ay sinisiraan ako, ngunit hindi ko gaanong pinapansin ang mga tao at ipinagpapatuloy ang aking landas. Narito ang maikling salaysay ng aking kasaysayan, at ang kasaysayan ng isa sa mga hatol ng mga tao». Tumahimik si Elías at nagpatuloy sa pagsagwan. Ibarra: Nagsisimula akong maniwala na may katwiran kayo,—mahinang bulong ni Crisóstomo,—kapag sinasabi ninyong ang hustisya ay dapat maghangad ng kabutihan sa pamamagitan ng paggantimpala sa kabutihang-asal at ng pagtuturo sa mga kriminal. Ngunit... ito ay imposible, utopiko; saan kukuha ng ganoong karaming pera, ganoong karaming bagong empleyado? Elías: At para saan ang mga pari na ipinangangaral ang kanilang misyon ng kapayapaan at kawanggawa? Mas magiging kapuri-puri ba ang basain ng tubig ang ulo ng isang bata, pakainin siya ng asin, kaysa gisingin sa nagdilim na konsensiya ng isang kriminal ang kislap na iyon na ibinigay ng Diyos sa bawat tao upang hanapin ang kabutihan? Mas magiging makatao ba ang samahan ang isang nahatulan sa bitayan, kaysa samahan siya sa mahirap na landas na nagdadala mula sa bisyo patungo sa kabutihan? Hindi ba binabayaran din ang mga espiya, berdugo at mga guwardiya sibil? Ito, bukod sa pagiging marumi, ay nagkakahalaga rin ng pera. Ibarra: Kaibigan ko, ni kayo ni ako, kahit na gustuhin natin, ay hindi magtatagumpay. Elías: Kung tayo lamang, sa totoo, wala tayong kabuluhan; ngunit yakapin ninyo ang adhikain ng bayan, makiisa kayo sa bayan, huwag ninyong ipagwalang-bahala ang kanilang mga tinig, magbigay kayo ng halimbawa sa iba, ibigay ninyo ang diwa ng tinatawag na tinubuang bayan! Ibarra: Ang hinihingi ng bayan ay imposible; kinakailangang maghintay. Elías: Ang maghintay, ang maghintay ay katumbas ng pagdurusa! Ibarra: Kung hihilingin ko ito, pagtatawanan ako. Elías: At kung susuportahan kayo ng bayan? Ibarra: Hinding-hindi! Hindi ako kailanman ang aakay sa karamihan upang makuha sa pamamagitan ng puwersa ang hindi itinuturing na nararapat ng gobyerno, hindi! At kung makita ko man balang araw ang karamihang iyon na armado, ilalagay ko ang aking sarili sa panig ng gobyerno at lalabanan ito, dahil sa magulong pulutong na iyon ay hindi ko makikita ang aking bayan. Nais ko ang kabutihan nito, kaya’t nagtatayo ako ng isang paaralan; hinahanap ko ito sa pamamagitan ng edukasyon, sa pamamagitan ng unti-unting pagsulong; kung walang liwanag, walang daan. Elías: Kung walang pakikibaka, wala ring kalayaan!—sagot ni Elías. Ibarra: Ngunit ayaw ko ng kalayaang iyon! Elías: Ngunit kung walang kalayaan, walang liwanag,—tugon ng piloto nang may sigla;—sinasabi ninyong kaunti lamang ang pagkakilala ninyo sa inyong bayan; naniniwala ako. Hindi ninyo nakikita ang pakikibakang inihahanda, hindi ninyo nakikita ang ulap sa abot-tanaw; nagsisimula ang labanan sa larangan ng mga ideya upang bumaba sa arena, na matitina ng dugo; naririnig ko ang tinig ng Diyos: kawawa ang mga nagnanais lumaban dito! Para sa kanila ay hindi isinulat ang kasaysayan! Si Elías ay nagbagong-anyo: nakatayo, walang sombrero, ang kanyang mukhang lalaking-lalaki, na naliliwanagan ng buwan, ay may kung anong pambihira. Inalog niya ang kanyang makapal na buhok, at nagpatuloy: Elías: Hindi ba ninyo nakikita kung paano nagigising ang lahat? Ang pagtulog ay tumagal ng mga siglo, ngunit isang araw ang kidlat ay bumagsak, at ang kidlat, sa pagwasak, ay nagbigay-buhay; mula noon ay may mga bagong hilig na kumikilos sa mga diwa, at ang mga hilig na ito, na ngayon ay magkakahiwalay, ay magbubuklod balang araw sa patnubay ng Diyos. Hindi nagkulang ang Diyos sa ibang mga bayan, hindi rin siya magkukulang sa atin; ang kanyang adhikain ay ang adhikain ng kalayaan. Isang taimtim na katahimikan ang sumunod sa mga salitang ito. Samantala, ang bangka, na di-namamalayang tinatangay ng mga alon, ay papalapit sa pampang. Si Elías ang unang bumasag sa katahimikan. Elías: Ano ang sasabihin ko sa mga nagpadala sa akin?—tanong niya, na iniba ang tono. Ibarra: Nasabi ko na sa inyo: na ikinalulungkot ko nang labis ang kanilang kalagayan, ngunit maghintay sila, dahil ang mga sakit ay hindi ginagamot ng iba pang mga sakit, at sa ating kasawian lahat tayo ay may mga kasalanan. Hindi na sumagot si Elías; yumuko, nagpatuloy sa pagsagwan, at pagdating sa pampang, nagpaalam kay Ibarra, na nagsasabing: Elías: Nagpapasalamat ako sa inyo, ginoo, sa kagandahang-loob na ipinakita ninyo sa akin; alang-alang sa inyong kapakanan, hinihiling ko na sa hinaharap ay kalimutan ninyo ako at huwag ninyo akong kilalanin sa anumang sitwasyon na matagpuan ninyo ako. At pagkatapos sabihin ito, muling pinatakbo ang bangka, nagsasagwan patungo sa isang masukal na kakahuyan sa baybayin. Sa mahabang paglalakbay, nanatili siyang tahimik; tila wala siyang nakikita kundi ang libu-libong mga diyamante, na hinahango ng kanyang sagwan at ibinabalik sa lawa, kung saan misteryosong naglalaho ang mga ito sa gitna ng mga bughaw na alon. Sa wakas ay nakarating siya; isang lalaki ang lumabas mula sa kakahuyan at lumapit sa kanya. Isang Lalaki: Ano ang sasabihin ko sa kapitan?—tanong nito. Elías: Sabihin mo na si Elías, kung hindi siya mamatay bago pa man, ay tutuparin ang kanyang pangako,—malungkot na sagot niya. Isang Lalaki: Kung gayon, kailan ka sasama sa amin? Elías: Kapag naniniwala ang inyong kapitan na dumating na ang oras ng panganib. Isang Lalaki: Sige, paalam! Elías: Kung hindi ako mamatay bago pa man!—bulong ni Elías. ============================================================================== KABANATA LI: MGA PAGBABAGO ============================================================================== Ang mahiyain na si Linares ay seryoso at puno ng pagkabalisa; kakarating lang ng isang sulat mula kay Doña Victorina, na nagsasabing ganito: «Mahal kong pinsan: Sa loob ng tatlong araw ay inaasahan kong malaman kung napatay ka na ng alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan] o ikaw ang pumatay sa kanya ayokong lumipas pa ang isang araw na hindi napaparusahan ang hayop na iyon kung lumipas ang palugit na ito at hindi mo pa siya hinahamon sasabihin ko kay Don Santiago na hindi ka kailanman naging sekretaryo ni nakipagbiruan kay Canobas ni sumama sa kasayahan ng heneral na si Don Arseño Martines sasabihin ko kay Clarita na kasinungalingan ang lahat ng iyon at hindi na kita bibigyan ng kahit isang kusing kung hahamunin mo siya ipinapangako ko ang lahat ng gusto mo kaya tingnan natin kung hahamunin mo siya pinapaalalahanan kita na walang palusot o dahilan. Ang iyong pinsan na nagmamahal sa iyo nang buong puso, Victorina de los Reyes de Espadaña. Sampaloc, Lunes, alas-7 ng gabi.» Seryoso ang usapin: kilala ni Linares ang ugali ni Doña Victorina at alam niya kung ano ang kaya niyang gawin; ang kausapin siya tungkol sa katuwiran ay parang pagsasalita tungkol sa katapatan at kagandahang-asal sa isang carabinero [bantay ng buwis at adwana] ng Hacienda [kawanihan ng pananalapi ng pamahalaan], kapag balak nitong makahanap ng kontrabando kahit wala naman; ang magmakaawa ay walang silbi; ang manlinlang, mas masama; wala nang ibang paraan kundi ang hamunin siya. Linares: Pero paano?—sabi niya habang naglalakad mag-isa;—paano kung itaboy niya ako nang walang pakundangan? Paano kung makita ko ang kanyang asawa? Sino ang papayag na maging padrino [katuwang sa duwelo] ko? Ang pari? Si Kapitan Tiago? Sumpain ang oras na nakinig ako sa kanyang mga payo! Nakakayamot na babae! Sino ang pumilit sa akin na magyabang, magkuwento ng kasinungalingan, at mambola sa pamamagitan ng mga pagyayabang! Ano ang sasabihin ng dalagang iyon tungkol sa akin?... Ngayon ay pinagsisisihan kong naging sekretaryo ako ng lahat ng ministro! Sa malungkot na monologo na ito ay naroon ang mabait na si Linares nang dumating si Padre Salví. Ang totoo, mas payat at maputla ang Pransiskano kaysa dati, ngunit ang kanyang mga mata ay nagniningning ng kakaibang liwanag at may kakaibang ngiti sa kanyang mga labi. Fray Salví: Ginoong Linares, nag-iisa?—bati niya habang papunta sa sala, kung saan lumalabas ang ilang nota ng piyano mula sa bahagyang nakabukas na pinto nito. Sinubukang ngumiti ni Linares. Fray Salví: At si Don Santiago?—dagdag ng pari. Dumating si Kapitan Tiago sa mismong sandaling iyon, hinalikan ang kamay ng pari, kinuha ang sombrero at baston nito, nang nakangiting parang isang santo. Fray Salví: Tara, tara!—sabi ng pari habang pumapasok sa sala, sinusundan ni Linares at Kapitan Tiago;—may magagandang balita akong ipapahayag sa lahat. Nakatanggap ako ng mga sulat mula sa Maynila na nagpapatunay sa sulat na dinala sa akin kahapon ni Ginoong Ibarra... kaya, Don Santiago, nawala na ang hadlang. Si María Clara, na nakaupo sa piyano sa pagitan ng kanyang dalawang kaibigan, ay bahagyang tumayo, ngunit nawalan ng lakas at muling naupo. Namutla si Linares at tumingin kay Kapitan Tiago, na ibinaba ang mga mata. Fray Salví: Lalo kong nagugustuhan ang binatang iyon,—patuloy ng pari;—sa simula ay mali ang aking paghusga sa kanya... medyo mainitin ang ulo, ngunit pagkatapos ay napakagaling niyang ayusin ang kanyang mga pagkakamali na hindi siya maaaring pagtaniman ng sama ng loob. Kung hindi lang dahil kay Padre Dámaso... At ang pari ay mabilis na tumingin kay María Clara, na nakikinig ngunit hindi inaalis ang mga mata sa papel ng musika, sa kabila ng mga palihim na kurot ni Sinang, na sa gayon ipinapahayag ang kanyang tuwa, at kung sila-sila lamang ay sumayaw na sana. Linares: Si Padre Dámaso?...—tanong ni Linares. Fray Salví: Oo, sinabi ni Padre Dámaso,—patuloy ng pari nang hindi inaalis ang tingin kay María Clara,—na bilang... ninong sa binyag, hindi niya maaaring payagan... pero, sa madaling sabi, naniniwala ako na kung hihingi ng tawad si Ginoong Ibarra, na hindi ko pinagdududahan, maaayos ang lahat. Tumayo si María Clara, nagdahilan at nagtungo sa kanyang silid, sinamahan ni Victoria. Kapitan Tiago: At kung hindi siya patawarin ni Padre Dámaso?—tanong ni Kapitan Tiago nang mahina. Fray Salví: Kung ganoon... bahala na si María Clara... si Padre Dámaso ang kanyang ama... espirituwal; pero naniniwala ako na magkakaintindihan sila. Sa sandaling iyon ay narinig ang mga yapak at lumitaw si Ibarra, kasunod si Tiya Isabel: ang kanyang presensiya ay nagdulot ng lubhang magkakaibang damdamin. Binati niya nang magiliw si Kapitan Tiago, na hindi alam kung ngingiti o iiyak, at si Linares na may malalim na pagyuko ng ulo. Tumayo si Fray Salví at iniabot ang kanyang kamay nang lubhang magiliw, kaya hindi napigilan ni Ibarra ang isang tinging nagtataka. Fray Salví: Huwag kayong magtaka,—sabi ni Fray Salví;—kanina lang ay pinupuri ko kayo. Nagpasalamat si Ibarra at lumapit kay Sinang. Sinang: Saan ka nagpunta buong araw?—tanong nito sa kanyang masiglang daldal;—nagtatanong kami at sinasabi namin: Saan kaya nagpunta ang kaluluwang iyon na nailigtas mula sa purgatoryo? At bawat isa sa amin ay nagsabi ng iba’t ibang bagay. Ibarra: At maaari bang malaman kung ano ang sinabi ninyo? Sinang: Hindi, iyon ay isang lihim, ngunit sasabihin ko sa iyo nang sarilinan. Ngayon sabihin mo sa amin kung saan ka nagpunta, upang makita kung sino ang nakahula. Ibarra: Hindi, iyon din ay isang lihim, ngunit sasabihin ko sa iyo nang sarilinan, kung papayag ang mga ginoo. Fray Salví: Oo naman, oo naman! Siyempre naman!—sabi ni Padre Salví. Dinala ni Sinang si Crisóstomo sa isang sulok ng sala: siya ay napakasaya sa ideya na malaman ang isang lihim. Ibarra: Sabihin mo sa akin, munting kaibigan,—tanong ni Ibarra;—galit ba sa akin si María? Sinang: Hindi ko alam, pero sabi niya mas mabuti pang kalimutan mo siya at saka siya napapaiyak. Gusto ni Kapitan Tiago na magpakasal siya sa ginoong iyon, gusto rin ni Padre Dámaso, pero hindi siya nagsasabi ng oo o hindi. Kaninang umaga, nang tinatanong namin kung nasaan ka at sinabi ko: Baka nagpunta siya para manligaw sa iba? sumagot siya: Sana nga! at napaiyak siya. Seryoso si Ibarra. Ibarra: Sabihin mo kay María na gusto ko siyang makausap nang sarilinan. Sinang: Nang sarilinan?—tanong ni Sinang habang nakakunot ang noo at nakatingin sa kanya. Ibarra: Hindi naman lubos na sarilinan, pero huwag lang naroon ang isang iyon. Sinang: Mahirap iyon: pero huwag kang mag-alala, sasabihin ko sa kanya. Ibarra: At kailan ko malalaman ang sagot? Sinang: Bukas, pumunta ka sa bahay nang maaga. Ayaw ni María kailanman na mapag-isa, kaya sinasamahan namin siya; natutulog si Victoria sa tabi niya isang gabi at ako naman sa susunod; bukas ako ang nakatoka. Pero teka, at ang lihim? Aalis ka nang hindi sinasabi sa akin ang pinakamahalaga? Ibarra: Tama ka! Nagpunta ako sa bayan ng Los Baños; lilinangin ko ang mga niyugan, dahil balak kong magtayo ng isang pabrika; magiging kasosyo ko ang iyong ama. Sinang: Iyan lang ba? Ano ba namang lihim!—sigaw ni Sinang nang malakas, na parang isang nalokong usurero;—akala ko... Ibarra: Ingat! Hindi kita pinapayagang ipagkalat ito! Sinang: Wala akong balak!—sagot ni Sinang habang kinukunot ang ilong.—Kung mas mahalagang bagay sana iyon, sasabihin ko sa mga kaibigan ko; pero bumili ng niyog! niyog! sino ang interesado sa niyog? At dali-dali siyang umalis upang hanapin ang kanyang mga kaibigan. Ilang sandali pa, nagpaalam na si Ibarra dahil nakita niyang hindi maiiwasang manamlay ang pagtitipon; may mukhang matamis-mapait si Kapitan Tiago, tahimik si Linares at nagmamasid, ang pari ay nagpapanggap na masaya at nagsasalita tungkol sa ibang mga bagay. Wala sa mga dalaga ang muling lumabas. ============================================================================== KABANATA LII: ANG SULAT NG MGA PATAY AT MGA ANINO ============================================================================== Ang maulap na langit ay nagtatago sa buwan; isang malamig na hangin, tanda ng paparating na Disyembre, ay nagwawalis ng ilang tuyong dahon at alikabok sa makitid na daan patungo sa sementeryo. Tatlong anino ang nag-uusap nang mahina sa ilalim ng pintuan. Unang Tinig: Nakausap mo na ba si Elías?—tanong ng isang boses. Ikalawang Tinig: Hindi pa, alam mo naman na siya’y kakaiba at maingat, pero dapat siya’y kabilang sa atin: Iniligtas ni Don Crisóstomo ang kanyang buhay. Unang Tinig: Dahil doon ay pumayag din ako,—sabi ng unang boses;—pinapagamot ni Don Crisóstomo ang aking asawa sa bahay ng isang doktor sa Maynila. Ako ang bahala sa kumbento para makipagtuos sa kura. Ikalawang Tinig: At kami naman, sa kuwartel, para ipaalam sa mga guwardiya sibil na may mga anak ang aming ama. Unang Tinig: Ilan kayo? Ikalawang Tinig: Lima, sapat na ang lima. Sabi ng alila ni Don Crisóstomo na magiging dalawampu tayo. Unang Tinig: At kung hindi kayo magtagumpay? Isa sa Kanila: St!—sabi ng isa at lahat ay natahimik. Sa tulong ng bahagyang dilim, may natanaw na isang aninong dumarating, dumudulas sa tabi ng bakod: paminsan-minsan ay humihinto na parang lumilingon sa likod. At hindi siya nagkakamali. Sa likod, mga dalawampung hakbang ang layo, may isa pang anino, mas malaki, at tila mas anino pa kaysa sa una: napakagaan nitong tumapak sa lupa, mabilis na nawawala na parang nilulunok ng lupa tuwing humihinto at lumilingon ang una. Unang Anino: Sinusundan ako!—bulong nito;—guwardiya sibil kaya? nagsisinungaling kaya ang sakristan mayor? Ikalawang Anino: Sabi nila dito ang tagpuan,—pabulong na sabi ng pangalawang anino;—may masamang balak siguro kaya’t itinatago ito sa akin ng magkapatid. Ang unang anino ay sa wakas nakarating sa pintuan ng sementeryo. Ang tatlong nauna ay lumapit. Unang Anino: Kayo ba iyan? Isa sa Tatlo: Kayo ba iyan? Unang Anino: Maghiwa-hiwalay tayo, sinusundan ako! Bukas ay makukuha na ninyo ang mga armas, at sa gabi na. Ang sigaw ay: “Mabuhay si Don Crisóstomo!” Umalis na kayo! Naglaho ang tatlong anino sa likod ng mga pader. Ang bagong dating ay nagtago sa likod ng pintuan at tahimik na naghintay. Unang Anino: Tingnan natin kung sino ang sumusunod sa akin!—bulong niya. Ang pangalawang anino ay dumating nang may pag-iingat at huminto na parang tumitingin sa paligid. Ikalawang Anino: Huli na ako!—pabulong na sabi niya;—pero baka bumalik sila. At dahil nagsisimula nang bumuhos ang pinong ulan, na tila magtatagal, naisip niyang sumilong sa ilalim ng pintuan. Natural na natagpuan niya ang isa pa. Ikalawang Anino: Ah! Sino kayo?—tanong ng bagong dating na may matipunong boses. Unang Anino: At sino naman kayo?—mahinahong sagot ng isa. Isang sandali ng katahimikan; parehong sinusubukan nilang kilalanin ang isa’t isa sa pamamagitan ng boses at makilala ang mga mukha. Ikalawang Anino: Ano ang hinihintay ninyo rito?—tanong ng may matipunong boses. Unang Anino: Ang pagtugtog ng alas otso para makuha ang baraha ng mga patay; gusto kong manalo ng pera ngayong gabi,—sagot ng isa sa karaniwan niyang boses;—at kayo, ano ang ipinunta ninyo rito? Ikalawang Anino: Para... sa parehong dahilan. Unang Anino: Aba [Mabuti naman]! natutuwa ako: magkakaroon ako ng kasama. May dala akong mga baraha; sa unang tugtog ng kampana, ilalatag ko sa kanila ang albur [unang latag ng baraha sa monte]; sa ikalawa, ang gallo [ikalawang latag ng baraha]; ang mga gagalaw ay ang mga baraha ng mga patay, at kailangang agawin ang mga iyon sa kanila sa pamamagitan ng taga. May dala rin ba kayong baraha? Ikalawang Anino: Wala! Unang Anino: Kung ganoon? Ikalawang Anino: Simple lang; kung paanong nagbabangka kayo para sa kanila, umaasa akong magbabangka rin sila para sa akin. Unang Anino: At kung hindi magbangka ang mga patay? Ikalawang Anino: Ano ang magagawa? Hindi pa naman sapilitan ang sugal sa mga patay... Nagkaroon ng sandali ng katahimikan. Unang Anino: May dala ba kayong armas? Paano kayo lalaban sa mga patay? Ikalawang Anino: Sa pamamagitan ng aking mga kamao,—sagot ng mas malaki sa dalawa. Unang Anino: Ah, diyablo, naalala ko! Hindi tumataya ang mga patay kapag may higit sa isang buhay, at dalawa tayo. Ikalawang Anino: Totoo ba? Pero ayokong umalis. Unang Anino: Ayaw ko rin, kailangan ko ng pera,—sagot ng mas maliit;—pero gawin natin ito: maglaro tayong dalawa, at ang matalo ay lalayo. Ikalawang Anino: Sige...—sagot ng isa na may halong pagkainis. Unang Anino: Kung ganoon, pumasok tayo... may dala ba kayong posporo? Pumasok sila at naghanap sa bahagyang dilim ng angkop na lugar, at agad nakahanap ng isang nitso kung saan sila umupo. Ang mas mababa ay kumuha ng mga baraha mula sa kanyang salakot, at ang isa ay nagsindi ng posporo. Sa liwanag, tiningnan nila ang isa’t isa, ngunit, batay sa ekspresyon ng kanilang mga mukha, hindi nila kilala ang isa’t isa. Gayunpaman, makikilala natin sa mas matangkad at may matipunong boses si Elías, at sa mas maliit si Lucas na may peklat sa pisngi. Lucas: Magputol kayo!—sabi nito, habang patuloy na pinagmamasdan siya. Inalis niya ang ilang buto na nakita niya sa ibabaw ng nitso, at kumuha ng isang alas at isang kabayo. Si Elías ay nagsisindi ng posporo isa-isa. Elías: Sa kabayo!—sabi niya, at para markahan ang baraha ay naglagay ng isang buto ng gulugod sa ibabaw nito. Lucas: Laro!—sabi ni Lucas, at sa apat o limang baraha ay nakakuha ng isang alas. Lucas: Natalo kayo,—dagdag niya;—ngayon iwan na ninyo akong mag-isa para makapaghanap-buhay ako. Si Elías, nang hindi nagsasabi ng isang salita, ay umalis at naglaho sa dilim. Ilang minuto pagkatapos ay tumugtog ang alas otso sa orasan ng simbahan, at inihayag ng kampana ang oras ng mga kaluluwa; ngunit hindi nag-anyaya si Lucas na maglaro sa kahit sino: hindi niya tinawag ang mga patay, tulad ng iniuutos ng pamahiin, kundi nagpugay at bumulong ng ilang mga dasal, nagkrus at nag-antanda nang may sigasig na kapareho ng gagawin nang sandaling iyon ng pinuno ng kapatiran ng santisimo rosaryo. Patuloy na umambon buong gabi. Pagdating ng alas nuwebe, madilim at wala nang tao ang mga kalye; ang mga lampara ng langis, na dapat isabit ng bawat naninirahan, ay halos isang metro lamang ang naiilawan sa paligid: parang sinindihan para ipakita ang kadiliman. Dalawang guwardiya sibil ang naglalakad mula sa isang dulo ng kalye patungo sa kabila, malapit sa simbahan. Guwardiyang Bisaya: Malamig!—sabi ng isa sa Tagalog, na may puntong Bisaya[1]; wala tayong nahuhuling sakristan; walang nag-aayos ng kulungan ng manok ng alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan]... Sa pagkamatay ng isa, natuto na sila; nakakabagot ito. Guwardiyang Tagalog: At ako rin,—sagot ng isa;—walang nagnanakaw o nagkakagulo; pero, salamat sa Diyos, sabi nila na si Elías ay nasa bayan. Sabi ng alférez na ang makahuli sa kanya ay ligtas sa latigo nang tatlong buwan. Guwardiyang Bisaya: Ah! Saulado mo ba ang kanyang mga palatandaan?—tanong ng Bisaya. Guwardiyang Tagalog: Oo naman! matangkad, ayon sa alférez; katamtaman, ayon kay Padre Dámaso; kayumanggi, itim ang mga mata, katamtamang ilong, katamtamang bibig, walang balbas, itim na buhok... Guwardiyang Bisaya: Ah! at ang mga natatanging palatandaan? Guwardiyang Tagalog: Itim na kamiseta, itim na pantalon, tagaputol ng kahoy... Guwardiyang Bisaya: Ah! hindi siya makakatakas; parang nakikita ko na siya. Guwardiyang Tagalog: Hindi ko siya malilito sa iba, kahit magkamukha sila. At patuloy na nagronda ang dalawang sundalo. Sa liwanag ng mga lampara, muli nating nakikita ang dalawang aninong magkasunod na naglalakad nang maingat. Isang malakas na ¿quién vive? [sino iyan?, hamon ng bantay] ang pumigil sa kanila, at ang una ay sumagot ng “España!” na nanginginig ang boses. Hinila siya ng mga sundalo at dinala sa ilalim ng lampara para kilalanin. Si Lucas ito, ngunit nagdududa ang mga sundalo at nagkatinginan. Guwardiyang Bisaya: Hindi sinabi ng alférez na may peklat siya!—pabulong na sabi ng Bisaya.—Saan ka pupunta? Lucas: Magpapamisa para bukas. Guwardiyang Bisaya: Hindi mo ba nakita si Elías? Lucas: Hindi ko siya kilala, ginoo!—sagot ni Lucas. Guwardiyang Bisaya: Hindi kita tinatanong kung kilala mo siya, tanga! hindi rin namin siya kilala; tinatanong kita kung nakita mo siya. Lucas: Hindi, ginoo. Guwardiyang Bisaya: Makinig kang mabuti, sasabihin ko ang kanyang mga palatandaan. Ang taas, minsan matangkad, minsan katamtaman; itim ang buhok at mata; lahat ng iba pa ay katamtaman,—sabi ng Bisaya.—Kilala mo na ba siya ngayon? Lucas: Hindi, ginoo!—sagot ni Lucas na tuliro. Guwardiyang Bisaya: Kung ganoon, sulong! tanga! tanga!—At tinulak nila siya. Guwardiyang Tagalog: Alam mo ba kung bakit para sa alférez ay matangkad si Elías, at katamtaman para sa kura?—nag-iisip na tanong ng Tagalog sa Bisaya. Guwardiyang Bisaya: Hindi. Guwardiyang Tagalog: Dahil nakalubog sa lusak ang alférez nang pagmasdan niya ito, at nakatayo naman ang kura. Guwardiyang Bisaya: Tama!—bulalas ng Bisaya;—may talino ka... paano ka naging guwardiya sibil? Guwardiyang Tagalog: Hindi ako palaging ganito; dati akong nagpupuslit,—sagot ng Tagalog na may pagmamalaki. Ngunit inagaw ng isa pang anino ang kanilang pansin: hinamon nila ito ng ¿quién vive? at dinala sa liwanag. Sa pagkakataong ito, si Elías mismo ang dumating. Guwardiyang Bisaya: Saan ka pupunta? Elías: Hinahabol ko, ginoo, ang isang taong nanakit at nagbanta sa aking kapatid; may peklat siya sa mukha at ang pangalan niya ay Elías... Guwardiyang Bisaya Guwardiyang Tagalog: Ah!—sigaw ng dalawa, at nagkatinginan sila nang may takot. At agad-agad silang tumakbo patungo sa simbahan, kung saan ilang minuto ang nakalipas ay naglaho si Lucas. Mga Talababa ------------ [1] Bisaya, wika ng mga naninirahan sa Visayas o Bisayas. Binubuo ito ng iba’t ibang diyalekto, at kabilang dito ang Sebwano at ang Panayano, na sinasalita sa Cebu at sa Panay, ayon sa pagkakasunod. ============================================================================== KABANATA LIII: ANG MAGANDANG ARAW AY MAHAHALATA SA UMAGA ============================================================================== Maaga pa lamang ay kumalat na sa bayan ang balita na noong nakaraang gabi ay maraming ilaw ang nakita sa sementeryo. Ang pinuno ng Kagalang-galang na Ikatlong Orden ay nagsalita tungkol sa mga kandilang nakasindi at inilarawan ang kanilang mga hugis at laki, ngunit hindi niya masabi nang tiyak ang bilang, sapagkat nakabilang siya ng higit sa dalawampu. Ang kapatid na Sipa, mula sa Kapatiran ng Santo Rosaryo, ay hindi dapat pumayag na isang taga-kalabang kapatiran lamang ang makapagyabang na nakakita ng biyayang ito ng Diyos: ang kapatid na Sipa, kahit na hindi nakatira malapit, ay nakarinig ng mga daing at iyak, at inakala pa nga niyang nakilala niya sa mga boses ang ilang tao na dati niyang... ngunit, dahil sa Kristiyanong awa, hindi lamang siya nagpatawad, kundi nagdasal at hindi binanggit ang kanilang mga pangalan, kaya’t idineklara siya ng lahat na santa incontinenti [noon din]. Ang kapatid na Rufa ay hindi talaga ganoon katalas ang pandinig, ngunit hindi niya dapat tiisin na ang kapatid na Sipa ay nakarinig at siya ay hindi; kaya’t nagkaroon siya ng isang panaginip at maraming kaluluwa ang nagpakita sa kanya, hindi lamang ng mga patay na tao, kundi pati na rin ng mga buhay; ang mga kaluluwang nagdurusa ay humihingi ng bahagi ng kanyang mga indulhensiya, na nakatalang lahat ayon sa patakaran at iniipon. Maaari niyang sabihin ang mga pangalan sa mga pamilyang interesado, at humihingi lamang siya ng maliit na limos para matulungan ang Papa sa kanyang mga pangangailangan. Isang batang pastol, na naglakas-loob na magsabi na wala siyang nakita kundi isang ilaw at dalawang lalaki na may salakot, ay halos hindi nakaligtas sa palo at insulto. Walang saysay ang kanyang mga panunumpa; naroon ang kanyang mga kalabaw na kasama niya noon, at maaari silang magsalita. Mga Tao: Mas marami ka pang alam kaysa sa tagapagbantay at mga kapatid, paracmasón [mason], erehe?—sabi nila at tinitingnan siya nang masama. Ang kura ay umakyat sa pulpito at muling nangaral tungkol sa purgatoryo, at muling lumabas ang mga piso mula sa kanilang mga taguan upang makapagpamisa. Ngunit iwanan natin ang mga kaluluwang nagdurusa at pakinggan natin ang pag-uusap nina Don Filipo at ng matandang Tasio, na may sakit sa kanyang malungkot na munting bahay. Ilang araw nang hindi umaalis sa kama ang pilosopo o baliw, dahil sa kahinaang mabilis na lumalala. Tasio: Sa totoo lang, hindi ko alam kung dapat ko kayong batiin dahil tinanggap nila ang inyong pagbibitiw; noon, nang hindi pinansin ng gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan o samahan] nang gayon kalantaran ang opinyon ng nakararami, ang paghingi nito ay makatarungan; ngunit ngayong kayo ay nakikipaglaban sa guwardiya sibil, ito ay hindi nararapat. Sa panahon ng digmaan, dapat manatili ang bawat isa sa kanyang puwesto. Don Filipo: Oo, ngunit hindi kapag ipinagbibili ng heneral ang kanyang sarili,—sagot ni Don Filipo;—alam ninyo na kinabukasan ay pinalaya ng gobernadorcillo ang mga sundalong nagawa kong hulihin, at tumanggi siyang gumawa ng kahit isang hakbang. Kung wala ang pahintulot ng aking nakatataas, wala akong magagawa. Tasio: Kayo lamang, wala, ngunit kasama ang iba, marami. Sinamantala sana ninyo ang pagkakataong ito upang magbigay ng halimbawa sa ibang mga bayan. Nasa itaas ng katawa-tawang awtoridad ng gobernadorcillo ang karapatan ng bayan; iyon sana ang simula ng isang magandang aral, at sinayang ninyo ito. Don Filipo: At ano ang magagawa ko sana laban sa kinatawan ng mga pamahiin? Nariyan si Ginoong Ibarra, sumunod siya sa mga paniniwala ng karamihan; iniisip ba ninyo na siya ay naniniwala sa ekskomunikasyon? Tasio: Hindi kayo nasa parehong sitwasyon: si Ginoong Ibarra ay nais magtanim, at upang magtanim kailangang yumuko at sumunod sa materya; ang inyong misyon ay yumanig, at upang yumanig kailangan ng lakas at sigla. Bukod dito, ang laban ay hindi dapat itinuon laban sa gobernadorcillo; ang parirala ay dapat: laban sa umaabuso sa kanyang kapangyarihan, laban sa gumugulo sa katahimikan ng madla, laban sa hindi tumutupad sa kanyang tungkulin; at hindi sana kayo nag-iisa, sapagkat ang bansa ngayon ay hindi na katulad noong dalawampung taon na ang nakalipas. Don Filipo: Naniniwala ba kayo roon?—tanong ni Don Filipo. Tasio: At hindi ba ninyo nararamdaman?—sagot ng matanda habang bahagyang bumangon sa kama; ah! ito ay dahil hindi ninyo nakita ang nakaraan, hindi ninyo pinag-aralan ang epekto ng imigrasyon ng mga Europeo, ng pagdating ng mga bagong libro at ng paglalakbay ng kabataan sa Europa. Mag-aral kayo at maghambing: totoo na mayroon pa ring Real Pontificia Universidad de Santo Tomás na may napakatalinong mga guro, at may ilang mga talino pa rin na nagsasanay sa pagbuo ng mga pinong pagtatangi at sa pagpapakinis ng mga kapinuhan ng eskolastisismo, ngunit saan ninyo mahahanap ngayon ang kabataang mahilig sa metapisika noong aming panahon, na may arkeolohikal na edukasyon, na, pinahihirapan ang utak, namamatay sa isang sulok ng probinsya habang gumagawa ng mga tusong pangangatwiran, nang hindi lubos na nauunawaan ang mga katangian ng ente [ang anumang umiiral, sa pilosopiya], nang hindi nalulutas ang tanong ng esensya at pag-iral, napakataas na mga konsepto na nagpapalimot sa amin sa mahalaga: ang aming sariling pag-iral at pagkatao? Tingnan ninyo ngayon ang mga bata! Punong-puno ng sigasig sa harap ng mas malawak na mga abot-tanaw, nag-aaral sila ng kasaysayan, matematika, heograpiya, literatura, agham, pisika, mga wika, lahat ng mga paksang noong aming panahon ay pinakikinggan namin nang may pangingilabot, na para bang mga erehiya; ang pinakamalayang mag-isip noong aking panahon ay nagsasabing mas mababa ang mga ito sa mga kategorya ni Aristoteles at sa mga batas ng silohismo. Naiintindihan na ng tao sa wakas na siya ay tao; isinusuko niya ang pagsusuri sa kanyang Diyos, ang pagpasok sa hindi mahahawakan, sa hindi niya nakita, ang pagbibigay ng mga batas sa mga multo ng kanyang utak; naiintindihan ng tao na ang kanyang mana ay ang malawak na mundo na abot-kamay niya ang pamamahala; pagod na sa kanyang walang saysay at mapagmataas na gawain, yumuyuko siya at sinusuri ang lahat ng nakapaligid sa kanya. Tingnan ninyo ngayon kung paano isinisilang ang ating mga makata; ang mga musa ng kalikasan ay unti-unting binubuksan ang kanilang mga kayamanan at nagsisimulang ngumiti sa atin upang hikayatin tayo sa trabaho. Ang mga eksperimental na agham ay nagbigay na ng kanilang unang mga bunga; kailangan na lamang ng panahon upang mapahusay ang mga ito. Ang mga bagong abogado ay hinuhubog sa mga bagong anyo ng pilosopiya ng batas; ang ilan ay nagsisimulang magningning sa gitna ng mga kadiliman na pumapaligid sa ating tribuna, at napapansin ang pagbabago sa takbo ng mga panahon. Pakinggan ninyo kung paano magsalita ang kabataan, dalawin ninyo ang mga paaralan, at iba nang mga pangalan ang umaalingawngaw sa mga pasilyo ng mga pamantasan, doon kung saan naririnig lamang namin ang mga pangalan nina Santo Tomas, Suárez, Amat, Sánchez at iba pa, mga idolo ng aking panahon. Walang saysay na sumisigaw mula sa pulpito ang mga prayle laban sa pagkasira ng moralidad, tulad ng sigaw ng mga nagtitinda ng isda laban sa kasakiman ng mga mamimili, nang hindi napapansin na ang kanilang paninda ay bilasa na at hindi na magagamit. Walang saysay na pinalalawak ng mga kumbento ang kanilang mga sanga at ugat upang sakalin sa mga bayan ang bagong agos; ang mga diyos ay umaalis; ang mga ugat ng puno ay maaaring pahinain ang mga halamang nakasandal dito, ngunit hindi maaalis ang buhay ng ibang mga nilalang, na tulad ng ibon, ay pumapailanlang sa kalangitan. Ang pilosopo ay nagsalita nang may kasiglahan; kumikislap ang kanyang mga mata. Don Filipo: Gayunpaman, ang bagong binhi ay maliit; kung pagkaisahan ng lahat ang progreso, na napakamahal nating binili, maaari itong masakal,—tutol ni Don Filipo na hindi naniniwala. Tasio: Sakalin... sino? ang tao, ang maysakit na unanong iyon, sasakalin ang progreso, ang makapangyarihang anak ng panahon at ng pagkilos? Kailan niya ito nagawa? Ang dogma, ang bitayan at ang apoy, sa pagsisikap na pigilan ito, ay itinutulak ito. E pur si muove [Ngunit gumagalaw nga ito], sabi ni Galileo, nang pinilit siya ng mga Dominikano na ideklara na ang mundo ay hindi gumagalaw; ang parehong parirala ay maaaring ilapat sa progreso ng tao. Ang ilang mga kalooban ay pipilitin, ang ilang mga indibidwal ay isasakripisyo, ngunit hindi mahalaga: magpapatuloy ang progreso sa kanyang landas, at mula sa dugo ng mga bumagsak ay tutubo ang mga bago at masisiglang supling. Tingnan ninyo! ang mga pahayagan mismo, gaano man nila gustuhing maging makaluma, ay gumagawa rin ng isang hakbang pasulong; ang mga Dominikano mismo ay hindi nakakatakas sa batas na ito, at ginagaya ang mga Heswita, ang kanilang mga hindi mapagkasundong kaaway: nagdaraos sila ng mga pista sa kanilang mga kumbento, nagtatayo ng maliliit na teatro, nagsusulat ng mga tula, sapagkat, bagaman hindi sila kulang sa talino sa kabila ng paniniwalang sila ay nasa ika-15 siglo, naiintindihan nila na tama ang mga Heswita, at may bahagi pa ang mga ito sa hinaharap ng mga batang bayan na kanilang tinuruan. Don Filipo: Ayon sa inyo, ang mga Heswita ay kasabay ng progreso?—tanong ni Don Filipo na namangha; bakit, kung gayon, sila ay nilalabanan sa Europa? Tasio: Sasagutin ko kayo tulad ng isang sinaunang eskolastiko,—sagot ng pilosopo habang muling humihiga at ibinabalik ang kanyang mapanuksong mukha:—sa tatlong paraan maaaring sumabay sa progreso: sa unahan, sa tabi, at sa likod; ang mga una ay gumagabay dito, ang mga pangalawa ay nagpapatangay, ang mga huli ay kinakaladkad, at sa mga huling ito kabilang ang mga Heswita. Gusto na sana nilang pamunuan ito, ngunit, dahil nakikita nilang malakas ito at may ibang mga hilig, sila ay sumusuko, mas pinipiling sumunod kaysa madurog o maiwan sa gitna ng daan, sa piling ng mga anino. Ngayon, tayo, sa Pilipinas, ay hindi bababa sa dalawang siglo sa likod ng karo: nagsisimula pa lamang tayong lumabas mula sa Gitnang Panahon; kaya’t ang mga Heswita, na isang pag-atras sa Europa, kapag tinanaw mula rito, ay kumakatawan sa progreso; utang ng Pilipinas sa kanila ang kanyang umuusbong na edukasyon, ang mga natural na agham, kaluluwa ng ika-19 na siglo, tulad ng utang nito sa mga Dominikano ang eskolastisismo, na patay na sa kabila ni León XIII: walang papa na makakapagpabuhay sa binitay na ng sentido komun... Ngunit saan tayo napunta?—tanong niya na nagbabago ng tono;—ah! pinag-uusapan natin ang kasalukuyang kalagayan ng Pilipinas... Oo, ngayon tayo ay pumapasok sa panahon ng pakikibaka, ibig kong sabihin, kayo: ang aming henerasyon ay kabilang sa gabi, kami ay aalis na. Ang pakikibaka ay nasa pagitan ng nakaraan, na kumakapit at humahawak nang may mga sumpa sa umuugang piyudal na kastilyo, at ng hinaharap, na ang awit ng tagumpay ay naririnig sa malayo, sa mga sinag ng isang sumisikat na bukang-liwayway, na nagdadala ng magandang balita mula sa ibang mga bansa... Sino ang babagsak at malilibing sa mga guho? Tumahimik ang matanda, at nang makita niyang si Don Filipo ay nakatingin sa kanya nang nag-iisip, ngumiti siya at sinabi: Tasio: Halos nahuhulaan ko kung ano ang iniisip ninyo. Don Filipo: Talaga? Tasio: Iniisip ninyo na maaaring-maaari akong magkamali,—sabi niya na may malungkot na ngiti;—ngayon ay may lagnat ako at hindi ako ligtas sa pagkakamali: homo sum et nihil humani a me alienum puto [Ako ay tao, at walang anumang pantao na iba sa akin], sabi ni Terencio; ngunit kung minsan ay pinapayagan ang mangarap, bakit hindi mangarap nang kaaya-aya sa mga huling oras ng buhay? At saka, wala akong ikinabuhay kundi mga pangarap! Tama kayo; nangangarap ako! ang ating mga binata ay walang iniisip kundi ang mga ligawan at kasiyahan: mas maraming oras ang ginugugol at mas maraming trabaho ang ginagawa nila upang linlangin at ipahiya ang isang dalaga, kaysa mag-isip tungkol sa kabutihan ng kanilang bayan; ang ating mga kababaihan, sa pag-aalaga sa bahay at pamilya ng Diyos, ay nakakalimutan ang kanilang sariling bahay at pamilya; ang ating mga kalalakihan ay masigla lamang sa bisyo at magiting sa kahihiyan; ang mga bata ay nagigising sa dilim at sa nakagawian; ang kabataan ay nabubuhay sa kanilang pinakamagagandang taon nang walang mithiin, at ang mga nasa hustong gulang, baog, ay nagsisilbi lamang upang sirain ang kabataan sa kanilang halimbawa... Natutuwa akong mamatay... claudite jam rivos, pueri[1]. Don Filipo: Gusto ba ninyo ng anumang gamot?—tanong ni Don Filipo upang baguhin ang takbo ng pag-uusap, na nagpalungkot sa mukha ng may sakit. Tasio: Ang mga mamamatay ay hindi nangangailangan ng gamot; kayong mga maiiwan, oo. Sabihin ninyo kay Don Crisóstomo na dalawin ako bukas, sapagkat may mga napakahalagang bagay akong sasabihin sa kanya. Sa loob ng ilang araw ay aalis na ako. Ang Pilipinas ay nasa kadiliman! Si Don Filipo, pagkatapos ng ilang minuto pang pag-uusap, ay umalis sa bahay ng may sakit na may mabigat na loob at nag-iisip. Mga Talababa ------------ [1] Ito ang huling berso ng ika-3 ekloga ni Virgilio: Mga alipin, itigil ang mga agos. ============================================================================== KABANATA LIV: ANUMANG NAKATAGO AY MABUBUNYAG DIN, WALANG HINDI MAPAPARUSAHAN ============================================================================== Ang kampana ay nagbabadya ng panalangin sa hapon; sa pagkarinig ng relihiyosong tunog, lahat ay humihinto, iniiwan ang kanilang mga gawain at nag-aalis ng sombrero: ang magsasaka na galing sa bukid, itinitigil ang pag-awit, pinapahinto ang maindayog na lakad ng kalabaw na sinasakyan niya, at nagdarasal; ang mga babae ay nag-aantanda sa gitna ng kalye at ginagalaw nang pakitang-tao ang kanilang mga labi upang walang magduda sa kanilang debosyon; ang lalaki ay itinitigil ang paghaplos sa kanyang tandang at nagdarasal ng Angelus [dasal sa orasyon] upang pumanig sa kanya ang suwerte; sa mga bahay ay nagdarasal nang malakas ... lahat ng ingay na hindi sa Aba Ginoong Maria ay napapawi, tumatahimik. Gayunpaman, ang kura, na may sombrero, ay mabilis na tumatawid sa kalye at ikinaeeskandalo ng maraming matatandang babae; at lalong malaking eskandalo! Siya ay patungo sa bahay ng alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan]. Ang mga debota ay naniniwalang oras na upang itigil ang paggalaw ng kanilang mga labi upang halikan ang kamay ng kura, ngunit hindi sila pinapansin ni Padre Salví; ngayon ay wala siyang kasiyahan sa paglalagay ng kanyang butuhang kamay sa ilong na Kristiyano, upang mula doon ay dahan-dahang idulas ito (ayon sa napansin ni Doña Consolación) sa dibdib ng isang magandang dalagita, na yumuyuko upang humingi ng bendisyon. Mahalaga sigurong bagay ang nagpapabahala sa kanya upang makalimutan nang ganoon ang kanyang sariling interes at ang interes ng Simbahan! Sa katunayan, dali-dali siyang umaakyat sa hagdan at kumakatok nang walang pasensiya sa pintuan ng alférez, na lumalabas na nakakunot ang noo, kasunod ang kanyang kabiyak, na ngumingiti na parang isang kaluluwang sinumpa. Alférez: Ah, padre cura [paring kura ng parokya]! Pupuntahan ko sana kayo ngayon; ang barakong kambing ninyo... Fray Salví: May napakahalagang bagay ako... Alférez: Hindi ko mapapayagang palagi na lang sinisira ang aking bakod... babarilin ko siya kung bumalik siya! Fray Salví: Iyan ay kung aabot pa kayong buhay hanggang bukas!—sabi ng kura na hinihingal at patungo sa sala. Alférez: Ano! Akala ba ninyo ay mapapatay ako ng manikang iyon na kulang sa buwan? Dudurugin ko siya sa isang sipa! Umatras si Padre Salví, at hindi sinasadyang tumingin sa paa ng alférez. Fray Salví: Sino ang tinutukoy ninyo?—tanong niya na nanginginig. Alférez: Sino pa ba, kundi ang hangal na iyon, na naghamon sa akin ng duwelo sa rebolber sa isang daang hakbang? Fray Salví: Ah!—huminga nang maluwag ang kura, at idinagdag:—pumarito ako upang kausapin kayo tungkol sa isang napakaapurahang bagay. Alférez: Tigilan ninyo ako sa mga bagay-bagay na iyan! Siguradong katulad lang iyan ng sa dalawang bata! Kung ang ilaw ay hindi de-langis at ang globo ay hindi gayon karumi, nakita sana ng alférez ang pamumutla ng kura. Fray Salví: Ngayon ay seryosong usapin ito ng buhay ng lahat!—sagot nito nang mahina ang boses. Alférez: Seryoso!—ulit ng alférez na namumutla; magaling bang bumaril ang binatang iyon?... Fray Salví: Hindi ko siya tinutukoy. Alférez: Kung gayon? Itinuro ng prayle ang pinto, na isinara ng alférez sa kanyang paraan: sa isang sipa. Para sa alférez, labis ang mga kamay, at wala siyang mawawala kung hindi na siya bimano [may dalawang kamay]. Isang mura at isang atungal ang sumagot mula sa labas. Doña Consolación: Bruto! Nabiyak mo ang aking noo!—sigaw ng kanyang asawa. Alférez: Ngayon, sabihin na ninyo!—sabi niya sa kura nang mahinahon. Tinitigan siya ng kura nang matagal; pagkatapos ay nagtanong sa pailong at iisang-tonong boses ng isang mangangaral: Fray Salví: Hindi ba ninyo nakitang patakbo akong pumarito? Alférez: Rediós [pagmumura: Diyos ko]! Akala ko ay nagtatae kayo! Fray Salví: Sige,—sabi ng kura na hindi pinapansin ang kabastusan ng alférez,—kapag ganito akong nagkukulang sa aking tungkulin, may mabibigat na dahilan. Alférez: At ano pa?—tanong ng isa habang ipinapadyak ang paa sa sahig. Fray Salví: Kalma lang! Alférez: Kung gayon, bakit pa kayo pumarito nang nagmamadali? Lumapit ang kura at nagtanong nang mahiwaga: Fray Salví: Wala... ba... kayong... nalalamang bago? Nagkibit-balikat ang alférez. Fray Salví: Inaamin ninyo na wala talaga kayong alam. Alférez: Gusto ba ninyong pag-usapan si Elías, na itinago kagabi ng inyong sakristan mayor?—tanong niya. Fray Salví: Hindi, hindi ko ngayon pinag-uusapan ang mga kuwentong iyan,—sagot ng kura na yamot; ang pinag-uusapan ko ay isang malaking panganib. Alférez: Kung gayon, p...! sabihin na ninyo! Fray Salví: Aba!—sabi ng prayle nang marahan at may kaunting paghamak;—makikita ninyong muli ang kahalagahan naming mga relihiyoso; ang pinakahamak na lego [kapatid sa orden na hindi pari] ay katumbas ng isang rehimyento; kaya ang isang kura pa... At binabaan ang boses at may malaking misteryo: Fray Salví: Nakatuklas ako ng isang malaking sabwatan! Napatalon ang alférez at manghang tiningnan ang prayle. Fray Salví: Isang kakila-kilabot at mahusay na pinagplanuhang sabwatan, na sasabog ngayon mismong gabi. Alférez: Ngayon mismong gabi!—bulalas ng alférez na sumugod sa kura; at, patakbong lumapit sa kanyang rebolber at sable na nakasabit sa dingding, Alférez: Sino ang aarestuhin ko? Sino ang aarestuhin ko?—sigaw niya. Fray Salví: Huminahon kayo; may oras pa, salamat sa aking pagmamadali; hanggang alas-otso!... Alférez: Babarilin ko silang lahat! Fray Salví: Makinig kayo! Ngayong hapon, isang babae na hindi ko dapat pangalanan (ito ay lihim ng kumpisal) ay lumapit sa akin at isiniwalat ang lahat. Sa alas-otso ay bigla nilang sasakupin ang kuwartel, lolooban ang kumbento, aagawin ang falúa [bangkang pampatrolya ng guwardiya sibil] at papatayin tayong lahat na mga Kastila. Ang alférez ay natulala. Fray Salví: Wala nang ibang sinabi sa akin ang babae kundi ito,—dagdag ng kura. Alférez: Wala na siyang sinabi? Kung gayon, aarestuhin ko siya! Fray Salví: Hindi ko papayagan: ang hukuman ng kumpisal ay ang trono ng Diyos ng mga awa. Alférez: Walang Diyos o awa na mahalaga! Aarestuhin ko siya! Fray Salví: Nawawala na kayo sa katinuan. Ang dapat ninyong gawin ay maghanda; tahimik ninyong armasan ang mga sundalo at ilagay sila sa pananambang; padalhan ninyo ako ng apat na guwardiya para sa kumbento at balaan ninyo ang mga nasa falúa. Alférez: Wala rito ang falúa! Hihingi ako ng saklolo sa ibang mga seksiyon! Fray Salví: Huwag, dahil mapapansin iyon, at hindi nila itutuloy ang kanilang balak. Ang mahalaga ay mahuli natin sila nang buhay at pakantahin, ibig kong sabihin, kayo ang magpapakanta sa kanila; ako, bilang pari, hindi dapat makialam sa mga ganitong usapin. Tandaan ninyo! dito kayo maaaring makakuha ng mga krus at bituin; ang hinihiling ko lang ay ipatala ninyo na ako ang nagbabala sa inyo. Alférez: Itatala, Padre, itatala, at baka mapasainyo pa ang isang mitra!—sagot ng alférez na nagniningning ang mukha, tinitingnan ang mga manggas ng kanyang uniporme. Fray Salví: Kung gayon, padadalhan ninyo ako ng apat na guwardiyang nagbabalatkayo, ha? Ingat sa paglilihim! ngayong gabi sa alas-otso ay uulan ng mga bituin at krus. Habang nangyayari ito, isang lalaki ang tumatakbo sa daan patungo sa bahay ni Crisóstomo at mabilis na umaakyat sa hagdan. Elías: Nandiyan ba ang panginoon?—tanong ng tinig ni Elías sa utusan. Utusan: Nasa kanyang gabinete [pribadong silid-aralan at gawaan], nagtatrabaho. Si Ibarra, upang malibang ang kanyang pagkainip habang hinihintay ang oras na makapagpaliwanagan sila ni María Clara, ay nagsimulang magtrabaho sa kanyang laboratoryo. Ibarra: Ah, kayo pala, Elías?—bulalas niya;—iniisip ko kayo: kahapon ay nakalimutan kong itanong sa inyo ang pangalan ng Kastilang iyon na sa bahay niya nakatira ang inyong lolo. Elías: Hindi ako ang pinag-uusapan dito, ginoo... Ibarra: Tingnan ninyo,—patuloy ni Ibarra na hindi napapansin ang pagkabalisa ng binata at inilalapit ang isang piraso ng kawayan sa apoy;—nakagawa ako ng malaking tuklas: ang kawayang ito ay hindi nasusunog... Elías: Hindi kawayan ang pinag-uusapan ngayon, ginoo; ang pinag-uusapan ay ang pagliligpit ninyo ng inyong mga papel at pagtakas sa loob ng isang minuto. Tiningnan ni Ibarra si Elías na nagtataka at, sa pagkakita ng seryosong mukha nito, nalaglag ang hawak niyang bagay. Elías: Sunugin ninyo ang lahat ng maaaring magpahamak sa inyo at sa loob ng isang oras ay dapat nasa mas ligtas na lugar na kayo. Ibarra: At bakit?—tanong niya sa wakas. Elías: Ilagay ninyo sa ligtas na lugar ang lahat ng pinakamahalaga sa inyo... Ibarra: At bakit? Elías: Sunugin ninyo ang lahat ng papel na isinulat ninyo o isinulat para sa inyo: ang pinaka-inosente ay maaaring bigyan ng maling kahulugan... Ibarra: Pero bakit? Elías: Bakit? dahil katutuklas ko lamang ng isang sabwatang ibinibintang sa inyo upang ipahamak kayo. Ibarra: Isang sabwatan?... at sino ang nagplano? Elías: Hindi ko natiyak ang pangalan ng may-pakana; kanina lang ay nakausap ko ang isa sa mga kawawang binayaran para dito at hindi ko siya nakumbinsing umatras. Ibarra: At hindi ba niya sinabi sa inyo kung sino ang nagbabayad sa kanya? Elías: Oo; matapos hingin sa akin na ilihim ko ito, sinabi niya na kayo raw. Ibarra: Diyos ko!—sigaw ni Ibarra at nasindak. Elías: Ginoo, huwag kayong magduda, huwag tayong mag-aksaya ng oras, sapagkat maaaring sumabog ang sabwatan ngayon mismong gabi! Si Ibarra, na nanlalaki ang mga mata, at ang mga kamay sa ulo, ay parang hindi siya naririnig. Elías: Hindi na mapipigilan ang pagsalakay,—patuloy ni Elías;—huli na ako, hindi ko kilala ang mga pinuno... iligtas ninyo ang inyong sarili, ginoo, ingatan ninyo ang inyong sarili para sa inyong bayan! Ibarra: Saan ako tatakas? Ngayong gabi ay hinihintay ako!—sigaw ni Ibarra na iniisip si María Clara. Elías: Sa alinmang ibang bayan, sa Maynila, sa bahay ng isang may kapangyarihan, basta sa ibang lugar, upang hindi masabing kayo ang namumuno sa kilusan! Ibarra: At kung ako mismo ang magsumbong ng sabwatan? Elías: Kayo ang magsumbong!—bulalas ni Elías na tinitingnan siya at umaatras;—lalabas kayong traydor at duwag sa mata ng mga nagsasabwatan, at mahina ang loob sa mata ng iba; sasabihing naglagay kayo ng patibong sa kanila upang magpakitang-gilas, sasabihin... Ibarra: Ngunit ano ang gagawin? Elías: Sinabi ko na sa inyo: sirain ang lahat ng papel na may kaugnayan sa inyo, tumakas at hintayin ang mga pangyayari... Ibarra: At si María Clara?—sigaw ng binata;—hindi, mas mabuti pang mamatay! Pinilipit ni Elías ang kanyang mga kamay at nagsabi: Elías: Kung gayon, kahit man lang ay ilagan ninyo ang dagok, maghanda kayo sa oras na paratangan kayo! Tumingin si Ibarra sa paligid na parang natutulala. Ibarra: Kung gayon, tulungan ninyo ako; naroon sa mga lalagyan ng papeles na iyon ang mga liham ng aking pamilya; piliin ninyo ang sa aking ama, na siyang marahil makapagpapahamak sa akin. Basahin ninyo ang mga pirma. At ang binata, na natutulala, naguguluhan, ay nagbubukas at nagsasara ng mga kahon, kumukuha ng mga papel, nagbabasa nang mabilis ng mga liham, pinupunit ang iba, itinatabi ang iba, kumukuha ng mga libro, binubuklat ang mga ito, atbp. Ganoon din ang ginagawa ni Elías, bagaman hindi gaanong nalilito at kasingsigasig din; ngunit bigla siyang huminto, nanlaki ang kanyang mga mata, binabaligtad-baligtad ang isang papel na hawak niya at nagtanong sa nanginginig na boses: Elías: Nakilala ba ng inyong pamilya si Don Pedro Eibarramendía? Ibarra: Oo naman!—sagot ni Ibarra na nagbubukas ng kahon at kumukuha ng isang bungkos ng papel;—siya ang aking lolo sa tuhod! Elías: Ang inyong lolo sa tuhod ay si Don Pedro Eibarramendía?—muling tanong ni Elías, na namumutla at balisa ang mukha. Ibarra: Oo,—sagot ni Ibarra na wala sa loob;—pinaikli namin ang apelyido dahil mahaba. Elías: Basko ba siya?—ulit ni Elías na lumalapit sa kanya. Ibarra: Basko nga, pero ano ang nangyayari sa inyo?—tanong niyang nagtataka. Ikinuyom ni Elías ang kamao, idiniin ito sa kanyang noo at tiningnan si Crisóstomo, na napaatras nang mabasa ang anyo ng kanyang mukha. Elías: Alam ba ninyo kung sino si Don Pedro Eibarramendía?—tanong niyang nagngingitngit.—Si Don Pedro Eibarramendía ang hamak na iyon na nanirang-puri sa aking lolo at nagdulot ng lahat ng aming kapahamakan... Hinahanap ko ang kanyang apelyido, ibinibigay kayo ng Diyos sa akin... Panagutan ninyo sa akin ang aming mga kasawian! Tiningnan siya ni Crisóstomo nang may sindak, ngunit niyugyog siya ni Elías sa braso, at sinabi sa mapait na tinig na umuugong sa poot: Elías: Tingnan ninyo akong mabuti, tingnan ninyo kung nagdusa ako, at kayo ay nabubuhay, umiibig, may kayamanan, tahanan, paggalang ng iba, nabubuhay... nabubuhay kayo! At wala sa sarili, tumakbo siya patungo sa isang maliit na koleksiyon ng mga armas, ngunit nang mahablot pa lamang niya ang dalawang punyal, binitawan niya ang mga ito, at tiningnan si Ibarra na parang baliw, na nananatiling hindi gumagalaw. Elías: Ano ang muntik ko nang gawin?—bulong niya, at tumakas mula sa bahay. ============================================================================== KABANATA LV: ANG KAPAHAMAKAN ============================================================================== Naroon sa komedor sina Kapitan Tiago, Linares, at Tiya Isabel na naghahapunan; mula sa sala ay naririnig ang kalansing ng mga plato at kubyertos. Sinabi ni María Clara na wala siyang ganang kumain at umupo sa piyano, kasama ang masayahing si Sinang, na bumubulong sa kanyang tainga ng mga misteryosong salita, habang si Padre Salví ay naglalakad nang hindi mapakali mula sa isang dulo ng sala patungo sa kabila. Hindi dahil hindi nagugutom ang nagpapagaling, hindi; kundi dahil hinihintay niya ang pagdating ng isang tao at sinamantala ang pagkakataon na ang kanyang Argos ay hindi maaaring naroroon: ang oras ng hapunan para kay Linares. Sinang: Makikita mo, ang multong iyan ay magtatagal hanggang alas otso,—bulong ni Sinang na itinuturo ang kura;—alas otso siya dapat dumating. Umiibig iyan tulad ni Linares. Tiningnan ni María Clara ang kanyang kaibigan na may takot. Hindi napansin ni Sinang ito at nagpatuloy sa kanyang nakakatakot na daldal: Sinang: Ah! Alam ko na kung bakit hindi siya umaalis kahit na may mga patama ako: ayaw niyang mag-aksaya ng ilaw sa kumbento! Alam mo ba? Mula nang magkasakit ka, ang dalawang lamparang dati niyang ipinasisindi ay muling pinapatay na... Pero tingnan mo ang kanyang mga mata at mukha! Sa sandaling iyon, tumunog ang orasan ng bahay ng alas otso. Nanginig ang pari at umupo sa isang sulok. Sinang: Dumarating na siya!—sabi ni Sinang habang kinukurot si María Clara;—naririnig mo ba? Tumunog ang kampana ng simbahan ng alas otso at lahat ay tumayo upang magdasal; si Padre Salví, sa mahina at nanginginig na tinig, ang nanguna sa dasal, ngunit dahil may kanya-kanyang iniisip ang bawat isa, walang pumansin dito. Kakatapos pa lamang ng dasal, dumating si Ibarra. Nagluluksa ang binata hindi lamang sa kasuotan kundi pati na rin sa mukha, kaya’t nang makita siya ni María Clara, tumayo siya at humakbang palapit sa kanya na parang itatanong kung ano ang nangyayari sa kanya, ngunit sa parehong sandali, isang sabayang putok ng mga baril ang narinig. Huminto si Ibarra, umiikot ang kanyang mga mata, hindi makapagsalita. Nagtago ang pari sa likod ng isang haligi. Mga bagong putok, mga bagong pagsabog ang narinig mula sa gawing kumbento, kasunod ng mga sigaw at takbuhan. Nagmamadaling pumasok sina Kapitan Tiago, Tiya Isabel, at Linares na sumisigaw ng tulisan, tulisan! Sumunod sa kanila si Andeng na iwinawasiwas ang tuhugang pang-ihaw at tumatakbo patungo sa kanyang kapatid sa gatas. Napaluhod si Tiya Isabel at umiiyak at nagdarasal ng kyrie eleyson [Panginoon, maawa ka]; si Kapitan Tiago, maputla at nanginginig, ay may hawak na atay ng manok sa tinidor, na iniaalay habang umiiyak sa Birhen ng Antipolo; si Linares ay puno ang bibig at nakaarmas ng isang kutsara; sina Sinang at María Clara ay magkayakap; ang tanging hindi gumagalaw, na parang naging bato, ay si Crisóstomo, na ang pamumutla ay hindi mailarawan. Patuloy ang mga sigaw at mga hampas, nagsasara ang mga bintana nang may ingay, naririnig ang mga pito, at isang putok ng baril paminsan-minsan. Tiya Isabel: Christe eleyson [Kristo, maawa ka]! Santiago, natutupad na ang propesiya... isara mo ang mga bintana!—daing ni Tiya Isabel. Kapitan Tiago: Limampung malalaking bomba at dalawang misa ng pasasalamat!—sagot ni Kapitan Tiago;—ora pro nobis [ipanalangin mo kami]! Dahan-dahang bumalik ang nakakatakot na katahimikan... Narinig ang boses ng alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan] na sumisigaw habang tumatakbo: Alférez: Padre cura [paring kura ng parokya]! Padre Salví! Pumarito kayo! Tiya Isabel: Miserere [Maawa ka]! Humihingi ng kumpisal ang alférez!—sigaw ni Tiya Isabel. Linares: Sugatan ba ang alférez?—tanong ni Linares sa wakas;—ah! At ngayon lang niya napansin na hindi pa niya nalulunok ang nasa kanyang bibig. Alférez: Padre cura, pumarito kayo! Wala nang dapat katakutan!—patuloy na sigaw ng alférez. Si Fray Salví, maputla, ay nagpasya sa wakas, lumabas mula sa kanyang taguan at bumaba ng hagdan. Tiya Isabel: Pinatay ng mga tulisan ang alférez! María, Sinang, sa kuwarto; trangkahan ninyong mabuti ang pinto! kyrie eleyson! Pumunta rin si Ibarra sa hagdan, sa kabila ng pagtutol ni Tiya Isabel, na nagsabi: Tiya Isabel: Huwag kang lumabas, hindi ka pa nangungumpisal, huwag kang lumabas! Ang mabuting matanda ay naging matalik na kaibigan ng kanyang ina. Ngunit iniwan ni Ibarra ang bahay; pakiramdam niya ay umiikot ang lahat sa paligid niya, na nawawala ang lupa sa ilalim ng kanyang mga paa. Humuhugong ang kanyang mga tainga, mabigat at hindi pantay ang galaw ng kanyang mga binti: mga alon ng dugo, liwanag at kadiliman ang nagpalit-palit sa kanyang retina. Kahit na maliwanag ang buwan sa kalangitan, natitisod ang binata sa mga bato at kahoy na nasa kalsada, na walang tao at tahimik. Malapit sa kuwartel, nakita niya ang mga sundalong nakakabit ang bayoneta sa baril na masiglang nag-uusap, kaya’t hindi siya napansin. Sa tribunal [bulwagan ng bayan], naririnig ang mga hampas, sigaw, daing, sumpa: ang boses ng alférez ang nangingibabaw sa lahat. Alférez: Sa cepo [kahoy na pangipit sa paa ng bilanggo]! Posas sa mga kamay! Dalawang putok sa sinumang gagalaw! Sarhento, kayo ang magbabantay! Ngayon ay walang maglalakad, kahit ang Diyos! Kapitan, walang matutulog! Pinabilis ni Ibarra ang kanyang hakbang patungo sa kanyang bahay; ang kanyang mga katulong ay naghihintay nang balisa. Ibarra: Siyahan ninyo ang pinakamagandang kabayo at matulog na kayo!—sabi niya sa kanila. Pumasok siya sa kanyang silid, at nagmadaling maghanda ng maleta. Binuksan niya ang isang kahang bakal, kinuha ang lahat ng pera na naroon at inilagay sa isang sako. Kinuha niya ang kanyang mga alahas, ibinaba ang isang larawan ni María Clara, at, armado ng isang punyal at dalawang rebolber, pumunta siya sa isang aparador kung saan may mga kasangkapan. Sa sandaling iyon, tatlong malalakas at matitigas na katok ang narinig sa pinto. Ibarra: Sino iyan?—tanong ni Ibarra sa malungkot na tinig. Isang Tinig: Buksan ninyo sa ngalan ng Hari, buksan ninyo agad o gigibain namin ang pinto!—sagot ng isang mapag-utos na tinig sa wikang Kastila. Tumingin si Ibarra sa bintana; kumislap ang kanyang mga mata at kinasa ang kanyang rebolber; ngunit, nagbago ng isip, iniwan ang mga armas at siya mismo ang nagbukas ng pinto sa sandaling nagdadatingan ang mga katulong. Tatlong guwardiya ang agad na sumunggab sa kanya. Sarhento: Inaaresto namin kayo sa ngalan ng Hari!—sabi ng sarhento. Ibarra: Bakit? Sarhento: Doon na sasabihin sa inyo; ipinagbabawal sa aming sabihin iyon. Nag-isip ang binata nang sandali, at marahil ayaw niyang matuklasan ng mga sundalo ang kanyang mga paghahanda sa pagtakas, kinuha niya ang isang sombrero, at sinabi: Ibarra: Ako’y nasa inyong kamay! Inaakala kong ilang oras lamang ito. Sarhento: Kung mangangako kayong hindi tatakas, hindi namin kayo gagapusin: ibinibigay sa inyo ng alférez ang pabor na ito; ngunit kung tatakas kayo... Sumunod si Ibarra sa kanila, at naiwang nanlulumo ang kanyang mga katulong. Samantala, ano na ang nangyari kay Elías? Pagkaalis sa bahay ni Crisóstomo, parang baliw siyang tumakbo nang hindi alam kung saan pupunta. Tumawid siya sa mga bukirin, nakarating sa kagubatan na may matinding pagkabalisa; tumakas siya mula sa bayan, tumakas mula sa liwanag, ang buwan ay nakakaistorbo sa kanya, pumasok siya sa mahiwagang anino ng mga puno. Doon, minsan humihinto, minsan naglalakad sa mga hindi kilalang landas, sumasandal sa matatandang puno, nasasabit sa mga damuhan, tumitingin siya sa bayan, na naroon sa kanyang paanan na naliligo sa liwanag ng buwan, na nakalatag sa kapatagan, nakasandal sa gilid ng dagat. Ang mga ibon, na nagising mula sa kanilang pagtulog, ay lumilipad; ang mga higanteng paniki, mga kuwago at mga kuwagong may sungay ay lumilipat mula sa isang sanga patungo sa isa pa na may matinis na sigaw at tinitingnan siya ng kanilang mga bilog na mata. Hindi sila naririnig ni pinapansin ni Elías. Iniisip niyang sinusundan siya ng mga galit na anino ng kanyang mga ninuno; nakikita niya sa bawat sanga ang nagbabadyang buslo na may duguang ulo ni Bálat, gaya ng isinalaysay sa kanya ng kanyang ama; iniisip niyang natitisod siya sa paanan ng bawat puno sa patay na matandang babae; tila nakikita niyang umuugoy sa gitna ng mga anino ang bulok na kalansay ng kasumpa-sumpang lolo... at ang kalansay, ang matanda, at ang ulo ay sumisigaw sa kanya: Duwag, duwag! Iniwan ni Elías ang bundok, tumakas at bumaba sa dagat, sa baybayin na kanyang nilalakaran nang balisa; ngunit doon sa malayo, sa gitna ng tubig, kung saan ang liwanag ng buwan ay tila nagpapaangat ng hamog, inakala niyang nakita niya, umaangat at umiindayog ang isang anino, ang anino ng kanyang kapatid na babae na may duguang dibdib, ang nakalugay na buhok na nakakalat sa hangin. Napaluhod si Elías sa buhangin. Elías: Ikaw rin!—bulong niya habang iniuunat ang kanyang mga braso. Ngunit, nakatitig sa hamog, dahan-dahan siyang tumayo, lumapit at pumasok sa tubig na parang may sinusundan. Naglalakad siya sa banayad na dalisdis na binubuo ng buhangin; malayo na siya sa pampang, ang tubig ay umaabot na sa kanyang baywang at nagpatuloy siya, nagpatuloy, na parang nabighani ng isang mapang-akit na espiritu. Ang tubig ay umaabot na sa kanyang dibdib... ngunit umalingawngaw ang sabayang putok ng mga baril, nawala ang pangitain at bumalik ang binata sa realidad. Dahil sa katahimikan ng gabi at sa mas mataas na densidad ng hangin, umaabot sa kanya nang malinaw at tiyak ang mga pagsabog. Huminto siya, nag-isip, napansin na siya ay nasa tubig; ang lawa ay kalmado at nakikita pa niya ang mga ilaw sa mga kubo ng mga mangingisda. Bumalik siya sa pampang at nagtungo sa bayan, para saan? Siya mismo ay hindi nakaaalam. Ang bayan ay tila walang tao; ang mga bahay ay lahat nakasara; pati ang mga hayop, ang mga aso na karaniwang tumatahol sa gabi, ay nagtago sa takot. Ang pilak na liwanag ng buwan ay nagdaragdag sa kalungkutan at pag-iisa. Sa takot na makasalubong ang mga guwardiya sibil, pumasok siya sa mga taniman at halamanan, at sa isa sa mga iyon ay inakala niyang may naaninag siyang dalawang anyo ng tao; ngunit nagpatuloy siya sa kanyang landas, at, tumatalon sa mga bakod at pader, nakarating siya nang may malaking hirap sa kabilang dulo ng bayan, patungo sa bahay ni Crisóstomo. Sa pintuan ay naroon ang mga katulong, na nagkukuwento at nagdadalamhati sa pagkakulong ng kanilang amo. Nang malaman ang nangyari, lumayo si Elías, umikot sa bahay, tumalon sa pader, umakyat sa bintana at pumasok sa silid, kung saan ang kandila na iniwan ni Ibarra ay nagniningas pa. Nakita ni Elías ang mga papel at mga libro; natagpuan niya ang mga armas at ang maliliit na supot na naglalaman ng pera at mga alahas. Sa kanyang imahinasyon, muling binuo niya ang mga nangyari sa silid, at nakitang maraming mga papel na maaaring magdulot ng kapahamakan, naisip niyang kolektahin ang mga ito, itapon sa bintana at ilibing. Tumingin siya sa hardin, at sa liwanag ng buwan nakita niya ang dalawang guwardiya sibil na paparating kasama ang isang katuwang: ang mga bayoneta at mga capacete [sombrerong bakal ng sundalo] ay kumikislap sa dilim. Nagdesisyon siya: inipon niya ang mga damit at mga papel sa gitna ng silid, binuhusan ng gaas mula sa isang lampara at sinindihan. Agad niyang isinukbit ang mga armas, nakita ang larawan ni María Clara, nag-alinlangan... inilagay ito sa isa sa mga supot, at, dala ang mga ito, tumalon sa bintana. Tamang-tama lang; pinipilit ng mga guwardiya sibil ang pinto. Directorcillo: Paakyatin ninyo kami para kunin ang mga papel ng inyong amo!—sabi ng directorcillo [kalihim ng pamahalaang-bayan]. Isang Matanda: May pahintulot ba kayo? Kung wala, hindi kayo makakaakyat,—sabi ng isang matanda. Itinabi sila ng mga sundalo sa pamamagitan ng mga hampas ng puluhan ng baril, umakyat sa hagdan... ngunit isang makapal na usok ang pumuno sa buong bahay at malalaking dila ng apoy ang lumabas mula sa sala, dinidilaan ang mga pinto at bintana. Lahat: Sunog! Sunog! Apoy!—sigaw ng lahat. Lahat ay nagmamadaling iligtas ang anumang maaari nilang mailigtas, ngunit ang apoy ay umabot na sa maliit na laboratoryo at sumabog ang mga madaling magliyab na sangkap. Kailangang umatras ang mga guwardiya sibil; hinaharangan sila ng apoy, na nagngangalit at sumusunog sa lahat ng madaanan. Walang silbi ang pagkuha ng tubig mula sa balon; lahat ay sumisigaw, lahat ay humihingi ng tulong, ngunit sila ay nakahiwalay. Ang apoy ay kumalat sa iba pang mga silid at pumailanlang sa langit na nagpapaitaas ng makakapal na paikot-ikot na usok. Lamon na ng apoy ang buong bahay, ang hangin, na mainit, ay lumakas; dumating mula sa malayo ang ilang mga magsasaka, ngunit dumating sila upang makita ang nakakatakot na apoy, ang katapusan ng matandang gusali, na matagal nang nirerespeto ng mga elemento. ============================================================================== KABANATA LVI: ANG MGA SINASABI AT ANG MGA PINANINIWALAAN ============================================================================== Sa wakas ay pinagbukang-liwayway ng Diyos ang takot na takot na bayan. Ang kalye kung saan naroon ang kuwartel at ang tribunal [bulwagan ng bayan] ay wala pa ring tao at tahimik; walang anumang tanda ng buhay ang mga bahay. Gayunpaman, maingay na bumukas ang kahoy na tabing ng isang bintana at dumungaw ang ulo ng isang bata, na lumilingon sa lahat ng dako, iniuunat ang leeg at tumitingin sa lahat ng direksyon... Plas! inihayag ng ingay ang biglang paglapat ng isang tuyong katad sa sariwang balat ng tao; napangiwi ang bibig ng bata, pumikit ang kanyang mga mata, nawala siya, at muling sumara ang bintana. Naibigay na ang halimbawa; walang dudang narinig ang pagbukas at pagsarang iyon, dahil isa pang bintana ang dahan-dahang bumukas at maingat na dumungaw ang ulo ng isang matandang babae, kulubot at walang ngipin: siya rin ang kapatid na Putê na gumawa ng gayong kaguluhan habang nangangaral si Padre Dámaso. Ang mga bata at ang matatandang babae ang mga kinatawan ng pagkamausisa sa lupa: ang una dahil sa pagnanais na makaalam, ang huli dahil sa pagnanais na makaalala. Walang duda na walang mangangahas na hampasin siya ng tsinelas, sapagkat nananatili siya roon, tumatanaw sa malayo habang nakakunot ang kilay, nagmumumog, maingay na dumudura at pagkatapos ay nagkukrus. Mahiyain ding nagbukas ng isang maliit na bintana ang bahay sa tapat at lumitaw si kapatid na Rufa, na ayaw malinlang o manlinlang. Nagkatinginan sandali ang dalawa, ngumiti, nagsenyasan at muling nagkrus. Rufa: Hesus! Para iyong isang misa de gracia [misang pasasalamat], isang castillo [toreng paputok]!—sabi ni kapatid na Rufa. Putê: Mula nang looban ni Bálat ang bayan, wala na akong nakitang gabing katulad nito,—sagot ni kapatid na Putê. Rufa: Ang daming putok! Sabi nila ay ang pangkat iyon ng matandang Pablo. Putê: Mga tulisan? Hindi maaari! Sabi nila ay ang mga kuwadrilyero [mga tanod ng munisipyo] laban sa mga guwardiya sibil. Kaya nga nakakulong si Don Filipo. Rufa: Sanctus Deus [Banal na Diyos]! Sabi nila ay hindi bababa sa labing-apat ang patay. Isa-isang nagbukas ang iba pang mga bintana, at dumungaw ang iba’t ibang mukha, nagbabatian at nagpapalitan ng mga puna. Sa liwanag ng araw, na nangangakong magiging maaliwalas, natatanaw sa malayo ang mga sundalong paroo’t parito, malabo, gaya ng mga kulay-abong silweta. Isang Lalaki: Ayan, may isa na namang patay!—sabi ng isa mula sa isang bintana. Isa pang Lalaki: Isa? Dalawa ang nakikita ko. Lalaking Tuso: At ako rin... pero, ano pa man, pustahan tayong hindi ninyo alam kung ano ang nangyari?—tanong ng isang lalaking may tusong mukha. Isang Tinig: Alam ko na! Ang mga kuwadrilyero. Isa pang Tinig: Hindi, ginoo; isang pag-aalsa sa kuwartel! Ikatlong Tinig: Anong pag-aalsa? Ang kura laban sa alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan]? Lalaking Tuso: Hindi iyon ang nangyari,—sabi ng nagtanong;—ang mga Tsino ang nag-alsa. At muli niyang isinara ang kanyang bintana. Lahat: Ang mga Tsino!—ulit ng lahat nang may malaking pagtataka. Isang Tinig: Kaya pala walang makitang isa man sa kanila! Isa pang Tinig: Marahil ay patay na silang lahat. Ikatlong Tinig: Hinala ko na ngang may gagawin silang masama. Kahapon... Ikaapat na Tinig: Nakita ko na iyan. Kagabi... Rufa: Sayang!—sabi ni kapatid na Rufa;—namatay pa silang lahat bago mag-Pasko, kung kailan dumarating sila dala ang kanilang mga regalo... Naghintay sana sila hanggang Bagong Taon... Unti-unting sumisigla ang kalye: ang mga aso, manok, baboy at kalapati ang unang nagtangkang maglibot; sinundan ang mga hayop na ito ng ilang batang gusgusin, magkakapit-bisig at nahihiyang lumalapit sa kuwartel; pagkatapos, ilang matatandang babae, may panyo sa ulo na nakatali sa ilalim ng baba, may hawak na makapal na rosaryo, nagkukunwaring nagdarasal upang paraanin sila ng mga sundalo. Nang makitang maaari nang maglakad nang hindi tinatamaan ng bala, saka nagsimulang lumabas ang mga lalaki, nagkukunwaring walang pakialam; sa simula, hanggang sa harap lamang ng kanilang bahay ang kanilang paglalakad, habang hinahaplos ang kanilang tandang; pagkatapos ay sinubukan nilang pahabain ito, humihinto paminsan-minsan, at sa ganitong paraan ay nakarating sila hanggang sa harap ng tribunal. Pagkalipas ng labinlimang minuto, kumalat ang iba pang mga bersyon. Si Ibarra, kasama ang kanyang mga utusan, ay nagtangkang tangayin si María Clara, at ipinagtanggol siya ni Kapitan Tiago, sa tulong ng guwardiya sibil. Ang bilang ng mga patay ay hindi na labing-apat, kundi tatlumpu; si Kapitan Tiago ay sugatan at aalis na ngayon din kasama ang kanyang pamilya papuntang Maynila. Ang pagdating ng dalawang kuwadrilyero, na may dalang anyo ng tao sa isang parihuela [higaang pambuhat], at sinusundan ng isang guwardiya sibil, ay nagdulot ng malaking sensasyon. Nalaman na galing sila sa kumbento; sa hugis ng mga paang nakalawit, isang babae ang humula kung sino ito; medyo palayo, sinabing siya nga iyon; sa mas malayo pa, dumami ang patay at naganap ang misteryo ng Santisima Trinidad; pagkatapos ay muling naganap ang himala ng mga tinapay at isda, at naging tatlumpu’t walo na ang mga patay. Pagsapit ng alas-siyete y medya, nang dumating ang iba pang mga guwardiya sibil mula sa mga kalapit na bayan, malinaw at detalyado na ang bersyong kumakalat. Isang Lalaki: Kagagaling ko lang sa tribunal, kung saan nakita kong nakakulong si Don Filipo at si Don Crisóstomo,—sabi ng isang lalaki kay kapatid na Putê;—nakausap ko ang isa sa mga kuwadrilyerong nagbabantay. Ganito: si Bruno, ang anak ng lalaking namatay sa bugbog, ay nagtapat ng lahat kagabi. Gaya ng alam ninyo, ipakakasal ni Kapitan Tiago ang kanyang anak sa binatang Espanyol; si Don Crisóstomo, na nasaktan ang kalooban, ay gustong maghiganti at sinubukang patayin ang lahat ng mga Espanyol, pati ang kura; kagabi ay sinalakay nila ang kuwartel at ang kumbento; at mabuti na lang, sa awa ng Diyos, nasa bahay ni Kapitan Tiago ang kura. Sinasabi na marami ang nakatakas. Sinunog ng mga guwardiya sibil ang bahay ni Don Crisóstomo, at kung hindi siya nadakip agad, susunugin din sana siya. Putê: Sinunog nila ang bahay niya? Isang Lalaki: Nakakulong ang lahat ng mga utusan. Tingnan ninyo, mula rito ay makikita pa ang usok!—sabi ng nagsasalaysay habang lumalapit sa bintana;—ang mga galing doon ay nagkukuwento ng mga bagay na lubhang malungkot. Lahat ay tumingin sa itinurong lugar: isang manipis na haligi ng usok ang dahan-dahan pang umaakyat sa langit. Lahat ay nagbigay ng mga komentong may iba’t ibang antas ng pagkaawa at ng paninisi. Asawa ni Putê: Kawawang binata!—bulalas ng isang matandang lalaki, ang asawa ni Putê. Putê: Oo!—sagot ng babae;—pero tingnan mo, kahapon ay hindi siya nagpamisa para sa kaluluwa ng kanyang ama, na tiyak na mas nangangailangan nito kaysa sa iba. Asawa ni Putê: Pero, babae, wala ka bang awa?... Putê: Awa sa mga excomulgado [itiniwalag sa Simbahan]? Kasalanan ang maawa sa mga kaaway ng Diyos, sabi ng mga kura. Naaalala ba ninyo? Sa sementeryo ay palakad-lakad siya na parang nasa kulungan ng hayop! Asawa ni Putê: Pero magkatulad naman talaga ang kulungan ng hayop at ang sementeryo,—sagot ng matanda;—ang kaibahan lang, sa kulungan ay iisang uri lamang ng hayop ang pumapasok... Putê: Tama na!—sigaw ni kapatid na Putê;—ipagtatanggol mo pa ang isang taong malinaw na pinarurusahan ng Diyos. Makikita mo, huhulihin ka rin nila. Sige, tukuran mo ang bahay na gumuguho! Tumahimik ang asawa sa harap ng argumento. Putê: Ayan!—patuloy ng matandang babae;—pagkatapos niyang bugbugin si Padre Dámaso, wala na siyang natitirang gagawin kundi patayin si Padre Salví. Asawa ni Putê: Pero hindi mo maikakaila na mabait siya noong bata pa. Putê: Oo, mabait siya,—sagot ng matandang babae;—pero pumunta siya sa Espanya; lahat ng pumupunta sa Espanya ay nagiging erehe, sabi ng mga kura. Asawa ni Putê: Oy!—ganti ng asawa na nakakita ng pagkakataong makabawi;—at ang kura, at lahat ng mga kura, at ang arsobispo, at ang Papa, at ang Birhen, hindi ba sila taga-Espanya? Aba! Erehe rin kaya sila? Aba! Sa kabutihang-palad para kay kapatid na Putê, ang pagdating ng isang katulong na tumatakbo, balisang-balisa at maputla, ay pumutol sa pagtatalo. Katulong: May nakabitin sa halamanan ng kapitbahay!—sabi niya habang hinihingal. Lahat: May nakabitin!—bulalas ng lahat na puno ng pagkamangha. Ang mga babae ay nagkrus; walang makagalaw sa kanilang kinalalagyan. Katulong: Oo, ginoo, patuloy ng katulong na nanginginig;—kukuha sana ako ng gisantes... sumilip ako sa halamanan ng kapitbahay para tingnan kung naroon siya... nakita ko ang isang lalaking umuugoy; akala ko si Teo, ang utusan, na lagi akong binibigyan... Lumapit ako para... kumuha ng gisantes, at nakita kong hindi siya iyon kundi iba, isang patay; tumakbo ako, tumakbo at... Asawa ni Putê: Puntahan natin,—sabi ng matanda habang tumatayo;—samahan mo kami. Putê: Huwag kang pumunta!—sigaw ni kapatid na Putê habang hinahawakan siya sa kamiseta;—may mangyayaring masama sa iyo! Nagbigti siya? E di lalo nang masama para sa kanya! Asawa ni Putê: Hayaan mo akong tingnan siya, babae; pumunta ka sa tribunal, Juan, para mag-ulat; baka hindi pa siya patay. At nagtungo siya sa halamanan, kasunod ang katulong, na nagtatago sa likod niya; ang mga babae at si kapatid na Putê mismo ay sumunod sa likuran, puno ng takot at pagkamausisa. Katulong: Nandoon siya, ginoo,—sabi ng katulong habang humihinto at itinuturo ng daliri. Huminto ang komisyon sa malayu-layong agwat, at hinayaang lumapit nang mag-isa ang matanda. Isang katawan ng tao, nakabitin sa sanga ng isang santol[1], ay marahang umuugoy, itinutulak ng simoy ng hangin. Tinitigan ito ng matanda nang ilang sandali; nakita niya ang mga naninigas na paa, ang mga braso, ang mantsadong damit, ang nakalaylay na ulo. Asawa ni Putê: Hindi natin siya dapat galawin hanggang dumating ang hustisya,—sabi niya nang malakas;—naninigas na siya; matagal na siyang patay. Ang mga babae ay dahan-dahang lumapit. Isang Babae: Siya ang kapitbahay na nakatira sa maliit na bahay na iyon, ang dumating dalawang linggo na ang nakalipas; tingnan ninyo ang peklat sa mukha. Mga Babae: Ave Maria [Aba Ginoong Maria]!—bulalas ng ilang babae. Isang Dalaga: Ipagdasal ba natin ang kanyang kaluluwa?—tanong ng isang dalaga pagkatapos niyang tingnan at suriin ito. Putê: Tanga, erehe!—saway ni kapatid na Putê,—hindi mo ba alam ang sinabi ni Padre Dámaso? Pagtukso sa Diyos ang ipagdasal ang isang napahamak; ang nagpapakamatay ay napapahamak nang walang kapatawaran; kaya hindi siya inililibing sa banal na lupa. At idinagdag niya: Putê: Akala ko na ngang masama ang kahihinatnan ng taong iyon; hindi ko kailanman nalaman kung saan siya kumukuha ng ikinabubuhay. Isa pang Dalaga: Dalawang beses ko siyang nakitang nakikipag-usap sa sakristan mayor,—puna ng isang dalaga. Putê: Tiyak na hindi iyon para mangumpisal ni para magpamisa! Dumating ang mga kapitbahay, at isang malaking pulutong ang pumalibot sa bangkay, na patuloy pang umuugoy. Pagkalipas ng kalahating oras, dumating ang isang alguacil [tagapagpatupad ng batas sa bayan], ang directorcillo [kalihim ng pamahalaang-bayan] at dalawang kuwadrilyero; ibinaba siya ng mga ito at inilagay sa isang parihuela. Directorcillo: Nagmamadaling mamatay ang mga tao,—natatawang sabi ng directorcillo habang inaalis ang plumang nakaipit sa kanyang tainga. Ginawa niya ang kanyang mga mapanlinlang na tanong, kumuha ng pahayag mula sa katulong na sinikap niyang lituhin, kung minsan ay tinitingnan siya nang masama, kung minsan ay tinatakot siya, kung minsan ay iniuugnay sa kanya ang mga salitang hindi niya sinabi, kaya’t siya, sa pag-aakalang makukulong siya, ay nagsimulang umiyak at sa wakas ay umaming hindi siya naghahanap ng gisantes kundi... at itinuro si Teo bilang saksi. Samantala, isang magsasaka na may malapad na salakot at may malaking tapal sa leeg, ay sinusuri ang bangkay at ang lubid. Ang mukha ay hindi mas nangingitim kaysa sa ibang bahagi ng katawan; sa itaas ng pagkakatali ay may dalawang gasgas at dalawang maliit na pasa o ekimosis; ang mga gasgas ng lubid ay maputi at walang dugo. Maingat na sinuri ng mausisang magsasaka ang kamiseta at pantalon, napansin na puno ang mga ito ng alikabok at bagong punit sa ilang bahagi; ngunit ang pinakanakakuha ng kanyang pansin ay ang mga buto ng amores-secos[2] na nakakapit hanggang sa kuwelyo ng kamiseta. Directorcillo: Ano ang tinitingnan mo?—tanong ng directorcillo. Magsasaka: Tinitingnan ko, ginoo, kung makikilala ko siya,—pautal niyang sabi habang bahagyang nagpupugay, ibig sabihin, lalong ibinababa ang salakot. Directorcillo: Hindi mo ba narinig na isa siyang nagngangalang Lucas? Natutulog ka ba? Nagtawanan ang lahat. Ang magsasaka, napahiya, ay bumigkas ng ilang salita, at lumayong nakayuko, marahang naglalakad. Asawa ni Putê: Oy! Saan kayo pupunta?—sigaw ng matanda;—hindi riyan ang labasan; diyan ang daan papunta sa bahay ng patay! Directorcillo: Natutulog pa rin ang tao!—sabi ng directorcillo na may pangungutya; kailangan siyang buhusan ng tubig. Muling nagtawanan ang mga nakapaligid. Iniwan ng magsasaka ang lugar kung saan siya lubhang napahiya, at nagtungo sa simbahan. Sa sakristiya, hinanap niya ang sakristan mayor. Mga Sakristan: Tulog pa!—bastos na sagot sa kanya;—hindi ba ninyo alam na kagabi ay nilooban ang kumbento? Magsasaka: Maghihintay ako hanggang sa magising siya. Tiningnan siya ng mga sakristan nang may kabastusan na karaniwan sa mga taong sanay sa masamang pagtrato. Sa isang sulok na nasa anino, natutulog sa isang mahabang silya ang lalaking bulag ang isang mata. Nakapatong ang salamin sa mata sa kanyang noo, sa pagitan ng mahahabang hibla ng buhok; ang dibdib, payat at sakitin, ay hubad at pantay na umaangat at bumababa. Umupo ang magsasaka sa malapit, handang maghintay nang matiyaga, ngunit nahulog ang isa niyang barya at hinanap niya ito, sa tulong ng isang kandila, sa ilalim ng silyon ng sakristan mayor. Napansin din ng magsasaka ang mga buto ng amores secos sa pantalon at sa mga manggas ng kamiseta ng natutulog, na sa wakas ay nagising, kinusot ang nag-iisa niyang malusog na mata, at sinita ang lalaki nang mainit ang ulo. Magsasaka: Gusto ko sanang magpamisa, ginoo!—sagot niya sa tonong humihingi ng paumanhin. Sakristan Mayor: Tapos na ang lahat ng misa,—sabi noon ng lalaking bulag ang isang mata, na bahagyang lumambot ang tinig;—kung gusto mo para bukas... Para ba sa mga kaluluwa sa Purgatoryo? Magsasaka: Hindi, ginoo,—sagot ng magsasaka habang inaabot sa kanya ang isang piso. At habang tinititigan niya ito nang diretso sa nag-iisa nitong mata, idinagdag niya: Magsasaka: Para ito sa isang taong malapit nang mamatay. At iniwan niya ang sakristiya. Magsasaka: Nahuli ko sana siya kagabi!—sabi niyang napabuntong-hininga, habang inaalis ang tapal at tumutuwid upang mabawi ang mukha at taas ni Elías. Mga Talababa ------------ [1] Sandoricum indicum, ayon kay Cavanilles (pamilyang Meliaceae). [2] Desmodium canescens, ayon kay De Candolle, halamang leguminosa [kauri ng gisantes at bataw]. ============================================================================== KABANATA LVII: MAGDUSA KAYONG MGA TALUNAN! ============================================================================== Aking saya’y nahulog sa balon. Ang ilang guwardiya sibil ay naglalakad-lakad nang may nakapangingilabot na anyo sa harap ng pintuan ng tribunal [bulwagan ng bayan], at nagbabanta gamit ang puluhan ng kanilang riple sa mga pangahas na bata, na tumitiyad o nagpapasanan upang may makita kahit kaunti sa pagitan ng mga rehas. Ang bulwagan ay hindi na nagpapakita ng masayang anyo tulad noong pinagtatalunan ang programa ng pista; ngayon ito ay madilim at hindi nakapagpapanatag. Ang mga guwardiya sibil at mga kuwadrilyero [mga tanod ng munisipyo] na naroon ay halos hindi nagsasalita, at kung magsalita man ay pabulong at maiikling salita lamang. Sa mesa, nagsusulat nang padaskol sa mga papel ang directorcillo [kalihim ng pamahalaang-bayan], dalawang eskribyente at ilang sundalo; ang alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan] ay paroo’t parito, at paminsan-minsan ay tumitingin nang mabangis sa pintuan; hindi marahil naging mas mapagmataas pa si Temístocles sa mga Palarong Olimpiko pagkatapos ng labanan sa Salamina. Si Doña Consolación ay naghihikab sa isang sulok, ipinapakita ang maitim niyang lalamunan at ang sira-sira niyang mga ngipin; ang kanyang tingin ay malamig at nakapangingilabot na nakatuon sa pintuan ng bilangguan, na puno ng mga malaswang larawan. Napapayag niya ang kanyang asawa, na naging mabait dahil sa tagumpay, na hayaan siyang masaksihan ang interogasyon at marahil ang mga kasunod na pagpapahirap. Naaamoy na ng hiyena ang bangkay, dinidilaan nito ang kanyang nguso, at naiinip ito sa pagkaantala ng pagpapahirap. Ang gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan] ay labis na nalulungkot: ang kanyang silyon, ang malaking silyon na nasa ilalim ng larawan ng Kanyang Kamahalan, ay bakante at tila nakalaan para sa ibang tao. Bandang alas-nuwebe, dumating ang kura na maputla at nakakunot ang noo. Alférez: Hindi nga ninyo kami pinaghintay!—sabi sa kanya ng alférez. Fray Salví: Mas gusto ko sanang hindi dumalo,—sagot nang mahina ni Padre Salví, nang hindi pinapansin ang mapait na tonong iyon;—napakanerbiyoso ko. Alférez: Dahil walang dumating, upang hindi maiwan ang kanilang puwesto, inakala kong ang inyong presensiya... Alam naman ninyong aalis sila ngayong hapon. Fray Salví: Ang binatang si Ibarra at ang tenyente mayor [pangalawang pinuno ng bayan]...? Itinuro ng alférez ang bilangguan. Alférez: Walo ang naroon,—sabi niya;—namatay si Bruno nang hatinggabi, ngunit nakatala na ang kanyang pahayag. Itinuro ng kura si Doña Consolación, na sumagot ng isang hikab at isang “aah!” at naupo sa silyon sa ilalim ng larawan ng Kanyang Kamahalan. Fray Salví: Maaari na tayong magsimula!—tugon niya. Alférez: Ilabas ang dalawang nasa cepo [kahoy na pangipit sa paa ng bilanggo]!—utos ng alférez sa tinig na pinilit niyang gawing nakakatakot hangga’t kaya, at pagbaling sa kura, idinagdag niya sa ibang tono: Alférez: Nakapasok sila roon nang may nilaktawang dalawang butas! Para sa mga hindi pamilyar sa mga kasangkapang ito ng pagpapahirap, sasabihin namin na ang cepo ay isa sa mga pinakamagaan. Ang mga butas na pinagpapasukan ng mga binti ng mga nakakulong ay may layong humigit-kumulang isang dangkal; kapag nilaktawan ang dalawang butas, ang bilanggo ay mapapasa isang posisyong medyo pilit, na may kakaibang sakit sa mga bukung-bukong at isang pagkakabuka ng mga binti na higit sa isang vara [lumang sukat ng haba, mga 84 sentimetro]: hindi ito agad pumapatay, gaya ng madaling maiisip. Ang bantay ng bilangguan, na sinusundan ng apat na sundalo, ay nag-alis ng trangka at binuksan ang pintuan. Isang nakasusukang amoy at makapal at mamasa-masang hangin ang lumabas mula sa makapal na dilim kasabay ng ilang daing at hikbi. Isang sundalo ang nagsindi ng posporo, ngunit namatay ang apoy sa marumi at bulok na hanging iyon, at kinailangan nilang maghintay na mapalitan ang hangin. Sa malabong liwanag ng isang kandila ay naaninag ang ilang anyo ng tao: mga lalaking yakap ang kanilang mga tuhod at itinatago ang ulo sa pagitan nito, nakadapa, nakatayo, nakaharap sa pader, atbp. Narinig ang pagkalampag at pagngitngit, kasabay ng mga mura: binubuksan ang cepo. Si Doña Consolación ay bahagyang nakayuko pasulong, banat ang mga kalamnan ng leeg, at nakatitig ang nanlalaking mga mata sa nakaawang na pintuan. Sa pagitan ng dalawang sundalo ay lumabas ang isang madilim na anyo, si Társilo, ang kapatid ni Bruno. May posas siya sa mga kamay; ang kanyang punit-punit na damit ay naglalantad ng matipunong mga kalamnan. Ang kanyang mga mata ay walang-pakundangang tumitig sa asawa ng alférez. Alférez: Ito ang pinakamatapang na lumaban at nag-utos sa kanyang mga kasama na tumakas,—sabi ng alférez kay Padre Salví. Kasunod niya ang isa pang kaawa-awa ang anyo, na tumataghoy at umiiyak na parang bata: pilay siya at may mantsa ng dugo ang kanyang pantalon. Isa pang Bilanggo: Awa, ginoo, awa! Hindi na ako papasok ulit sa patyo!—sigaw niya. Alférez: Isa siyang walanghiya,—puna ng alférez na kausap ang kura;—tinangka niyang tumakas, ngunit nasugatan siya sa hita. Sila lang dalawa ang buhay na hawak namin. Alférez: Ano ang pangalan mo?—tanong ng alférez kay Társilo. Társilo: Társilo Alasigan. Alférez: Ano ang ipinangako sa inyo ni Don Crisóstomo para lusubin ninyo ang kuwartel? Társilo: Hindi kailanman nakipag-ugnayan sa amin si Don Crisóstomo. Alférez: Huwag mong itanggi! Kaya nga tinangka ninyo kaming biglain. Társilo: Nagkakamali kayo: pinatay ninyo sa palo ang aming ama, ipinaghiganti namin siya at wala nang iba. Hanapin ninyo ang inyong dalawang kasamahan. Tumingin sa sarhento ang nagulat na alférez. Társilo: Naroon sila sa isang bangin, doon namin sila itinapon kahapon, doon sila mabubulok. Ngayon, patayin na ninyo ako: wala na kayong malalaman pa. Nagkaroon ng sandaling katahimikan. Alférez: Sasabihin mo sa amin kung sino-sino ang iba mo pang mga kasabwat,—wika ng alférez, habang iwinawasiwas ang isang yantok. Isang ngiti ng paghamak ang lumitaw sa mga labi ng bilanggo. Nakipag-usap nang ilang sandali ang alférez, nang pabulong, sa kura; at bumaling sa mga sundalo: Alférez: Dalhin siya sa kinaroroonan ng mga bangkay!—utos niya. Sa isang sulok ng patyo, sa ibabaw ng isang lumang kariton, nakatambak ang limang bangkay, kalahating natatakpan ng isang punit na banig na puno ng dumi. Isang sundalo ang paroo’t parito mula sa isang dulo hanggang sa kabila, at dumudura sa bawat sandali. Alférez: Kilala mo ba sila?—tanong ng alférez, habang itinataas ang banig. Hindi sumagot si Társilo; nakita niya ang bangkay ng asawa ng baliw kasama ang dalawa pa; ang bangkay ng kanyang kapatid, tadtad ng saksak ng bayoneta, at ang kay Lucas, na may lubid pa sa leeg. Dumilim ang kanyang tingin at tila may buntong-hiningang kumawala sa kanyang dibdib. Alférez: Kilala mo ba sila?—muling tanong nila sa kanya. Nanatiling walang imik si Társilo. Isang haging ang pumunit sa hangin at humagupit ang yantok sa kanyang likod. Nanginig siya, nangunot ang kanyang mga kalamnan. Inulit ang mga hagupit ng yantok, ngunit hindi natinag si Társilo. Alférez: Paluin siya hanggang sa mamatay siya o magtapat!—sigaw ng alférez, na galit na galit. Directorcillo: Magsalita ka na!—sabi sa kanya ng directorcillo;—papatayin ka rin naman nila. Muli siyang dinala sa bulwagan kung saan ang isa pang bilanggo ay tumatawag sa mga santo, nangangatog ang mga ngipin at nanghihina ang mga tuhod. Fray Salví: Kilala mo ba ang isang iyan?—tanong ni Padre Salví. Társilo: Ngayon ko lang siya unang nakita!—sagot ni Társilo, na tumingin nang may kaunting awa sa isa. Sinuntok at sinipa siya ng alférez. Alférez: Itali siya sa bangko! Nang hindi inaalis ang kanyang mga posas, na may mantsa ng dugo, itinali siya sa isang bangkong kahoy. Tumingin sa paligid ang kaawa-awa na parang may hinahanap at nakita si Doña Consolación; tumawa siya nang may pang-uuyam. Nagulat ang mga naroroon, sinundan nila ang kanyang tingin at nakita ang ginang, na bahagyang kinakagat ang kanyang mga labi. Társilo: Wala pa akong nakitang babaeng mas pangit!—bulalas ni Társilo sa gitna ng katahimikan ng lahat;—mas gusto ko pang humiga sa bangko, gaya ng kalagayan ko ngayon, kaysa sa tabi niya, gaya ng alférez. Namutla ang Musa. Társilo: Papatayin ninyo ako sa palo, ginoong alférez,—patuloy niya;—ngayong gabi ay ipaghihiganti ako ng inyong asawa sa pagyakap sa inyo. Alférez: Busalan siya!—sigaw ng alférez, na nanginginig sa galit. Tila ang busal lamang ang hinahangad ni Társilo, sapagkat nang makamit niya ito, nagliwanag ang kanyang mga mata sa kasiyahan. Sa isang hudyat ng alférez, sinimulan ng isang guwardiya, na may hawak na yantok, ang kanyang malungkot na gawain. Nangunot ang buong katawan ni Társilo; isang impit at mahabang ungol ang narinig sa kabila ng telang nakatakip sa kanyang bibig; yumuko siya: namamantsahan na ng dugo ang kanyang damit. Si Padre Salví, maputla at may ligaw na tingin, ay hirap na tumayo, kumumpas ng kamay at iniwan ang bulwagan nang pasuray-suray ang hakbang. Sa kalye, nakita niya ang isang dalagang nakasandal ang likod sa pader, matigas, hindi gumagalaw, nakikinig nang mabuti, nakatingin sa kawalan, nakaunat sa lumang pader ang naninigas niyang mga kamay. Tinatamaan siya nang buo ng araw. Tila binibilang niya, nang hindi humihinga, ang mga tuyo at mapurol na hampas at ang nakadudurog-pusong daing na iyon. Siya ang kapatid na babae ni Társilo. Sa bulwagan, nagpapatuloy samantala ang eksena: ang kaawa-awa, hapo sa sakit, ay natahimik at hinintay na mapagod ang kanyang mga berdugo. Sa wakas, ang humihingal na sundalo ay ibinaba ang kanyang braso, at ang alférez, maputla sa galit at pagkamangha, ay sumenyas na kalagan siya. Tumayo noon si Doña Consolación at may ibinulong na ilang salita sa tainga ng kanyang asawa. Tumango ito bilang tanda ng pag-unawa. Alférez: Sa balon siya!—sabi niya. Alam ng mga Pilipino ang ibig sabihin nito; sa Tagalog ay isinasalin nila ito bilang timbain[1]. Hindi namin alam kung sino ang nakaimbento ng pamamaraang ito, ngunit sa palagay namin ay matagal na ito. Ang Katotohanan, na umaahon mula sa isang balon, ay marahil ang mapanuyang pagpapakahulugan dito. Sa gitna ng patyo ng tribunal ay nakatayo ang kaakit-akit tingnang gilid ng isang balon, na magaspang ang pagkakagawa mula sa mga batong hindi tinabas. Isang simpleng kasangkapang yari sa kawayan, na hugis-pingga, ang ginagamit upang sumalok ng tubig na malapot, marumi at mabaho. Mga basag na palayok, basura at iba pang likido ang nagtitipon doon, sapagkat ang balong iyon ay parang bilangguan: doon napupunta ang lahat ng itinatapon o itinuturing na walang silbi ng lipunan; anumang bagay na mahulog doon, gaano man kabuti noon, ay nawawala na. Gayunpaman, hindi ito kailanman tinatabunan: kung minsan ay pinarurusahan ang mga bilanggo na hukayin at palalimin ito, hindi dahil iniisip na may mapapakinabangan sa parusang iyon, kundi dahil sa hirap na dulot ng gawain: ang bilanggong minsang bumaba roon ay nagkakaroon ng lagnat na halos palaging ikinamamatay niya. Pinagmamasdan ni Társilo nang nakatitig ang lahat ng paghahanda ng mga sundalo; napakaputla niya at ang kanyang mga labi ay nanginginig o bumubulong ng isang dasal. Ang pagmamataas ng kanyang kawalan ng pag-asa ay tila nawala o, kahit papaano, humina. Ilang beses niyang iniyuko ang dati’y tuwid niyang leeg, at itinitig ang paningin sa lupa, nakahandang magtiis. Dinala siya sa tabi ng gilid ng balon, na sinusundan ni Doña Consolación, na nakangiti. Isang tingin ng inggit ang ipinukol ng kaawa-awa sa tambak ng mga bangkay at isang buntong-hininga ang kumawala sa kanyang dibdib. Directorcillo: Magsalita ka na!—muling sabi sa kanya ng directorcillo;—bibitayin ka rin naman nila; kahit papaano ay mamatay ka nang hindi gaanong nagdurusa. Isang Kuwadrilyero: Mula rito ay lalabas ka para mamatay,—sabi sa kanya ng isang kuwadrilyero. Inalis nila ang busal at ibinitin siya nang patiwarik. Kailangan siyang ibaba nang pauna ang ulo at manatili nang ilang sandali sa ilalim ng tubig, katulad ng ginagawa sa timba, ang kaibahan lamang ay mas matagal na iniiwan doon ang tao. Lumayo ang alférez upang kumuha ng relo at bilangin ang mga minuto. Samantala, nakabitin si Társilo, at ang kanyang mahabang buhok ay inililipad ng hangin; kalahating nakapikit ang kanyang mga mata. Társilo: Kung kayo’y mga Kristiyano, kung kayo’y may puso,—bulong niya na nagsusumamo,—ibaba ninyo ako nang mabilis o gawin ninyong tumama ang aking ulo sa pader upang ako’y mamatay. Gagantimpalaan kayo ng Diyos sa mabuting gawang ito... baka isang araw ay maging katulad ko rin kayo! Bumalik ang alférez at pinangasiwaan ang pagbaba, hawak ang relo. Doña Consolación: Dahan-dahan, dahan-dahan!—sigaw ni Doña Consolación habang sinusundan ng tingin ang kaawa-awa;—mag-ingat! Dahan-dahang bumababa ang pingga; si Társilo ay sumasagi sa mga nakausling bato at sa maruruming halaman na tumutubo sa mga bitak. Pagkatapos, tumigil sa paggalaw ang pingga: binibilang ng alférez ang mga segundo. Alférez: Itaas!—matigas na utos niya pagkalipas ng kalahating minuto. Ang mala-pilak at maindayog na tunog ng mga patak ng tubig na bumabagsak sa tubig ang nagbalita ng pagbabalik ng bilanggo sa liwanag. Sa pagkakataong ito, dahil mas mabigat ang panimbang, mabilis siyang umangat. Ang mga batu-bato at graba, na natanggal mula sa mga pader, ay bumagsak nang maingay. Nababalot ng nakapandidiring putik ang kanyang noo at buhok, puno ng sugat at galos ang kanyang mukha, basang-basa at tumutulo ang katawan, lumitaw siya sa harap ng tahimik na madla: pinanginginig siya ng hangin sa lamig. Alférez: Gusto mo na bang magtapat?—tanong nila sa kanya. Társilo: Alagaan mo ang kapatid kong babae!—bulong ng kaawa-awa, na nagsusumamong nakatingin sa isang kuwadrilyero. Muling lumangitngit ang pinggang kawayan at muling naglaho ang hinatulan. Napansin ni Doña Consolación na nanatiling payapa ang tubig. Bumilang ang alférez ng isang minuto. Nang muling umakyat si Társilo, nakangiwi at nangangulay-ube ang kanyang mukha. Tumingin siya sa mga naroroon at pinanatiling dilat ang kanyang mga mata, na namumula sa dugo. Alférez: Magtatapat ka na ba?—muling tanong ng alférez, na nawawalan na ng pag-asa. Umiling si Társilo at muli nila siyang ibinaba. Unti-unting pumipikit ang kanyang mga talukap, nakatingin pa rin ang kanyang mga mata sa langit kung saan lumulutang ang mapuputing ulap; binabaluktot niya ang kanyang leeg upang patuloy na makita ang liwanag ng araw, ngunit di nagtagal ay kinailangan niyang lumubog sa tubig, at ang kasumpa-sumpang tabing na iyon ang nagtago sa kanya ng tanawin ng mundo. Lumipas ang isang minuto; nakita ng nagmamasid na Musa ang malalaking bula ng hangin na umaakyat sa ibabaw. Doña Consolación: Nauuhaw siya!—tumatawang sabi niya. At muling naging payapa ang tubig. Sa pagkakataong ito ay tumagal ito ng isa’t kalahating minuto at sumenyas ang alférez. Hindi na nakangiwi ang mukha ni Társilo; ipinapakita ng bahagyang nakaawang na mga talukap ang puti ng mata; mula sa kanyang bibig ay lumalabas ang maputik na tubig na may bahid ng dugo; umiihip ang malamig na hangin, ngunit hindi na nanginginig ang kanyang katawan. Nagkatinginan ang lahat nang tahimik, maputla at nasindak. Sumenyas ang alférez na ibaba siya at lumayo nang nag-iisip; ilang ulit na idinikit ni Doña Consolación sa kanyang hubad na mga binti ang baga ng kanyang tabako, ngunit hindi na kumislot ang katawan at namatay ang baga. Isa pang Kuwadrilyero: Siya mismo ang pumigil sa sarili niyang hininga!—bulong ng isang kuwadrilyero;—tingnan ninyo kung paano bumaliktad ang kanyang dila na parang gusto niyang lunukin ito. Ang isa pang bilanggo ay pinagmamasdan ang eksena nang nanginginig at pawis na pawis: tumitingin siya sa lahat ng dako na parang baliw. Inutusan ng alférez ang directorcillo na tanungin siya. Isa pang Bilanggo: Ginoo, ginoo!—daing niya;—sasabihin ko ang lahat ng gusto ninyo! Directorcillo: Sige! tingnan natin: ano ang pangalan mo? Andong: Andong[2], ginoo! Directorcillo: Bernardo... Leonardo... Ricardo... Eduardo... Gerardo... o ano? Andong: Andong, ginoo!—ulit ng tanga. Alférez: Ilagay na lang ninyo siyang Bernardo o kahit ano,—pasya ng alférez. Directorcillo: Apelyido? Tiningnan siya ng lalaki nang takot na takot. Directorcillo: Ano ang pangalan mo, ano ang idinadagdag nila sa pangalang Andong? Andong: Ah, ginoo! Andong Medio tonto [Kalahating-tanga], ginoo! Hindi napigilan ng mga naroroon ang pagtawa; pati ang alférez ay tumigil sa kanyang paglalakad. Directorcillo: Hanapbuhay? Andong: Tagapungos ng niyog, ginoo, at utusan ng aking biyenan. Directorcillo: Sino ang nag-utos sa inyo na lusubin ang kuwartel? Andong: Wala, ginoo! Directorcillo: Paanong wala? Huwag kang magsinungaling, kundi ilalagay ka nila sa balon! Sino ang nag-utos sa inyo? Sabihin mo ang totoo! Andong: Ang totoo, ginoo! Directorcillo: Sino? Andong: Sino, ginoo! Directorcillo: Itinatanong ko kung sino ang nag-utos sa inyo na gumawa ng rebolusyon. Andong: Anong rebolusyon, ginoo? Directorcillo: Iyon, dahil naroon ka kagabi sa patyo ng kuwartel. Andong: Ah, ginoo!—bulalas ni Andong, na namumula. Directorcillo: Sino, kung gayon, ang may kasalanan niyan? Andong: Ang biyenan ko, ginoo! Isang malakas na halakhak ang sumalubong sa mga salitang ito. Tumigil ang alférez at tiningnan nang hindi mabagsik ang kaawa-awa, na, sa pag-aakalang nagkaroon ng mabuting epekto ang kanyang mga salita, ay nagpatuloy nang mas masigla: Andong: Oo, ginoo: walang ibang ipinapakain sa akin ang biyenan ko kundi puro bulok at walang silbi; kagabi, pagdating ko, sumakit ang tiyan ko, nakita kong malapit ang patyo ng kuwartel, at sinabi ko sa sarili ko: Gabi na, walang makakakita sa iyo. Pumasok ako... at nang patayo na ako, maraming putok ang umalingawngaw; itinatali ko ang aking salawal... Isang hagupit ng yantok ang pumutol sa kanyang salita. Alférez: Sa bilangguan!—utos ng alférez;—mamayang hapon, sa kabisera siya! Mga Talababa ------------ [1] Mula sa pandiwang timba, umigib ng tubig mula sa balon. [2] Palayaw ng ilang pangalan. (Tingnan sa teksto ang mga binabanggit ng directorcillo.) Karaniwang inaalis ng mga Tagalog ang unang pantig ng pangalan at idinadagdag ang hulaping ng: Mariang, Andeng, Ticá, atbp. Kung minsan naman ay naglalagay sila ng y: Doray, Tinay, atbp. ============================================================================== KABANATA LVIII: ANG ISINUMPA ============================================================================== Agad na kumalat sa bayan ang balita na ang mga bilanggo ay aalis na; sa simula’y narinig ito nang may takot, pagkatapos ay dumating ang mga iyakan at mga hinagpis. Ang mga pamilya ng mga bilanggo ay nagtatakbuhan na parang mga baliw: pumupunta sila mula sa kumbento patungo sa kuwartel, mula sa kuwartel patungo sa tribunal [bulwagan ng bayan], at dahil wala silang matagpuang aliw saanman, pinupuno nila ang hangin ng mga sigaw at mga daing. Ang kura paroko ay nagkulong dahil sa pagkakasakit; dinagdagan ng alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan] ang kanyang mga bantay, na sumasalubong sa mga babaeng nagmamakaawa sa pamamagitan ng puluhan ng baril; ang gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan], isang taong walang silbi, ay mukhang mas tanga at mas walang silbi kaysa kailanman. Sa harap ng bilangguan, nagtatakbuhan mula sa isang dulo patungo sa kabila ang mga babaeng may lakas pa; ang mga wala na, nakaupo sa lupa at binibigkas ang mga pangalan ng kanilang mga mahal sa buhay. Ang araw ay nakakapaso at wala sa mga kawawang babaeng iyon ang nag-iisip na umalis. Si Doray, ang masayahin at maligayang asawa ni Don Filipo, ay pagala-galang balisa, karga sa mga bisig ang kanyang munting anak: pareho silang umiiyak. Mga Tao: Umalis na kayo,—sabi nila sa kanya;—magkakalagnat ang inyong anak. Doray: Para saan pa ang mabuhay kung wala siyang amang magpapalaki sa kanya?—sagot ng nagdadalamhating babae. Mga Tao: Ang inyong asawa ay inosente; baka bumalik pa siya! Doray: Oo, kapag patay na kami! Si Kapitana Tinay ay umiiyak at tinatawag ang kanyang anak na si Antonio; ang matapang na si Kapitana María ay nakatingin sa maliit na rehas, na sa likod nito ay naroon ang kanyang dalawang anak na kambal, ang tangi niyang mga anak. Naroon ang biyenan ng tagapungos ng niyog; hindi siya umiiyak: palakad-lakad siya, kumukumpas ng mga brasong nakalilis ang manggas at nagtatalumpati sa madla. Biyenan ni Andong: Nakita na ba ninyo ang ganito? Hulihin ang aking Andong, barilin, ilagay sa cepo [kahoy na pangipit sa paa ng bilanggo] at dalhin sa kabisera, dahil lang... dahil lang may bago siyang pantalon? Humihingi ito ng paghihiganti! Nang-aabuso ang mga guwardiya sibil! Sumpa ko, kapag may nakita pa akong sinuman sa kanila na naghahanap ng tagong lugar sa aking bakuran, gaya ng madalas mangyari, puputulan ko siya, puputulan ko siya! o kung hindi... putulan nila ako! Ngunit kakaunti ang sumang-ayon sa biyenang Muslim. Isang Babae: Lahat ng ito ay kasalanan ni Don Crisóstomo,—buntong-hininga ng isang babae. Ang guro ay pagala-gala rin nang litong-lito sa gitna ng karamihan; si Ñor Juan ay hindi na kinikiskis ang kanyang mga kamay, hindi na niya dala ang kanyang plomada ni ang kanyang metro: ang lalaki ay nakaitim, dahil nakarinig siya ng masamang balita, at tapat sa kanyang ugali na tingnan ang hinaharap bilang isang nangyari na, siya ay nagluluksa na sa pagkamatay ni Ibarra. Sa alas-dos ng hapon, isang karitong walang bubong, na hinihila ng dalawang baka, ang huminto sa harap ng tribunal. Ang kariton ay pinalibutan ng karamihan, na nais tanggalin ang mga baka at sirain ito. Kapitana María: Huwag ninyong gawin iyan,—sabi ni Kapitana María;—gusto ba ninyong maglakad sila? Ito’y nagpahinto sa mga pamilya. Dalawampung sundalo ang lumabas at pinalibutan ang sasakyan. Pagkatapos ay lumabas ang mga bilanggo. Ang una ay si Don Filipo, nakatali; nakangiti niyang binati ang kanyang asawa; napahagulgol nang mapait si Doray at nahirapan ang dalawang guwardiya na pigilan siyang yakapin ang kanyang asawa. Si Antonio, ang anak ni Kapitana Tinay, ay lumabas na umiiyak na parang bata, na nagpalala lamang sa mga sigaw ng kanyang pamilya. Ang tangang si Andong ay humagulgol nang makita ang kanyang biyenan, ang sanhi ng kanyang kasawian. Si Albino, ang dating seminarista, ay nakatali rin ang mga kamay, gayundin ang kambal ni Kapitana María. Ang tatlong kabataang ito ay seryoso at mabigat ang anyo. Ang huling lumabas ay si Ibarra, walang tali, ngunit inaakay sa pagitan ng dalawang guwardiya sibil. Ang binata ay maputla; naghanap siya ng mukha ng isang kaibigan. Maraming Tinig: Iyan ang may kasalanan!—sigaw ng maraming tinig;—iyan ang may kasalanan at walang tali! Biyenan ni Andong: Walang ginawa ang aking manugang pero nakaposas siya! Bumaling si Ibarra sa kanyang mga guwardiya: Ibarra: Itali ninyo ako, ngunit itali ninyo ako nang mahigpit, siko sa siko!—sabi niya. Mga Guwardiya: Wala kaming utos! Ibarra: Itali ninyo ako! Sumunod ang mga sundalo. Lumabas ang alférez na nakasakay sa kabayo, armado hanggang sa mga ngipin; sinundan siya ng sampu o labinlimang sundalo pa. Bawat bilanggo ay may pamilya na nagmamakaawa roon para sa kanya, umiiyak para sa kanya at tumatawag sa kanya sa mga pinakamalambing na pangalan. Si Ibarra lamang ang walang sinuman; pati si Ñor Juan at ang guro ay nawala. Doray: Ano ang nagawa sa inyo ng aking asawa at anak?—umiiyak na sabi sa kanya ni Doray:—tingnan ninyo ang aking kawawang anak! inalisan ninyo siya ng ama! Biyenan ni Andong: Duwag ka!—sigaw sa kanya ng biyenan ni Andong.—Habang ang iba ay lumalaban para sa iyo, nagtatago ka, duwag! Isang Matanda: Sumpain ka!—sabi ng isang matanda na sumusunod sa kanya;—sumpain ang ginto na naipon ng iyong pamilya para guluhin ang aming kapayapaan! Sumpain! Sumpain! Kamag-anak ni Albino: Bitayin ka sana, erehe!—sigaw sa kanya ng isang babaeng kamag-anak ni Albino,—at dahil hindi na makapagpigil, dumampot siya ng bato at inihagis ito sa kanya. Agad na ginaya ang halimbawa, at bumagsak sa kawawang binata ang ulan ng alikabok at mga bato. Tiniis ni Ibarra nang hindi natitinag, nang walang galit, walang reklamo, ang makatarungang paghihiganti ng napakaraming nasaktang puso. Iyon ang pamamaalam, ang paalam na ibinibigay sa kanya ng kanyang bayan, kung saan naroon ang lahat ng kanyang mga minamahal. Yumuko siya; marahil iniisip niya ang isang lalaking hinagupit sa mga lansangan ng Maynila, ang isang matandang babae na bumagsak na patay nang makita ang ulo ng kanyang anak; marahil ang kuwento ni Elías ay dumadaan sa harap ng kanyang mga mata. Inakala ng alférez na kailangan niyang palayuin ang karamihan, ngunit ang mga batuhan at mga insulto ay hindi tumigil. Isang ina lamang ang hindi naghihiganti sa kanya ng kanyang mga pighati: si Kapitana María. Hindi gumagalaw, mahigpit na nakatikom ang mga labi, ang mga mata ay puno ng tahimik na luha, pinagmamasdan niya ang paglayo ng kanyang dalawang anak; ang kanyang hindi pagkilos at tahimik na pagdurusa ay mas malaki kaysa sa maalamat na si Niobe. Lumayo ang prusisyon. Sa mga taong nakadungaw sa iilang bintanang nakabukas, ang mga nagpakita ng pinakamaraming awa sa binata ay ang mga walang pakialam o ang mga usisero. Ang lahat ng kanyang mga kaibigan ay nagtago, oo, pati na si Kapitan Basilio, na nagbawal sa kanyang anak na si Sinang na umiyak. Nakita ni Ibarra ang umuusok na guho ng kanyang bahay, ng bahay ng kanyang mga magulang, kung saan siya ipinanganak, kung saan naninirahan ang mga pinakamatamis na alaala ng kanyang pagkabata at kabataan; ang mga luha, na matagal na pinigil, ay bumuhos mula sa kanyang mga mata; iniyuko niya ang ulo at umiyak, nang wala man lamang ang aliw na maitago ang kanyang pag-iyak, dahil nakatali siya, ni ang aliw na pukawin ng kanyang pagdurusa ang awa ng sinuman. Ngayon wala na siyang bayan, wala na siyang tahanan, wala na siyang pag-ibig, wala na siyang mga kaibigan, wala na siyang kinabukasan! Mula sa isang mataas na lugar, isang tao ang nagmamasid sa mapanglaw na prusisyon. Isa itong matanda, maputla, payat na payat, nakabalot sa isang kumot na lana, at hirap na nakasandal sa isang tungkod. Siya ang matandang pilosopong si Tasio, na sa balita ng pangyayari ay ninais na iwan ang kanyang higaan at pumunta, ngunit hindi siya pinayagan ng kanyang lakas. Sinundan ng tingin ng matanda ang kariton hanggang sa mawala ito sa malayo: nanatili siyang nag-iisip at nakayuko nang ilang sandali, pagkatapos ay tumayo siya at, nang may kahirapan, tinahak ang daan pauwi, nagpapahinga sa bawat hakbang. Kinabukasan, natagpuan siya ng mga pastol na patay sa mismong pintuan ng kanyang liblib na tirahan. ============================================================================== KABANATA LIX: SARILING BAYAN AT PANSARILING INTERES ============================================================================== Lihim na ipinadala ng telegrapo sa Maynila ang pangyayari, at makalipas ang tatlumpu’t anim na oras ay pinag-uusapan na ito nang may malaking hiwaga at hindi kakaunting pagbabanta ng mga pahayagan, na dinagdagan, iniwasto at pinutol ng piskal. Samantala, mga pribadong balita, na nagmula sa mga kumbento, ang unang kumalat mula sa bibig hanggang sa bibig, nang palihim, at may malaking takot sa mga nakaaalam nito. Ang pangyayari, na binago sa libu-libong bersiyon, ay pinaniwalaan nang mas madali o mas mahirap ayon sa kung pinalulugod o sinasalungat nito ang mga damdamin at ang paraan ng pag-iisip ng bawat isa. Bagaman hindi mukhang nagulo ang katahimikang pambayan, kahit man lamang sa panlabas, nagugulo naman ang kapayapaan ng tahanan, gaya ng sa isang lawa: habang ang ibabaw ay mukhang makinis at banayad, sa ilalim ay nagkukumpulan, nagtatakbuhan at naghahabulan ang mga piping isda. Mga krus, kondekorasyon, galon, puwesto, prestihiyo, kapangyarihan, kahalagahan, dignidad, atbp., ang nagsimulang magliparan, tulad ng mga paru-paro sa isang himpapawid ng mga gintong barya, sa mga mata ng isang bahagi ng populasyon. Para sa iba, isang madilim na ulap ang bumangon sa abot-tanaw, at sa kulay-abong likuran nito ay namumukod, tulad ng mga itim na silweta, ang mga rehas, ang mga kadena at maging ang malas na bitayan. Parang naririnig sa hangin ang mga interogasyon, ang mga hatol, ang mga sigaw na hinuhugot ng mga pagpapahirap; ang Marianas at ang Bagumbayan ay lumilitaw na nababalot ng gutay-gutay at duguang belo: nagkakahalo ang mga mangingisda at ang mga isda. Ipinakita ng tadhana ang pangyayari sa imahinasyon ng mga taga-Maynila tulad ng ilang pamaypay mula sa Tsina: isang mukhang pininturahan ng itim; ang kabila ay puno ng ginto, matitingkad na kulay, mga ibon at mga bulaklak. Sa mga kumbento ay naghahari ang pinakamatinding kaguluhan. Ikinakabit ang mga kabayo sa mga karwahe, nagdadalawan ang mga probinsiyal, nagkakaroon sila ng mga lihim na pulong. Nagpapakita sila sa mga palasyo upang ialok ang kanilang suporta sa pamahalaan, na nasa napakalaking panganib. Muling pinag-usapan ang mga kometa, ang mga parinig, ang mga pasaring, atbp. Isang Prayle: Isang Te Deum [himno ng pasasalamat sa Diyos], isang Te Deum!—sabi ng isang prayle sa isang kumbento;—sa pagkakataong ito ay walang dapat lumiban sa koro! Hindi maliit na kabutihan ng Diyos na ipakita ngayon, lalo na sa mga panahong ganito kasama, kung gaano kalaki ang ating halaga! Isa pang Prayle: Sa maliit na aral na ito ay siguradong nangangagat-labi ang hamak na heneral na si Mal Agüero[1] [Masamang Pangitain], sagot ng isa pa. Isang Prayle: Ano kaya ang nangyari sa kanya kung wala ang mga korporasyon? Isa pang Prayle: At para lalo pang ipagdiwang ang pista, pasabihan ang kapatid na kusinero at ang prokurador [tagapamahala ng mga ari-arian ng orden]... Gaudeamus [Magsaya tayo] nang tatlong araw! Mga Prayle: Amen!—Amen!—Mabuhay si Salví!—Mabuhay! Sa isa pang kumbento ay iba ang usapan. Isang Prayle: Nakita ninyo? Iyan ay isang estudyante ng mga Heswita; sa Ateneo nanggagaling ang mga filibustero [kaaway ng pamahalaan]!—sabi ng isang prayle. Isa pang Prayle: At ang mga anti-relihiyoso. Isang Prayle: Sinabi ko na: ipinapahamak ng mga Heswita ang bansa, sinisira nila ang kabataan; pero pinapayagan sila dahil gumuguhit sila ng ilang dungis sa papel kapag may lindol... Isa pang Prayle: At Diyos lang ang nakaaalam kung paano ginagawa ang mga iyon! Isang Prayle: Oo, subukan ninyong salungatin sila! Kapag ang lahat ay nayayanig at gumagalaw, sino ang nakapagsusulat ng mga guhit-guhit? Wala, si Padre Secchi... At ngumingiti sila nang may lubos na paghamak. Isa pang Prayle: Pero paano ang mga unos? at ang mga bagyo?—tanong ng isa pa nang may mapanuyang pag-uyam;—hindi ba iyon makalangit? Isang Prayle: Kahit sinong mangingisda ay kayang hulaan iyon! Isa pang Prayle: Kapag ang namamahala ay isang tanga... sabihin mo sa akin kung ano ang lagay ng ulo mo at sasabihin ko sa iyo kung ano ang iyong ama! Pero makikita ninyo kung paano nagtutulungan ang magkakaibigan: halos humihingi na ang mga pahayagan ng isang mitra para kay Padre Salví. Isang Prayle: At makukuha niya iyon! Hawak na niya iyon! Isa pang Prayle: Naniniwala ka ba? Isang Prayle: Siyempre! Ngayon, kahit sa kaunting bagay ay ibinibigay na nila iyon. May kilala akong isa na sa mas kaunti pa ay naisuot na iyon; sumulat siya ng isang walang-kuwentang maliit na akda, ipinakita niyang walang kakayahan ang mga Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo] na gumawa ng iba pa kundi ang maging mga manggagawa sa kamay... psh! mga lumang gasgas na kaisipan! Isa pang Prayle: Totoo! Napakaraming kawalang-katarungan na nakasisira sa relihiyon!—bulalas ng isa pa;—kung may mga mata lamang ang mga mitra at nakikita nila kung saang mga bungo sila nakapatong... Isang Prayle: Kung ang mga mitra ay mga bagay ng kalikasan...—dagdag ng isa pa na ngongo ang boses.—Natura abhorret vacuum [Ayaw ng kalikasan sa kawalan]... Isa pang Prayle: Kaya sila kumakapit sa mga iyon; ang kawalan ang umaakit sa kanila!—sagot ng isa pa. Ang mga ito at iba pang mga bagay ay sinasabi sa mga kumbento, at hindi na namin pahihirapan ang aming mga mambabasa sa iba pang mga puna na may kulay na pampulitika, metapisikal o maanghang. Dalhin natin ang mambabasa sa bahay ng isang karaniwang mamamayan, at dahil kaunti ang aming mga kakilala sa Maynila, pumunta tayo sa bahay ni Kapitan Tinong, ang taong mapagpatuloy, na nakita nating mapilit na nag-aanyaya kay Ibarra upang parangalan siya nito ng pagdalaw. Sa mayaman at maluwang na salas ng kanyang bahay sa Tondo, nakaupo si Kapitan Tinong sa isang malapad na silyon, hinahaplos ng kanyang mga kamay ang noo at batok na parang walang mapagkunan ng aliw, habang ang kanyang asawa, si Kapitana Tinchang, ay umiiyak at pinagsesermunan siya sa harap ng kanilang dalawang anak na babae, na nakikinig mula sa isang sulok, walang imik, tulala at naaantig. Kapitana Tinchang: Ay, Birhen ng Antipolo!—sigaw ng babae.—Ay, Birhen ng Rosaryo at ng Correa! ay! ay! Mahal na Birhen ng Novaliches! Bunsong Anak: Nanay!—sagot ng bunso sa mga anak na babae. Kapitana Tinchang: Sinabi ko na sa iyo!—patuloy ng babae sa tonong paninisi;—sinabi ko na sa iyo! ay, Birhen ng Carmen, ay! Kapitan Tinong: Pero wala ka namang sinabi sa akin!—naglakas-loob na sumagot si Kapitan Tinong na lumuluha;—sa kabaligtaran, sinasabi mo sa akin na mabuti ang ginagawa ko sa madalas na pagdalaw sa bahay at pagpapanatili ng pagkakaibigan kay Kapitan Tiago dahil... dahil mayaman siya... at sinabi mo sa akin... Kapitana Tinchang: Ano? ano ang sinabi ko sa iyo? Hindi ko sinabi sa iyo iyan, wala akong sinabi sa iyo! Ay, kung nakinig ka lang sana sa akin! Kapitan Tinong: Ngayon ako pa ang sinisisi mo!—tugon niya sa mapait na tono, at pinalo ang braso ng silyon;—hindi ba sinasabi mo sa akin na mabuti ang ginawa ko sa pag-anyaya sa kanya na kumain kasama natin, dahil mayaman siya... sinasabi mong hindi tayo dapat makipagkaibigan kundi sa mayayaman lamang? Aba! Kapitana Tinchang: Totoo na sinabi ko sa iyo iyan dahil... dahil wala nang magagawa: wala kang ginawa kundi purihin siya; Don Ibarra dito, Don Ibarra doon, Don Ibarra kahit saan, abaa! Pero hindi kita pinayuhan na makipagkita o makipag-usap sa kanya sa pagtitipong iyon; hindi mo iyan maikakaila sa akin. Kapitan Tinong: Alam ko ba, kung sakali, na pupunta siya roon? Kapitana Tinchang: Dapat ay nalaman mo! Kapitan Tinong: Paano, kung hindi ko man lang siya kilala? Kapitana Tinchang: Dapat ay nakilala mo siya! Kapitan Tinong: Pero, Tinchang, iyon ang unang beses na nakita ko siya, na narinig ko ang tungkol sa kanya! Kapitana Tinchang: Dapat ay nakita mo na siya noon pa, narinig mo na ang tungkol sa kanya! Para saan ka pa lalaki, nagsusuot ng pantalon at nagbabasa ng El Diario de Manila [pahayagang Kastila sa Maynila]!—sagot ng asawa nang hindi natitinag, at tinapunan siya ng isang nakapangingilabot na tingin. Hindi nalaman ni Kapitan Tinong kung ano ang isasagot. Si Kapitana Tinchang, na hindi pa nasisiyahan sa tagumpay na ito, ay ibig siyang lubos na durugin, at lumapit na nakakuyom ang mga kamao: Kapitana Tinchang: Para ba roon ako nagtrabaho nang maraming taon, nagtipid, para ikaw sa iyong katangahan ay sirain ang bunga ng aking mga pagod?—sumbat niya.—Ngayon ay darating sila para ipatapon ka, sasamsamin nila ang ating mga ari-arian, gaya ng sa asawa ni... O, kung lalaki lamang ako...! At nang makitang nakayuko ang kanyang asawa, nagsimula siyang muling humikbi, ngunit paulit-ulit pa ring sinasabi: Kapitana Tinchang: Ay, kung lalaki lamang ako, kung lalaki lamang ako! Kapitan Tinong: At kung ikaw ay lalaki,—tanong sa wakas ng asawang napikon,—ano ang gagawin mo? Kapitana Tinchang: Ano? e... e... e di ngayon din ay haharap ako sa Kapitan Heneral, para ialok ang sarili ko na makipaglaban sa mga nag-aalsa, ngayon din! Kapitan Tinong: Pero hindi mo ba nabasa ang sinasabi ng Diario? Basahin mo! «Ang kasuklam-suklam at hamak na pagtataksil ay sinupil nang may sigla, lakas at tibay, at hindi magtatagal ay mararamdaman ng mga rebeldeng kaaway ng bayan at ng kanilang mga kasabwat ang buong bigat at higpit ng mga batas...» nakita mo? wala nang pag-aalsa. Kapitana Tinchang: Hindi bale, dapat kang humarap gaya ng ginawa nila noong ’72, at sila ay nakaligtas. Kapitan Tinong: Oo! ganoon din ang ginawa ni Padre Burg... Pero hindi niya natapos ang salita; patakbong lumapit ang babae at tinakpan ang kanyang bibig. Kapitana Tinchang: Sige! banggitin mo ang pangalang iyan para bukas na bukas din ay bitayin ka sa Bagumbayan! Hindi mo ba alam na sapat nang banggitin iyan para mahatulan nang walang paglilitis? Sige pa! sabihin mo! Kahit gustuhin pa ni Kapitan Tinong na sundin siya, hindi niya magagawa: tinatakpan ng dalawang kamay ng kanyang asawa ang kanyang bibig, habang idinidiin ang kanyang maliit na ulo sa sandalan ng silyon, at marahil ay namatay sa pagkasakal ang kawawang lalaki kung hindi dumating ang isang bagong tauhan. Ito ay ang pinsang si Don Primitivo, na kabisado ang Amat, isang lalaking mga apatnapung taong gulang, malinis manamit, malaki ang tiyan at medyo mataba. Don Primitivo: Quid video? [Ano ang nakikita ko?]—bulalas niya pagpasok;—ano ang nangyayari? Quare? [Bakit?] Kapitana Tinchang: Ay, pinsan!—sabi ng babae na patakbong lumapit sa kanya na umiiyak;—ipinatawag kita, dahil hindi ko alam kung ano ang mangyayari sa aming mag-iina... ano ang maipapayo mo sa amin? Magsalita ka, ikaw na nag-aral ng Latin at marunong ng mga argumento... Don Primitivo: Pero bago ang lahat, quid quaeritis? Nihil est in intellectu quod prius non fuerit in sensu; nihil volitum quin praecognitum [Ano ang itinatanong ninyo? Walang anuman sa isip na hindi muna dumaan sa mga pandama. Hindi ninanais ang hindi nakikilala]. At dahan-dahan siyang naupo. Para bang may taglay na kapangyarihang nagpapakalma ang mga pariralang Latin, tumigil sa pag-iyak ang mag-asawa at lumapit sa kanya, hinihintay mula sa kanyang mga labi ang payo, gaya ng mga Griyego noong unang panahon sa harap ng nagliligtas na pahayag ng orakulo na magpapalaya sa kanila sa mga mananakop na Persa. Don Primitivo: Bakit kayo umiiyak? Ubinam gentium sumus? [Sa gitna ng anong mga tao tayo naroroon?] Kapitana Tinchang: Alam mo na ang balita tungkol sa pag-aalsa... Don Primitivo: Alzamentum Ibarrae ab alferesio Guardiae civilis destructum? Et nunc? [Ang pag-aalsa ni Ibarra na sinupil ng alférez ng guwardiya sibil? Ano pa?] At ano? May utang ba sa inyo si Don Crisóstomo? Kapitana Tinchang: Wala, pero alam mo, inanyayahan siya ni Tinong na kumain, binati niya siya sa Tulay ng España... sa liwanag ng araw! Sasabihin nilang kaibigan niya siya! Don Primitivo: Kaibigan?—bulalas ng Latinista na nagulat at tumayo;—amice, amicus Plato sed magis amica veritas! [Kaibigan, kaibigan ko si Plato, ngunit lalong kaibigan ko ang katotohanan] Sabihin mo sa akin kung sino ang kasama mo at sasabihin ko sa iyo kung sino ka! Malum est negotium et est timendum rerum istarum horrendissimum resultatum! [Masama ang negosyo at kinatatakutan ko ang isang kakila-kilabot na wakas] Hmmm! Namutla nang labis si Kapitan Tinong nang marinig ang napakaraming salitang nagtatapos sa um; nagbabadya sa kanya ng masama ang tunog na ito. Pinagdaop ng kanyang asawa ang mga kamay na nagsusumamo at sinabi: Kapitana Tinchang: Pinsan, huwag ka nang magsalita sa amin ngayon sa Latin; alam mo nang hindi kami mga pilosopong tulad mo; kausapin mo kami sa Tagalog o Kastila, pero bigyan mo kami ng payo. Don Primitivo: Sayang at hindi kayo nakaiintindi ng Latin, pinsan: ang mga katotohanan sa Latin ay mga kasinungalingan sa Tagalog; halimbawa, contra principia negantem fustibus est argüendum [sa palo pinangangatwiranan ang tumatanggi sa mga prinsipyo], sa Latin ay isang katotohanang gaya ng Arka ni Noe; minsan ko itong isinagawa sa Tagalog, at ako ang napalo. Kaya nga sayang at hindi kayo marunong ng Latin; sa Latin ay maaayos sana ang lahat. Kapitana Tinchang: Marami rin kaming alam na oremus [mga panalanging Latin ng misa], parcenobis [bulol na parce nobis: patawarin mo kami] at Agnus Dei Catolis[2] [Kordero ng Diyos] pero ngayon ay hindi tayo magkakaintindihan. Bigyan mo ng argumento si Tinong para hindi siya bitayin! Don Primitivo: Masama ang ginawa mo, napakasama, pinsan, sa pakikipagkaibigan sa binatang iyon!—tugon ng Latinista.—Ang mga matuwid ang nagbabayad para sa mga makasalanan; muntik na kitang payuhang gumawa ng iyong testamento... Vae illis! Ubi est ignis! Similis simili gaudet; atqui Ibarra ahorcatur, ergo ahorcaberis [Kawawa sila! Kung saan may usok, may apoy! Bawat isa ay naghahanap ng kanyang kapareha; at bibitayin si Ibarra, kaya bibitayin ka rin]... At iniiling niya ang ulo mula sa isang panig patungo sa kabila, nang may pagkayamot. Kapitana Tinchang: Saturnino, ano ang nangyayari sa iyo!—sigaw ni Kapitana Tinchang, puno ng takot;—ay, Diyos ko! Namatay na siya! Isang doktor! Tinong, Tinongoy! Nagdatingan ang dalawang anak na babae at nagsimulang managhoy ang tatlo. Don Primitivo: Hindi ito higit pa sa isang pagkahimatay, pinsan, isang pagkahimatay! Mas ikagagalak ko pa sana na... na... pero sa kasamaang-palad ay pagkahimatay lamang ito. Non timeo mortem in catre sed super espaldonem Bagumbayanis [Hindi ako natatakot sa kamatayan sa higaan, kundi sa pader ng Bagumbayan]. Magdala kayo ng tubig! Kapitana Tinchang: Huwag kang mamatay!—iyak ng babae,—huwag kang mamatay dahil darating sila para hulihin ka! Ay, kung mamamatay ka at darating ang mga sundalo, ay! ay! Winisikan ng pinsan ng tubig ang kanyang mukha, at natauhan ang kaawa-awang lalaki. Don Primitivo: Tama na, huwag nang umiyak! Inveni remedium, natagpuan ko ang lunas. Ilipat natin siya sa kanyang kama; sige! lakasan ang loob! narito ako kasama ninyo at ang lahat ng karunungan ng mga sinaunang tao... Magpatawag kayo ng isang doktor;—at ngayon din, pinsan, pumunta ka sa Kapitan Heneral at dalhan mo siya ng regalo, isang gintong kadena, isang singsing... Dadivae quebrantant peñas [ang mga regalo ay nakadudurog ng bato]; sabihin mong regalo iyon sa Pasko. Isara ninyo ang mga bintana, ang mga pinto, at sa sinumang magtanong tungkol sa aking pinsan, sabihin ninyong malubha siyang may sakit. Samantala, susunugin ko ang lahat ng mga sulat, papel at libro para wala silang matagpuan, gaya ng ginawa ni Don Crisóstomo. Scripti testes sunt! Quod medicamenta non sanant, ferrum sanat, quod ferrum non sanat, ignis sanat [Ang nakasulat ay nagpapatunay! Ang hindi napagagaling ng gamot, napagagaling ng bakal; ang hindi napagagaling ng bakal, napagagaling ng apoy]. Kapitana Tinchang: Oo, heto, pinsan; sunugin mo ang lahat!—sabi ni Kapitana Tinchang;—narito ang mga susi, narito ang mga sulat ni Kapitan Tiago, sunugin mo ang mga iyan! Huwag hayaang may matirang kahit isang pahayagan mula sa Europa, na napakamapanganib. Narito ang mga The Times [pahayagang Ingles sa London] na itinatabi ko para pambalot ng sabon at damit. Narito ang mga libro. Don Primitivo: Pumunta ka na sa Kapitan Heneral, pinsan,—sabi ni Don Primitivo;—iwan mo akong mag-isa. In extremis extrema [Sa malalaking sakit, malalaking lunas]. Ibigay mo sa akin ang kapangyarihan ng isang Romanong direktor at makikita mo kung paano ko ililigtas ang bay... ibig kong sabihin, ang pinsan. At nagsimula siyang magbigay ng mga utos at higit pang mga utos, halughugin ang mga estante, punitin ang mga papel, libro, sulat, atbp. Hindi nagtagal ay nagliyab ang isang siga sa kusina; pinagpuputol sa palakol ang mga lumang eskopeta; itinapon sa kubeta ang mga kalawanging rebolber; ang katulong na gustong itago ang tubo ng isa para gawing pang-ihip sa apoy ay tumanggap ng isang réspice [matinding pagsaway]. Don Primitivo: Conservare etiam sperasti, perfida? [Taksil, gusto mo rin bang itago ang mga ito?] Sa apoy! At ipinagpatuloy niya ang kanyang auto de fe [hatol at pagsunog ng Inkisisyon sa mga erehe]. Nakita niya ang isang lumang tomo na yari sa pergamino at binasa ang pamagat: Don Primitivo: «Revoluciones de los globos celestes por Copérnico» [Mga Pag-inog ng mga Bilog sa Langit, ni Copérnico; ang revoluciones ay mga himagsikan din], pfui! Ite, maledicti, in ignem kalanis [Magliyab kayo, mga isinumpa, sa apoy ng kalan],—bulalas niya habang inihahagis ito sa apoy.—Revoluciones at Copérnico! Krimen sa ibabaw ng krimen! Kung hindi ako dumating sa oras... «La libertad en Filipinas» [Ang Kalayaan sa Pilipinas]. Tatatá! anong mga libro! Sa apoy! At nasunog ang mga inosenteng libro, na isinulat ng mga simpleng may-akda. Kahit ang «Kapitan Juan», isang walang-malisyang maliit na akda, ay hindi nakaligtas. May katwiran ang pinsang Primitivo: ang mga matuwid ang nagbabayad para sa mga makasalanan. Makalipas ang apat o limang oras, sa isang pagtitipon ng mga nagmamataas sa Intramuros ay pinag-uusapan ang mga pangyayari ng araw. Naroon ang maraming matatandang babae at matatandang dalagang naghahangad pang makapag-asawa, mga asawa o anak ng mga empleyado, nakasuot ng bata [maluwag na damit-pambahay], nagpapaypay at naghihikab. Sa mga lalaki, na tulad ng mga babae ay nagpapakita sa kanilang mukha ng kanilang pinag-aralan at pinagmulan, may isang matandang ginoo, napakaliit at may kapansanan sa kamay, na itinuturing nila nang may malaking paggalang at nagpapanatili ng isang mapanghamak na katahimikan sa harap ng iba. Matabang Ginang: Sa totoo lang, dati ay hindi ko matiis ang mga prayle at ang mga guwardiya sibil dahil sa kanilang kabastusan,—sabi ng isang matabang ginang;—pero ngayong nakikita ko ang kanilang pakinabang at paglilingkod, halos papakasalan ko nang may galak ang kahit sinuman sa kanila. Ako ay isang patriota. Payat na Ginang: Ganyan din ang sinasabi ko!—dagdag ng isang payat;—sayang at wala sa atin ang dating gobernador: iiwan sana niyang malinis ang bansa na gaya ng isang patena [platitong ginto sa misa]! Isang Ginang: At matatapos na sana ang lahi ng mga filibusterillo [hamak na mga filibustero]! Matabang Ginang: Hindi ba sinasabing marami pang mga isla na hindi pa napupuno ng tao? Bakit hindi nila ipatapon doon ang napakaraming baliw na Indio? Kung ako ang Kapitan Heneral... May Kapansanan sa Kamay: Mga ginang,—sabi ng may kapansanan sa kamay:—alam ng Kapitan Heneral ang kanyang tungkulin; ayon sa narinig ko, labis siyang nagagalit, dahil pinuspos nila ng mga pabor ang Ibarrang iyan. Payat na Ginang: Pinuspos ng mga pabor!—ulit ng payat, habang galit na nagpapaypay;—tingnan ninyo kung gaano kawalang-utang-na-loob ang mga Indiong ito! Maaari ba silang tratuhin na parang mga tao? Hesus! Isang Militar: At alam ba ninyo kung ano ang narinig ko?—tanong ng isang militar. Ilang Tinig: Sige nga!—Ano iyon? Ano ang sinasabi nila? May Kapansanan sa Kamay: Mga taong mapagkakatiwalaan—sabi ng may kapansanan sa kamay sa gitna ng matinding katahimikan—ang nagsasabi na ang lahat ng ingay na iyon tungkol sa pagtatayo ng isang paaralan ay puro kuwento lamang. Mga Babae: Hesus! nakita ba ninyo?—bulalas ng mga babae na naniniwala na sa kuwento. Isang Militar: Ang paaralan ay isang dahilan lamang; ang gusto niyang itayo ay isang kuta, na mula roon ay maipagtatanggol niya nang mabuti ang sarili kapag sinalakay na natin siya... Matabang Ginang: Hesus! anong kahihiyan! Isang Indio lamang ang may kakayahang mag-isip ng ganito kaduwag na mga isipin,—bulalas ng mataba.—Kung ako ang Kapitan Heneral, makikita nila... makikita nila... Payat na Ginang: Ganyan din ang sinasabi ko!—bulalas ng payat habang nakaharap sa may kapansanan sa kamay.—Huhulihin ko ang lahat ng abogadillo [hamak na abogado], cleriguillo [hamak na pari], negosyante, at nang walang paglilitis, ipatatapon o ilalagay sa ilalim ng mahigpit na pagbabantay! Ang kasamaan ay dapat bunutin hanggang ugat! May Kapansanan sa Kamay: Sinasabi nga na anak ng mga Kastila ang filibusterong iyan!—puna ng may kapansanan sa kamay nang hindi tumitingin kaninuman. Matabang Ginang: Ah, ayan na!—bulalas ng mataba nang hindi natitinag;—laging mga criollo [mga Kastilang ipinanganak sa Pilipinas] ang may sala! walang Indiong nakauunawa ng rebolusyon! Mag-alaga ka ng uwak... mag-alaga ka ng uwak!... Isang Criolla: Alam ba ninyo kung ano ang narinig kong sinasabi?—tanong ng isang criolla na sa gayon ay pinutol ang usapan.—Ang asawa ni Kapitan Tinong... naaalala ba ninyo? iyong sa bahay niya tayo nagsayaw at naghapunan noong pista sa Tondo... Isang Tinig: Iyong may dalawang anak na babae? at ano? Isang Criolla: Kareregalo pa lamang ngayong hapon ng asawa sa Kapitan Heneral ng isang singsing na nagkakahalaga ng isang libong piso! Lumingon ang may kapansanan sa kamay. May Kapansanan sa Kamay: Talaga? at bakit?—tanong niya na nagniningning ang mga mata. Isang Criolla: Ayon sa babae, bilang regalo sa Pasko... Isang Tinig: Ang Pasko ay hindi pa darating sa loob ng isang buwan! Matabang Ginang: Baka natatakot na bumuhos sa kanya ang malakas na ulan...—puna ng mataba. Payat na Ginang: At sumisilong na,—dagdag ng payat. Isang Tinig: Ang paliwanag na hindi hinihingi, pag-amin ng sala! Isa pang Tinig: Iyan din ang iniisip ko; nailagay ninyo ang daliri sa sugat. May Kapansanan sa Kamay: Kailangang suriing mabuti iyan,—puna ng may kapansanan sa kamay na nag-iisip;—natatakot ako na may nakatagong pusa riyan. Payat na Ginang: Nakatagong pusa, iyan nga! iyan nga ang sasabihin ko,—ulit ng payat. Isa pang Ginang: At ako,—sabi ng isa pa na inagaw ang salita;—napakakuripot ng asawa ni Kapitan Tinong... hindi pa siya nagpapadala sa amin ng kahit anong regalo kahit nakapunta na kami sa kanyang bahay. Kaya kapag ang isang kuripot at sakim ay nagbitaw ng isang maliit na regalong isang libong piso lamang... May Kapansanan sa Kamay: Pero totoo ba iyan?—tanong ng may kapansanan sa kamay. Isang Criolla: Totoong-totoo! sinabi iyan sa aking pinsan ng kanyang kasintahan, ang ayudante ng Kanyang Ekselensiya. At sa palagay ko ay iyon din ang singsing na suot ng panganay noong araw ng pista. Lagi siyang puno ng mga brilyante! Isang Tinig: Isang naglalakad na eskaparate! Isa pang Tinig: Isang paraan ng pag-aanunsiyo na gaya ng iba pa! Sa halip na bumili ng isang manikin o magbayad ng isang tindahan... Umalis sa pagtitipon ang may kapansanan sa kamay nang nagdadahilan. At makalipas ang dalawang oras, nang tulog na ang lahat, ilang mamamayan ng Tondo ang nakatanggap ng isang paanyaya sa pamamagitan ng mga sundalo... Hindi maaaring pahintulutan ng Awtoridad na ang ilang taong may katayuan at ari-arian ay matulog sa mga bahay na napakahina ng bantay at kulang sa sariwang hangin: sa Fuerza de Santiago at sa iba pang gusali ng pamahalaan ay magiging mas tahimik at nakapagpapanumbalik ng lakas ang tulog. Kabilang sa mga taong pinagpalang ito ang kaawa-awang Kapitan Tinong. Mga Talababa ------------ [1] Palayaw na ikinabit kay Heneral Jovellar. [2] Catolis, sa halip na qui tollis [na nag-aalis], atbp. ============================================================================== KABANATA LX: IKAKASAL SI MARÍA CLARA ============================================================================== Si Kapitan Tiago ay masayang-masaya. Sa buong kakila-kilabot na panahong ito, walang sinuman ang nag-abala sa kanya: hindi siya nakulong, hindi siya ibinukod nang walang makakausap, hindi isinailalim sa mga interogasyon, mga makina ng kuryente, tuloy-tuloy na pediluvio [pagbababad ng paa sa tubig] sa mga silid sa ilalim ng lupa, at iba pang mga kalokohan na kilalang-kilala ng ilang mga tao na tinatawag ang kanilang mga sarili na sibilisado. Ang kanyang mga kaibigan, ibig sabihin, ang mga naging kaibigan niya (dahil itinakwil na niya ang kanyang mga kaibigang Pilipino mula noong sandaling sila’y pinaghinalaan ng gobyerno) ay bumalik na rin sa kanilang mga tahanan, pagkatapos ng ilang araw na bakasyon sa mga gusali ng Estado. Ang Kapitan Heneral mismo ang nag-utos na palayasin sila mula sa kanyang mga pag-aari, dahil hindi niya sila itinuring na sapat na karapat-dapat upang manatili roon, na labis na ikinadismaya ng lalaking may kapansanan sa kamay, na nais sanang ipagdiwang ang darating na Pasko sa kanilang masagana at mayamang piling. Bumalik si Kapitan Tinong sa kanyang bahay na may sakit, maputla, namamaga,—ang pamamasyal ay hindi naging mabuti para sa kanya,—at napakalaki ng pagbabago kaya hindi siya umiimik ni isang salita, ni hindi binabati ang kanyang pamilya na umiiyak, tumatawa, nagsasalita at nababaliw sa tuwa. Ang kawawang tao ay hindi na lumalabas ng bahay upang hindi mapanganib na makabati ng isang filibustero [kaaway ng pamahalaan]. Kahit ang pinsan niyang si Primitivo, taglay ang lahat ng karunungan ng mga sinaunang tao, ay hindi siya mapalabas sa kanyang pananahimik. Don Primitivo: Crede, prime [Maniwala ka, pinsan],—sabi niya:—kung hindi ko nasunog ang lahat ng iyong mga papel, piniga na sana nila ang iyong leeg; ngunit kung nasunog ko ang buong bahay, ni hibla ng buhok mo ay hindi nila gagalawin. Ngunit quod eventum, eventum; Gratias agamus Domino Deo quia non in Marianis Insulis es, camotes seminando[1]. Ang mga kuwentong katulad ng kay Kapitan Tinong ay hindi lingid kay Kapitan Tiago. Nag-uumapaw sa pasasalamat ang tao, nang hindi tiyak kung kanino dapat ipagpasalamat ang gayong natatanging mga biyaya. Itinuring ito ni Tiya Isabel na isang milagro ng Birhen ng Antipolo, ng Birhen ng Rosaryo, o kahit man lang ng Birhen ng Carmen, at sa pinakamababa, sa pinakamababa—iyon na ang pinakamaliit na maipagkakaloob niya—ng Nuestra Señora de la Correa [Mahal na Birhen ng Sinturon]: ayon sa kanya, ang milagro ay hindi maaaring lumampas doon. Hindi itinanggi ni Kapitan Tiago ang milagro, ngunit idinagdag niya: Kapitan Tiago: Naniniwala ako, Isabel, ngunit hindi ito magagawa ng Birhen ng Antipolo nang mag-isa; tiyak na tumulong ang aking mga kaibigan, ang aking magiging manugang, si Ginoong Linares, na, alam mo, ay nagbibiro pa mismo kay Ginoong Antonio Cánovas, iyong ang larawan ay dala ng ilustración [pahayagang may mga larawan], iyong hindi nagpapakita sa mga tao ng higit sa kalahati ng kanyang mukha. At hindi mapigilan ng mabuting tao ang isang ngiti ng kasiyahan tuwing makaririnig siya ng isang mahalagang balita tungkol sa mga pangyayari. At may dahilan naman. Pabulong na pinag-uusapan na bibitayin si Ibarra; na kahit kulang pa ang maraming patunay upang hatulan siya, kamakailan lamang ay may lumitaw na isang patunay na nagpapatibay sa paratang; na ipinahayag ng mga dalubhasa na, sa katunayan, ang mga gawa sa paaralan ay maaaring ituring na isang baluarte, isang kuta, bagaman may kaunting depekto, gaya ng hindi maaaring hindi asahan mula sa mga mangmang na Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo]. Ang mga bulung-bulungang ito ay nagpapatahimik sa kanya at nagpapangiti. Katulad ng pagkakaiba ng opinyon nina Kapitan Tiago at ng kanyang pinsan, ang mga kaibigan ng pamilya ay nahahati rin sa dalawang partido: isang milagrero [naniniwala sa milagro] at isang gubernamental [pumapanig sa pamahalaan], bagaman ang huli ay hindi gaanong mahalaga. Ang mga milagrero ay nahahati pa: ang sakristan mayor ng Binondo, ang babaeng nagtitinda ng mga kandila at ang pinuno ng isang kapatiran ay nakikita ang kamay ng Diyos, na pinakilos ng Birhen ng Rosaryo; ang Tsinong gumagawa ng kandila—ang kanyang tagapagtustos kapag pumupunta siya sa Antipolo—ay nagsasabi habang nagpapaypay at niyuyugyog ang binti: Tsinong Kandilero: No siya osti gunggong; Míligen li Antipulo esi! Esi pueli más con tolo; no siya osti gunggong [Huwag kayong tanga, ang Birhen ng Antipolo ito! Siya ang mas makapangyarihan sa lahat; huwag kayong tanga]. Malaki ang pagpapahalaga ni Kapitan Tiago sa Tsino, na nagpapanggap na propeta, manggagamot, atbp. Nang suriin nito ang palad ng kanyang yumaong asawa, sa ikaanim na buwan ng pagbubuntis, ay hinulaan nito: Tsinong Kandilero: Si esi no hómele y no pactaylo, mujé juete-juete [Kung hindi ito lalaki at hindi mamamatay, magiging mabuting babae ito]! At si María Clara ay dumating sa mundo upang tuparin ang hula ng di-binyagan. Si Kapitan Tiago, samakatuwid, isang maingat at matatakutin na tao, ay hindi makapagpasya nang kasindali ng Troyanong si Paris; hindi niya basta-basta mabibigyan ng higit na pagpapahalaga ang isa sa dalawang Birhen dahil sa takot na masaktan ang isa pa, na maaaring magdulot ng malubhang kahihinatnan. Kapitan Tiago: “Pag-iingat!—sabi niya sa kanyang sarili;—huwag nating sirain ito ngayon.” Nasa ganitong mga pag-aalinlangan siya nang dumating ang partidong gubernamental: si Doña Victorina, si Don Tiburcio at si Linares. Si Doña Victorina ang nagsalita para sa tatlong lalaki at para sa kanyang sarili, binanggit ang mga pagdalaw ni Linares sa Kapitan Heneral, at paulit-ulit na ipinahiwatig ang kabutihan ng pagkakaroon ng isang kamag-anak na may mataas na katayuan. Doña Victorina: Na!—pagtatapos niya,—gaya ng sinasabi namin: ang taong sumisilong sa magandang lilim, ay sumasandal sa magandang puno. Doktor de Espadaña: Ba... ba... baliktad, babae!—pagwawasto ng doktor. Ilang araw na ngayong pinagsisikapan niyang magmukhang taga-Andalucía sa pamamagitan ng pag-aalis ng d at paglalagay ng z sa halip na s, at walang makapag-aalis ng ideyang ito sa kanyang ulo; papayag pa siyang mahablot ang kanyang mga pekeng kulot. Doña Victorina: Oo!—dagdag niya habang nagsasalita tungkol kay Ibarra;—karapat-dapat siya sa kanyang natamo; sinabi ko na noong una ko siyang makita: isa itong filibustero. Ano ang sinabi sa iyo ng heneral, pinsan? Ano ang sinabi mo sa kanya, anong balita ang ibinigay mo sa kanya tungkol kay Ibarra? At nang makita niyang nagtagal ang pinsan sa pagsagot, nagpatuloy siya, na kinakausap si Kapitan Tiago: Doña Victorina: Maniwala kayo sa akin, kung siya ay hatulan ng kamatayan, gaya ng inaasahan, iyon ay dahil sa aking pinsan. Linares: Ginang! Ginang!—tutol ni Linares. Ngunit hindi siya nito binigyan ng pagkakataon. Doña Victorina: Ay, naging diplomatiko ka na! Alam naming ikaw ang tagapayo ng heneral, na hindi siya mabubuhay nang wala ka... Ah, Clarita, kay sayang makita ka! Si María Clara ay lumitaw na maputla pa rin, kahit na medyo nakabawi na mula sa kanyang karamdaman. Ang mahaba niyang buhok ay nakatali ng isang lasong seda na mapusyaw na asul. Binati niya sila nang mahiyain, na may malungkot na ngiti, at lumapit kay Doña Victorina para sa halik ng seremonya. Matapos ang mga karaniwang pagbati, nagpatuloy ang kunwaring taga-Andalucía: Doña Victorina: Pumarito kami upang dalawin kayo; nakaligtas kayo dahil sa inyong mga koneksiyon!—at makahulugan siyang tumingin kay Linares. María Clara: Pinrotektahan ng Diyos ang aking ama!—sagot ng dalaga sa mahinang tinig. Doña Victorina: Oo, Clarita, ngunit tapos na ang panahon ng mga milagro: sinasabi naming mga Kastila: “Huwag magtiwala sa Birhen at kumaripas ka ng takbo.” Doktor de Espadaña: Ba... ba... baliktad! Si Kapitan Tiago, na hanggang sa mga oras na iyon ay hindi nakahanap ng pagkakataong magsalita, ay naglakas-loob na magtanong, na nagbibigay ng malaki, malaking pansin sa sagot: Kapitan Tiago: Kung gayon, Doña Victorina, naniniwala kayo na ang Birhen?... Doña Victorina: Pumarito nga kami upang makipag-usap sa inyo tungkol sa birhen,—sagot niya nang mahiwaga habang itinuturo si María Clara;—may mga negosyo tayong pag-uusapan. Naintindihan ng dalaga na kailangan niyang umalis; naghanap siya ng dahilan at lumayo, na sumasandal sa mga kasangkapan. Ang mga sinabi at pinag-usapan sa pulong na iyon ay napakababa at napakahamak, kaya minabuti naming huwag nang isalaysay. Sapat nang sabihing nang sila’y magpaalam, lahat sila ay masaya, at pagkatapos ay sinabi ni Kapitan Tiago kay Tiya Isabel: Kapitan Tiago: Pasabihan mo ang fonda [kainan] na bukas ay magdaraos tayo ng isang handaan! Ihanda mo na si María, dahil ipakakasal na natin siya sa lalong madaling panahon. Tiningnan siya ni Tiya Isabel na natatakot. Kapitan Tiago: Makikita mo! Kapag si Ginoong Linares ay naging ating manugang, aakyat at bababa tayo sa lahat ng mga palasyo; maiinggit sila sa atin, mamamatay silang lahat sa inggit! At ganoon nga ang nangyari: nang alas-otso ng gabi ng sumunod na araw ay puno na muli ang bahay ni Kapitan Tiago, ngunit ngayon ang kanyang mga bisita ay mga Kastila at mga Tsino lamang; ang magandang kasarian ay kinakatawan ng mga babaeng Kastila, mga peninsular [mga Kastilang isinilang sa Espanya] at mga Pilipina. Nandoon ang karamihan sa ating mga kakilala: si Padre Sibyla, si Padre Salví kasama ng ilang mga Pransiskano at Dominikano; ang matandang tenyente ng guwardiya sibil, si Ginoong Guevara, na mas mapanglaw kaysa dati; ang alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan] na ikinukuwento sa ikasanlibong beses ang kanyang labanan, na tinitingnan ang lahat mula sa itaas ng kanyang balikat, sa paniniwalang siya ay isang Don Juan ng Austria; tenyente na siya ngayon na may ranggong komandante; si De Espadaña na tumitingin sa kanya nang may paggalang at takot at umiiwas sa kanyang mga tingin, at si Doña Victorina na masama ang loob. Hindi pa dumarating si Linares, dahil bilang isang mahalagang tao, dapat siyang dumating nang mas huli kaysa sa iba: may mga tao na napaka-inosente na sa isang oras na pagkahuli sa lahat ng bagay ay nagiging mga dakilang tao na. Sa grupo ng mga kababaihan, si María Clara ang paksa ng tsismis: binati at tinanggap niya sila nang may seremonya, nang hindi nawawala ang kanyang malungkot na anyo. Isang Dalaga: Pst!—sabi ng isang dalaga;—mayabang... Isa pang Dalaga: Maganda-ganda,—sagot ng isa pa;—pero nakapili sana ang lalaki ng iba na hindi gaanong mukhang tanga. Isang Dalaga: Ang ginto, kaibigan; ipinagbibili ng magandang lalaki ang kanyang sarili. Sa ibang bahagi ay sinasabi: Isang Tinig: Magpakasal habang ang unang kasintahan ay malapit nang bitayin! Isa pang Tinig: Iyan ang tawag kong pagiging maingat: may nakahandang kapalit. Ikatlong Tinig: Kaya kapag nabalo siya... Ang mga usapang ito ay marahil naririnig ng dalaga, na nakaupo sa isang silya at nag-aayos ng isang bandeha ng mga bulaklak, dahil nakikita siyang nanginginig, namumutla at ilang ulit na kinakagat ang kanyang mga labi. Sa bilog ng mga kalalakihan, malakas ang usapan, at natural lamang, tungkol sa mga pinakahuling pangyayari. Lahat ay nagsasalita, pati si Don Tiburcio; lahat maliban kay Padre Sibyla, na nananatili sa isang mapanghamak na pananahimik. Alférez: Nabalitaan kong iiwan na ng Inyong Kagalang-galangan ang bayan, Padre Salví,—tanong ng bagong tenyente na lalong naging magiliw dahil sa kanyang bagong bituin. Fray Salví: Wala na akong magagawa roon; mananatili na ako nang habambuhay sa Maynila... at kayo? Alférez: Iiwan ko rin ang bayan,—sagot nito habang nag-iinat;—kailangan ako ng gobyerno upang, sa pamamagitan ng isang columna volante [mabilis kumilos na pangkat ng mga sundalo], linisin ang mga lalawigan sa mga filibustero. Mabilis siyang tiningnan ni Fray Sibyla mula ulo hanggang paa at tuluyan siyang tinalikuran. Isang Empleyado: Tiyak na bang alam kung ano ang mangyayari sa pinuno, sa filibusterillo [hamak na filibustero]?—tanong ng isang empleyado. Isa pang Empleyado: Si Crisóstomo Ibarra ba ang pinag-uusapan ninyo?—tanong ng isa pa. Ang pinakamalamang at pinakamakatarungan ay bitayin siya gaya ng mga noong ’72. Tenyente: Ipatatapon siya!—maikling sabi ng matandang tenyente. Ilang Tinig: Ipatatapon! Ipatatapon lamang! Pero habambuhay na pagkatapon iyon!—sabay-sabay na bulalas ng ilan. Tenyente: Kung ang binatang iyon,—patuloy ni Tenyente Guevara sa malakas at mabagsik na tinig,—ay naging mas maingat; kung hindi siya gaanong nagtiwala sa ilang mga tao na kanyang sinusulatan; kung ang ating mga piskal ay hindi marunong magpakahulugan nang labis na pino sa mga isinulat, tiyak na napawalang-sala sana ang binatang iyon. Ang pahayag na ito ng matandang tenyente at ang tono ng kanyang tinig ay nagdulot ng malaking pagkagulat sa mga nakikinig, na hindi nakaalam kung ano ang sasabihin. Tumingin si Padre Salví sa ibang direksiyon, marahil upang hindi makita ang madilim na tinging ipinupukol sa kanya ng matanda. Nabitiwan ni María Clara ang mga bulaklak at nanatiling walang galaw. Si Padre Sibyla, na marunong manahimik, ay tila siya ring tanging marunong magtanong. Fray Sibyla: Mga sulat ba ang tinutukoy ninyo, Ginoong Guevara? Tenyente: Ang tinutukoy ko ay ang sinabi sa akin ng tagapagtanggol, na humawak sa kaso nang may sigasig at malasakit. Maliban sa ilang malabong linya, na isinulat ng binatang ito sa isang babae bago siya umalis patungong Europa, mga linyang nakita ng piskal bilang isang balak at banta laban sa gobyerno, at kinilala niyang kanya, wala silang makitang maipaparatang sa kanya. Fray Sibyla: At ang pahayag ng bandido bago siya namatay? Tenyente: Pinawalang-bisa iyon ng tagapagtanggol, dahil, ayon mismo sa bandido, hindi sila kailanman nakipag-ugnayan sa binata, kundi sa isang nagngangalang Lucas lamang, na kaaway ng binata ayon sa napatunayan, at nagpakamatay marahil dahil sa pagsisisi. Napatunayan na peke ang mga papel na natagpuan sa bangkay, dahil ang sulat-kamay ay katulad ng kay Ginoong Ibarra pitong taon na ang nakalilipas, ngunit hindi ng sa ngayon, kaya ipinapalagay na ang naging huwaran ay ang sulat na ito na nagdidiin sa kanya. Higit pa rito, sinabi ng tagapagtanggol na kung hindi sana kinilala ni Ginoong Ibarra ang sulat, marami pa sanang nagawa para sa kanya; ngunit nang makita niya ito ay namutla siya, nawalan ng lakas ng loob at pinagtibay ang lahat ng kanyang isinulat doon. Isang Pransiskano: Sinabi ninyo—tanong ng isang Pransiskano—na ang sulat ay para sa isang babae; paano ito napunta sa kamay ng piskal? Hindi sumagot ang tenyente; sandali niyang tiningnan si Padre Salví at lumayo, habang balisang pinipilipit ang matulis na dulo ng kanyang kulay-abong balbas, samantalang nagkokomento ang iba. Isang Lalaki: Diyan makikita ang kamay ng Diyos!—sabi ng isa;—pati ang mga babae ay galit sa kanya. Isa pang Lalaki: Ipinasunog niya ang kanyang bahay sa pag-aakalang maliligtas siya, ngunit hindi niya inasahan ang kasera, ibig sabihin, ang kalaguyo, ang babae,—dagdag ng isa pa na tumatawa.—Kalooban ng Diyos! Santiago cierra España [Santiago, salakay, Espanya: sigaw-pandigma ng mga Kastila]! Samantala, huminto ang matandang militar sa isa sa kanyang mga paglalakad-lakad at lumapit kay María Clara, na nakikinig sa usapan nang walang galaw sa kanyang upuan; nakikita sa kanyang paanan ang mga bulaklak. Tenyente: Kayo ay isang napakaingat na dalaga,—mahinang sabi sa kanya ng matandang tenyente;—mabuti ang ginawa ninyong pagbibigay ng sulat... sa ganoong paraan ay natitiyak ninyo ang isang tahimik na kinabukasan. Tiningnan niya itong lumalayo at nanginig siya, habang kinakagat ang kanyang mga labi. Mabuti na lamang at dumaan si Tiya Isabel. Si María Clara ay nagkaroon ng sapat na lakas upang mahawakan ito sa damit. María Clara: Tiya!—bulong niya. Tiya Isabel: Ano ang nangyari sa iyo?—tanong ng tiya na natatakot, nang makita ang mukha ng dalaga. María Clara: Dalhin ninyo ako sa aking silid!—pakiusap niya, habang kumakapit sa braso ng matanda upang makatayo. Tiya Isabel: May sakit ka ba, anak ko? Ano ang nangyari sa iyo? María Clara: Nahihilo ako... ang mga tao sa sala... ang daming ilaw... kailangan kong magpahinga. Sabihin ninyo sa aking ama na matutulog na ako. Tiya Isabel: Ang lamig mo! Gusto mo ba ng tsaa? Umiling si María Clara, ikinandado ang pinto ng kanyang silid at, wala nang lakas, bumagsak sa sahig, sa paanan ng isang imahe, humihikbi: María Clara: Ina, ina, ina ko! Sa bintana at sa pintong patungo sa azotea [bukas na terasa ng bahay], pumapasok ang liwanag ng buwan. Patuloy na tumutugtog ang musika ng masasayang balse; naririnig hanggang sa silid ang mga tawanan at ang ugong ng mga usapan; ilang beses na kumatok sa pinto ang kanyang ama, si Tiya Isabel, si Doña Victorina at maging si Linares, ngunit hindi gumalaw si María Clara: isang mabigat na paghingal ang lumalabas mula sa kanyang dibdib. Lumipas ang mga oras; natapos na ang mga kasiyahan sa hapag, naririnig ang pagsasayaw, pag-aawit, naupos ang kandila at namatay, ngunit ang dalaga ay nanatiling hindi gumagalaw sa sahig, naliliwanagan ng mga sinag ng buwan, sa paanan ng imahe ng Ina ni Hesus. Unti-unting bumalik ang katahimikan sa bahay, namatay ang mga ilaw, at muling kumatok si Tiya Isabel sa pinto. Tiya Isabel: Naku, nakatulog na siya!—malakas na sabi ng tiya;—palibhasa’y bata pa at walang anumang alalahanin, natutulog siya na parang patay. Nang tahimik na ang lahat, dahan-dahang bumangon si María Clara at inilibot ang tingin sa paligid; nakita niya ang azotea, ang maliliit na balag, na naliligo sa mapanglaw na liwanag ng buwan. María Clara: Isang tahimik na kinabukasan! Matulog na parang patay!—mahinang bulong niya at nagtungo sa azotea. Natutulog ang lungsod; paminsan-minsan lamang naririnig ang ingay ng isang karwahe, na tumatawid sa tulay na kahoy sa ibabaw ng ilog, na ang ulilang tubig ay payapang sumasalamin sa liwanag ng buwan. Tumingala ang dalaga sa langit na kasinlinaw ng safiro; dahan-dahan niyang hinubad ang kanyang mga singsing, hikaw, mga ipit sa buhok at peineta [palamuting suklay sa buhok], inilagay ang mga ito sa ibabaw ng pasamano ng azotea, at tumingin sa ilog. Isang bangka, puno ng sakate [damong pakain sa kabayo], ang huminto sa paanan ng pantalan na mayroon ang bawat bahay sa pampang ng ilog. Isa sa dalawang lalaking namamangka ang umakyat sa hagdang bato, lumundag sa pader, at makalipas ang ilang segundo, narinig ang kanyang mga yabag na umaakyat sa hagdan ng azotea. Nakita ni María Clara na huminto ito nang makita siya, ngunit sandali lamang iyon, dahil dahan-dahang lumapit ang lalaki, at huminto sa tatlong hakbang mula sa dalaga. Umatras si María Clara. María Clara: Crisóstomo!—bulong niya na puno ng takot. Ibarra: Oo, ako si Crisóstomo!—sagot ng binata sa mabigat na tinig:—isang kaaway, isang taong may dahilan upang kamuhian ako, si Elías, ang naglabas sa akin mula sa bilangguang pinagtapunan sa akin ng aking mga kaibigan. Sumunod sa mga salitang ito ang isang malungkot na katahimikan; yumuko si María Clara at hinayaang bumagsak ang kanyang dalawang kamay. Nagpatuloy si Ibarra: Ibarra: Sa tabi ng bangkay ng aking ina ay sumumpa akong paliligayahin kita, anuman ang aking kapalaran! Maaaring hindi mo tinupad ang iyong panunumpa, hindi siya ang iyong ina; ngunit ako, ako na kanyang anak, ay itinuturing na banal ang kanyang alaala, at sa kabila ng libu-libong panganib ay naparito ako upang tuparin ang akin, at pinahintulutan ng pagkakataon na makausap kita mismo. María, hindi na tayo muling magkikita; bata ka pa at baka balang araw ay usigin ka ng iyong budhi... naparito ako upang sabihin sa iyo, bago umalis, na pinatatawad kita. Ngayon, maging maligaya ka at paalam! Tinangka ni Ibarra na lumayo, ngunit pinigilan siya ng dalaga. María Clara: Crisóstomo!—sabi niya;—ipinadala ka ng Diyos upang iligtas ako sa kawalan ng pag-asa... pakinggan mo ako, at husgahan mo ako! Nais ni Ibarra na marahang kumawala sa kanya. Ibarra: Hindi ako naparito upang singilin ka sa iyong mga ginawa... naparito ako upang bigyan ka ng kapayapaan. María Clara: Ayoko ng kapayapaang iyang iniaalay mo sa akin; ako mismo ang magbibigay sa aking sarili ng kapayapaan! Hinahamak mo ako, at ang iyong paghamak ay magpapapait sa akin hanggang sa kamatayan! Nakita ni Ibarra ang kawalan ng pag-asa at ang sakit ng kaawa-awang babae, at tinanong niya ito kung ano ang nais nito. María Clara: Na maniwala kang lagi kitang minahal! Ngumiti si Crisóstomo nang may kapaitan. María Clara: Ah! nag-aalinlangan ka sa akin, nag-aalinlangan ka sa kaibigan ng iyong kabataan, na kailanma’y hindi naglihim sa iyo ng kahit isang kaisipan!—bulalas ng dalaga nang may pighati. Naiintindihan kita! Kapag nalaman mo ang aking kuwento, ang malungkot na kuwentong ibinunyag sa akin noong ako’y may sakit, maaawa ka sa akin at hindi mo na ako ngingitian nang ganyan sa gitna ng aking pighati. Bakit hindi mo ako hinayaang mamatay sa kamay ng aking mangmang na manggagamot? Mas maligaya sana tayong dalawa! Nagpahinga sandali si María Clara at nagpatuloy: María Clara: Ikaw ang may gusto nito, nag-alinlangan ka sa akin; patawarin nawa ako ng aking ina! Sa isa sa mga mahapding gabi ng aking pagdurusa, ibinunyag sa akin ng isang lalaki ang pangalan ng aking tunay na ama, at ipinagbawal sa akin ang iyong pag-ibig... maliban na lamang kung ang aking ama mismo ang magpatawad sa iyo sa pagkakasalang ginawa mo sa kanya! Napaatras si Ibarra at tumingin nang may sindak sa dalaga. María Clara: Oo,—patuloy niya;—sinabi ng lalaki na hindi niya maaaring payagan ang ating pag-iisang dibdib, dahil ipagbabawal iyon ng kanyang budhi, at mapipilitan siyang ihayag ito, kahit na magdulot ng malaking iskandalo, dahil ang aking ama ay... At ibinulong niya sa tainga ng binata ang isang pangalan sa napakahinang tinig, kaya siya lamang ang nakarinig. María Clara: Ano ang gagawin ko? Dapat ko bang isakripisyo sa aking pag-ibig ang alaala ng aking ina, ang karangalan ng aking huwad na ama at ang mabuting pangalan ng tunay? Magagawa ko ba iyon nang hindi mo rin ako hinahamak? Ibarra: Ngunit mga patunay, nagkaroon ka ba ng mga patunay? Kailangan mo ng mga patunay!—sigaw ni Crisóstomo na nanginginig. Kinuha ng dalaga mula sa kanyang dibdib ang dalawang papel. María Clara: Dalawang sulat ng aking ina, dalawang sulat na isinulat sa gitna ng kanyang pagsisisi, noong dinadala pa niya ako sa kanyang sinapupunan! Kunin mo, basahin mo, at makikita mo kung paano niya ako isinusumpa at hinahangad ang aking kamatayan... ang aking kamatayang walang saysay na tinangka ng aking ama sa pamamagitan ng mga gamot! Ang mga sulat na ito ay naiwan niya sa bahay na kanyang tinirhan, natagpuan ang mga ito ng lalaki at iningatan, at ibinigay lamang sa akin kapalit ng iyong sulat... upang matiyak, ayon sa kanya, na hindi ako magpapakasal sa iyo nang walang pahintulot ng aking ama. Mula nang dalhin ko ang mga ito sa aking katawan, sa halip ng iyong sulat, nararamdaman ko ang lamig sa aking puso. Isinakripisyo kita, isinakripisyo ko ang aking pag-ibig... ano ang hindi gagawin ng isang babae para sa isang inang patay na at dalawang amang buhay? Inakala ko ba kung paano nila gagamitin ang iyong sulat? Nasindak si Ibarra. Nagpatuloy si María Clara: María Clara: Ano pa ang natitira sa akin? Masasabi ko ba sa iyo kung sino ang aking ama, masasabi ko bang humingi ka ng tawad sa kanya, sa kanya na nagpahirap nang labis sa iyong ama? Masasabi ko ba sa aking ama na patawarin ka, masasabi ko ba sa kanya na ako ang kanyang anak, sa kanya na labis na naghangad ng aking kamatayan? Ang natitira na lamang sa akin ay magdusa, sarilinin ang lihim, at mamatay sa pagdurusa!... Ngayon, kaibigan ko, ngayong alam mo na ang malungkot na kuwento ng iyong María, mayroon ka pa bang mapanghamak na ngiting iyan para sa kanya? Ibarra: María, ikaw ay isang santa! María Clara: Masaya ako, sapagkat naniniwala ka sa akin... Ibarra: Gayunpaman,—dagdag ng binata na nagbabago ng tono,—nabalitaan kong ikakasal ka... María Clara: Oo!—humikbi ang dalaga;—hinihingi ng aking ama ang sakripisyong ito... minahal at pinakain niya ako at hindi niya iyon tungkulin; binabayaran ko ang utang na loob na ito sa pamamagitan ng pagtiyak ng kanyang kapayapaan sa bagong pagkakamag-anak na ito, ngunit... Ibarra: Ngunit? María Clara: Hindi ko malilimutan ang mga panunumpa ng katapatan na ginawa ko sa iyo. Ibarra: Ano ang binabalak mong gawin?—tanong ni Ibarra na sinisikap basahin ang nasa kanyang mga mata. María Clara: Madilim ang hinaharap at nasa gitna ng mga anino ang Tadhana! Hindi ko alam kung ano ang aking gagawin; ngunit alamin mo na minsan lamang ako magmahal, at kung walang pag-ibig ay hindi ako kailanman magiging kanino man. At ikaw, ano ang mangyayari sa iyo? Ibarra: Isa lamang akong takas... tumatakas ako. Hindi magtatagal ay matutuklasan ang aking pagtakas, María... Hinawakan ni María Clara ang ulo ng binata sa pagitan ng kanyang mga kamay, hinalikan siya nang paulit-ulit sa mga labi, niyakap siya, at pagkatapos, biglang itinulak siya palayo: María Clara: Tumakas ka, tumakas ka!—sabi niya;—tumakas ka, paalam! Tiningnan siya ni Ibarra nang may nagniningning na mga mata, ngunit, sa isang senyas ng dalaga, lumayo siyang lasing, pasuray-suray... Muli siyang lumundag sa pader at sumakay sa bangka. Si María Clara, nakasandal sa pasamano, ay tinitingnan siyang lumalayo. Nag-alis ng sombrero si Elías at yumukod nang malalim sa kanya. Mga Talababa ------------ [1] Ang nangyari, nangyari na. Magpasalamat tayo sa Diyos na wala ka sa Islas Marianas, nagtatanim ng kamote (Kamote, patatas ng Málaga, Convolvulus batatas P. Bl.) ============================================================================== KABANATA LXI: ANG HABULAN SA LAWA ============================================================================== Elías: Pakinggan ninyo, ginoo, ang plano na aking pinag-isipan,—sabi ni Elías na nag-iisip habang sila’y papunta sa San Gabriel.—Itatago ko kayo ngayon sa bahay ng isang kaibigan ko sa Mandaluyong; dadalhin ko ang lahat ng inyong pera, na aking nailigtas at itinago sa paanan ng balete, sa misteryosong libingan ng inyong lolo; iiwanan ninyo ang bansa... Ibarra: Para pumunta sa ibang bansa?—putol ni Ibarra. Elías: Para mamuhay nang payapa sa mga natitirang araw ng inyong buhay. Mayroon kayong mga kaibigan sa Espanya, kayo’y mayaman, maaari kayong humiling na mapatawad. Sa anumang paraan, ang ibang bansa para sa atin ay isang mas mabuting bayan kaysa sa sarili nating bayan. Hindi sumagot si Crisóstomo; nag-isip siya nang tahimik. Dumating sila noon sa Pásig at nagsimulang sumalunga ang bangka sa agos. Sa ibabaw ng tulay ng España ay may isang mangangabayong mabilis na tumatakbo at naririnig ang isang mahaba at matinis na sipol. Ibarra: Elías,—tugon ni Ibarra;—ang inyong kasawian ay dahil sa aking pamilya; iniligtas ninyo ang aking buhay nang dalawang beses, at utang ko sa inyo hindi lamang ang pasasalamat, kundi pati na rin ang pagsasauli ng inyong kayamanan. Pinapayuhan ninyo akong mamuhay sa ibang bansa, kaya sumama kayo sa akin at mamuhay tayo bilang magkapatid. Dito ay sawimpalad din kayo. Malungkot na umiling si Elías at sumagot: Elías: Imposible! Totoo na hindi ko kayang magmahal o maging masaya sa aking bayan, pero maaari akong magdusa at mamatay dito, at marahil para dito: laging may halaga iyon. Ang kasawian nawa ng aking bayan ay maging aking sariling kasawian, at dahil hindi tayo pinagbubuklod ng isang marangal na kaisipan, dahil hindi sabay na tumitibok ang ating mga puso sa isang pangalan, kahit man lang ang iisang kasawian ang magbuklod sa akin at sa aking mga kababayan, kahit man lang makaiyak akong kasama nila sa aming mga hapis, at iisang dusa ang pumiga sa aming mga puso! Ibarra: Kung gayon, bakit ninyo ako pinapayuhan na umalis? Elías: Dahil sa ibang lugar maaari kayong maging masaya at ako hindi, dahil hindi kayo ginawa para magdusa, at dahil kamumuhian ninyo ang inyong bayan, kung isang araw ay masadlak kayo sa kasawian dahil dito: at ang kamuhian ang sariling bayan ang pinakamalaking kasawian. Ibarra: Hindi kayo makatarungan sa akin!—sigaw ni Ibarra na may mapait na paninisi;—nakalimutan ninyong pagkarating na pagkarating ko rito ay sinimulan kong hanapin ang ikabubuti nito... Elías: Huwag kayong magalit, ginoo, hindi ko kayo sinisisi: sana’y matularan kayo ng lahat! Pero hindi ako humihingi ng imposible, at huwag kayong magalit kung sasabihin ko na nililinlang kayo ng inyong puso. Minahal ninyo ang inyong bayan dahil itinuro ito sa inyo ng inyong ama; minahal ninyo ito dahil dito kayo nagkaroon ng pag-ibig, kayamanan, kabataan, dahil lahat ay ngumiti sa inyo, hindi kayo ginawan ng anumang kawalang-katarungan ng inyong bayan; minahal ninyo ito tulad ng pagmamahal natin sa lahat ng nagpapasaya sa atin. Ngunit sa araw na kayo’y maging mahirap, gutom, inuusig, isinumbong at ipinagbili ng inyong mga kababayan, sa araw na iyon ay itatakwil ninyo ang inyong sarili, ang inyong bayan at lahat. Ibarra: Sinasaktan ako ng inyong mga salita,—sabi ni Ibarra na may hinanakit. Yumuko si Elías, nag-isip at sumagot: Elías: Gusto kong buksan ang inyong mata, ginoo, at iligtas kayo sa isang malungkot na hinaharap. Alalahanin ninyo noong minsang kinausap ko kayo sa bangkang ito at sa liwanag ng buwan ding ito, mga isang buwan na ang nakalipas, humigit-kumulang: noon kayo’y masaya. Ang pakiusap ng mga sawimpalad ay hindi umaabot sa inyo: binale-wala ninyo ang kanilang mga reklamo dahil ito’y mga reklamo ng mga kriminal; mas pinakinggan ninyo ang kanilang mga kaaway at, sa kabila ng aking mga dahilan at pakiusap, pumanig kayo sa kanilang mga mang-aapi, at sa inyo noon nakasalalay kung ako’y magiging kriminal o magpapapatay upang tuparin ang isang banal na pangako. Hindi ito pinahintulutan ng Diyos dahil namatay na ang matandang pinuno ng mga tulisan... Isang buwan ang lumipas at ngayon ay iba na ang inyong iniisip! Ibarra: Tama kayo, Elías, pero ang tao ay isang hayop ng mga pagkakataon: noon ako’y bulag, naiinis, ano ba ang alam ko? Ngayon ay hinablot ng kasawian ang aking piring; ang kalungkutan at kahirapan ng aking pagkakabilanggo ay nagturo sa akin; ngayon nakikita ko ang nakakatakot na kanser na sumisira sa lipunang ito, na kumakapit sa mga laman nito at humihingi ng marahas na pagtanggal. Binuksan nila ang aking mga mata, ipinakita nila sa akin ang sugat at pinipilit nila akong maging kriminal! At yamang iyon ang kanilang ginusto, magiging filibustero [kaaway ng pamahalaan] ako, ngunit isang tunay na filibustero; tatawagin ko ang lahat ng sawimpalad, lahat ng may pusong tumitibok sa kanilang dibdib, ang mga nagpadala sa inyo sa akin... hindi, hindi ako magiging kriminal, kailanman ay hindi kriminal ang lumalaban para sa kanyang bayan, kabaligtaran pa nga! Tayo, sa loob ng tatlong siglo, ay iniaabot natin sa kanila ang ating kamay, humihingi tayo ng pag-ibig, nananabik tayong tawagin silang ating mga kapatid; paano nila tayo sinasagot? Sa insulto at panunuya, at itinatanggi pa sa atin pati ang pagiging tao. Walang Diyos, walang pag-asa, walang sangkatauhan; walang iba kundi ang karapatan ng lakas! Balisa si Ibarra; nanginginig ang kanyang buong katawan. Dumaan sila sa harap ng palasyo ng Heneral at akala nila’y may napansin silang kilos at pagkabalisa sa mga bantay. Elías: Natuklasan na kaya ang pagtakas?—bulong ni Elías.—Humiga kayo, ginoo, upang matakpan ko kayo ng sakate [damong pakain sa kabayo], dahil dadaan tayo sa tabi ng Polvorista [imbakan ng pulbura], at maaaring magtaka ang bantay kung bakit dalawa tayo. Ang bangka ay isa sa mga payat at makitid na bangkang tila hindi sinasagwan kundi dumudulas sa ibabaw ng tubig. Tulad ng inaasahan ni Elías, pinatigil siya ng bantay at tinanong kung saan siya galing. Elías: Mula sa Maynila, nagdala ng sakate sa mga oidor [hukom ng Real Audiencia] at kura,—sagot niya na ginagaya ang punto ng mga taga-Pandakan. Lumabas ang isang sarhento at inalam ang nangyayari. Sarhento: Sulong!—sabi nito;—binabalaan kita na huwag kang tumanggap ng sinuman sa bangka; kakatakas lang ng isang bilanggo. Kung mahuli mo siya at ibigay sa akin, bibigyan kita ng magandang pabuya. Elías: Sige po, ginoo; ano po ang kanyang mga palatandaan? Sarhento: Naka-levita [mahabang amerikana] at nagsasalita ng Kastila; kaya mag-ingat! Lumayo ang bangka. Lumingon si Elías at nakita ang silweta ng bantay, nakatayo sa tabi ng pampang. Elías: Mawawalan tayo ng ilang minuto,—sabi niya nang mahina;—kailangan nating pumasok sa ilog Beata upang magkunwaring ako’y taga-Peña Francia. Makikita ninyo ang ilog na inawit ni Francisco Baltasar. Ang bayan ay natutulog sa liwanag ng buwan. Tumayo si Crisóstomo upang hangaan ang tila-libingang katahimikan ng kalikasan. Ang ilog ay makitid at ang mga pampang nito ay patag, tinamnan ng sakate. Itinapon ni Elías ang kanyang karga sa pampang, kumuha ng isang mahabang kawayan at hinugot sa ilalim ng damo ang ilang walang lamang bayong o mga sakong yari sa dahon ng palma. Nagpatuloy sila sa paglalayag. Elías: Kayo ang may-ari ng inyong kalooban, ginoo, at ng inyong hinaharap,—sabi niya kay Crisóstomo na nanatiling tahimik.—Pero kung papayagan ninyo akong magbigay ng isang puna, sasabihin ko: Pag-isipan ninyo nang mabuti ang inyong gagawin, magpapaalab kayo ng digmaan, dahil may pera kayo, utak, at makakahanap kayo agad ng maraming bisig, dahil sa kasamaang-palad ay marami ang hindi nasisiyahan. Ngunit, sa labang ito na inyong sisimulan, ang mga pinaka-magdurusa ay ang mga walang kalaban-laban at inosente. Ang parehong mga damdamin na isang buwan na ang nakalipas, nag-udyok sa akin na lumapit sa inyo upang humingi ng mga reporma, ay ang mga damdamin din na nag-uudyok sa akin ngayon na sabihin sa inyong pag-isipan ninyo itong mabuti. Ang bansa, ginoo, ay hindi nag-iisip na humiwalay sa inang bansa; ang hinihiling lamang nito ay kaunting kalayaan, katarungan at pag-ibig. Susuportahan kayo ng mga hindi nasisiyahan, mga kriminal, mga desperado, ngunit hindi makikisangkot ang bayan. Nagkakamali kayo kung, dahil madilim ang tingin ninyo sa lahat, inaakala ninyong nawalan na ng pag-asa ang bansa. Ang bansa ay nagdurusa, oo, pero umaasa pa rin, naniniwala, at mag-aalsa lamang kapag nawalan na ito ng pasensya, ibig sabihin, kapag gusto na ito ng mga namumuno, na malayo pa. Ako mismo ay hindi susunod sa inyo; hindi ako kailanman gagamit ng gayong matitinding lunas habang may nakikita pa akong pag-asa sa mga tao. Ibarra: Kung gayon, aalis akong wala kayo!—sagot ni Crisóstomo na matatag. Elías: Ito ba ang inyong matibay na pasya? Ibarra: Matibay at tanging pasya, saksi ang alaala ng aking ama! Hindi ko hahayaang agawin sa akin nang walang kaparusahan ang kapayapaan at kaligayahan, ako na tanging nagnanais ng kabutihan, ako na iginalang ang lahat at nagdusa para sa pag-ibig sa isang mapagkunwaring relihiyon, para sa pag-ibig sa isang bayan. Paano nila ako ginantihan? Ibinabaon ako sa isang kahindik-hindik na piitan at dinudungisan ang aking magiging asawa. Hindi, ang hindi paghihiganti ay isang krimen, ito’y paghikayat sa kanila sa mga bagong kawalan ng katarungan! Hindi, magiging kaduwagan, kahinaan, ang umiyak at magdalamhati kapag may dugo at buhay, kapag sa insulto at hamon ay idinagdag ang panunuya! Tatawagin ko ang mangmang na bayang iyon, ipapakita ko sa kanila ang kanilang karalitaan; na huwag na nilang isipin ang mga kapatid; mga lobo lamang na naglalamunan ang naroroon, at sasabihin ko sa kanila na laban sa pang-aaping ito ay bumabangon at tumututol ang walang hanggang karapatan ng tao upang makamit ang kanyang kalayaan! Elías: Ang inosenteng bayan ay magdurusa! Ibarra: Mas mabuti! Maaari ba ninyo akong ihatid hanggang sa bundok? Elías: Hanggang sa kayo’y ligtas!—sagot ni Elías. Lumabas muli sila sa Pásig. Nag-uusap sila paminsan-minsan ng mga walang kabuluhang bagay. Ibarra: Santa Ana!—bulong ni Ibarra;—kilala ba ninyo ang bahay na ito? Dumaan sila sa harap ng bahay-bakasyunan ng mga Heswita. Elías: Diyan ako nagpalipas ng maraming masaya at maligayang araw!—buntong-hininga ni Elías.—Noong panahon ko, pumupunta kami bawat buwan... noon ako’y tulad ng iba: mayaman, may pamilya, nangangarap at nakikita ang isang hinaharap. Sa mga araw na iyon nakikita ko ang aking kapatid na babae sa kalapit na kolehiyo; nireregaluhan niya ako ng isang gawang-kamay niya... sinasamahan siya ng isang kaibigan, isang magandang dalaga. Lahat ay lumipas na tulad ng isang panaginip. Nanatili silang tahimik hanggang makarating sa Malapad-na-bato[1]. Ang mga minsan nang naglayag sa Pásig sa gabi, sa isa sa mga mahiwagang gabi na iniaalok ng Pilipinas, kapag ang buwan ay nagbubuhos ng malungkot na tula mula sa malinaw na bughaw: kapag itinatago ng mga anino ang karalitaan ng mga tao at pinapawi ng katahimikan ang hamak na mga tunog ng kanilang tinig; kapag ang Kalikasan lamang ang nagsasalita, sila ang makauunawa sa pinagninilayan ng dalawang binata. Sa Malapad-na-bato, inaantok ang carabinero [bantay ng buwis at adwana], at, nang makita niyang walang laman ang bangka at walang anumang samsam na makukuha, ayon sa makalumang kaugalian ng kanilang hanay at ng himpilang iyon, pinadaan niya sila nang walang abala. Ang guwardiya sibil ng Pásig ay hindi rin naghinala ng anuman, at hindi sila ginulo. Nagsisimula nang magbukang-liwayway nang makarating sila sa lawa, panatag at tahimik tulad ng isang higanteng salamin. Namumutla na ang buwan at ang Silangan ay nagkukulay rosas. Sa may kalayuan ay natanaw nila ang isang kulay-abong masa na dahan-dahang lumalapit. Elías: Dumarating na ang falúa [bangkang pampatrolya ng guwardiya sibil],—bulong ni Elías;—humiga kayo at tatakpan ko kayo ng mga sakong ito. Lalong lumilinaw at naaaninag ang hugis ng sasakyan. Elías: Pumupuwesto ito sa pagitan natin at ng pampang,—pansin ni Elías na nag-aalala. At dahan-dahan niyang binago ang direksyon ng kanyang bangka, sumasagwan papunta sa Binangonan. Sa kanyang malaking pagkagulat, napansin niyang nagbago rin ng direksyon ang falúa, habang may isang tinig na tumatawag sa kanya. Huminto si Elías at nag-isip. Ang pampang ay malayo pa at malapit na silang abutin ng mga baril ng falúa. Naisip niyang bumalik sa Pásig: mas mabilis ang kanyang bangka kaysa sa falúa. Ngunit, kamalasan! may isa pang bangkang dumarating mula sa Pásig, at kitang kumikislap ang mga capacete [sombrerong bakal ng sundalo] at bayoneta ng mga guwardiya sibil. Elías: Nahuli na tayo!—bulong niya na namumutla. Tiningnan niya ang kanyang malalakas na bisig at, sa tanging pasyang natitira, nagsimula siyang sumagwan nang buong lakas papunta sa Isla ng Talim. Samantala, sumisikat na ang araw. Mabilis na dumudulas ang bangka; nakita ni Elías sa falúa, na lumiliko, ang ilang taong nakatayo at sumesenyas sa kanya. Elías: Marunong ba kayong magpatakbo ng bangka?—tanong niya kay Ibarra. Ibarra: Oo; bakit? Elías: Dahil wala na tayong kaligtasan kung hindi ako tatalon sa tubig at ililigaw ko sila. Hahabulin nila ako, magaling akong lumangoy at sumisid... ilalayo ko sila sa inyo, at pagkatapos ay subukan ninyong iligtas ang inyong sarili. Ibarra: Hindi; manatili kayo at ipaglaban natin ang ating mga buhay! Elías: Walang silbi, wala tayong armas, at sa kanilang mga baril ay papatayin nila tayo na parang maliliit na ibon. Sa sandaling iyon ay narinig ang isang chiss sa tubig tulad ng pagbagsak ng isang mainit na katawan, kasunod agad ng isang putok. Elías: Nakikita ninyo?—sabi ni Elías na inilalagay ang sagwan sa bangka.—Magkikita tayo sa Bisperas ng Pasko sa libingan ng inyong lolo. Iligtas ninyo ang inyong sarili! Ibarra: At kayo? Elías: Iniligtas ako ng Diyos sa mas malalaking panganib. Hinubad ni Elías ang kanyang kamiseta; pinunit ito ng isang bala sa kanyang mga kamay, at dalawang putok ang narinig. Nang hindi natataranta, pinisil niya ang kamay ni Ibarra, na patuloy na nakahiga sa sahig ng bangka; tumayo siya at tumalon sa tubig, itinulak ng paa ang maliit na bangka. Narinig ang ilang sigaw, at di-nagtagal ay lumitaw sa may kalayuan ang ulo ng binata na tila humihinga, at agad na lumubog muli. Ilang Tinig: Nandoon, nandoon siya!—sigaw ng ilang tinig at muling sumipol ang mga bala. Ang falúa at ang bangka ay nagsimulang habulin siya: isang manipis na guhit sa tubig ang nagmamarka sa kanyang dinaraanan, palayo nang palayo sa bangka ni Ibarra, na lumulutang na parang inabandona. Sa bawat paglabas ng ulo ng lumalangoy upang huminga, pinapaputukan siya ng mga guwardiya sibil at mga falueros [mga tagasagwan ng falúa]. Nagpatuloy ang habulan; malayo na ang maliit na bangka ni Ibarra, ang lumalangoy ay papalapit na sa pampang, mga limampung dipa ang layo. Pagod na ang mga tagasagwan, pero pagod na rin si Elías, dahil madalas niyang inilalabas ang kanyang ulo at bawat beses sa ibang direksyon, na parang upang lituhin ang mga humahabol sa kanya. Hindi na ipinakikita ng mapagkanulong guhit sa tubig ang dinaraanan ng sumisisid. Sa huling pagkakataon ay nakita siya malapit sa pampang mga sampung dipa ang layo, nagpaputok sila... pagkatapos ay lumipas ang mga minuto; wala nang muling lumitaw sa tahimik at ilang na ibabaw ng lawa. Makaraan ang kalahating oras, isang tagasagwan ang nagsasabing may nakita siya sa tubig, malapit sa pampang, na mga bakas ng dugo, ngunit umiling ang kanyang mga kasama sa paraang maaaring mangahulugang oo o hindi. Mga Talababa ------------ [1] Sa Tagalog, ang salitang ito ay nangangahulugang “malapad na bato.” Ganito ang tawag sa isang matarik na batong makikita sa ilog. Sa tapat ng bato ay may himpilan ng mga carabinero na nagbabantay sa pagpasok ng mga kalakal sa Pásig. ============================================================================== KABANATA LXII: PAGPAPALIWANAG NI PADRE DAMASO ============================================================================== Walang saysay na nakatambak sa ibabaw ng isang mesa ang mamahaling mga regalo sa kasal; hindi nakakaakit sa mga mata ni María Clara ni ang mga brilyante sa kanilang mga kahong pelus na asul, ni ang mga burdang piña, ni ang mga piraso ng seda. Nakatingin ang dalaga, nang hindi nakikita o nababasa, sa pahayagang nagbabalita ng pagkamatay ni Ibarra, na nalunod sa lawa. Biglang naramdaman niya na may dalawang kamay na tumakip sa kanyang mga mata at pumigil sa kanya, at isang masayang tinig, ang kay Padre Dámaso, ang nagsabi: Fray Dámaso: Sino ako? sino ako? Tumalon si María Clara mula sa kanyang upuan at tiningnan siya nang may takot. Fray Dámaso: Tontica [munting tanga, malambing na tawag], natakot ka ba, ha? Hindi mo ako inaasahan, ha? Aba, dumating ako mula sa probinsya para dumalo sa iyong kasal. At lumapit siya na may ngiti ng kasiyahan, iniabot ang kamay upang mahalikan. Yumuko si María Clara na nanginginig at dinala ito nang may paggalang sa kanyang mga labi. Fray Dámaso: Ano ang nangyayari sa iyo, María?—tanong ng Pransiskano, nawala ang kanyang masayang ngiti at napuno ng pag-aalala;—malamig ang iyong kamay, namumutla ka... may sakit ka ba, anak? At hinila siya ni Padre Dámaso palapit sa kanya nang may lambing na hindi aakalaing kaya niya, hinawakan ang parehong kamay ng dalaga at tiningnan siya nang may tanong sa mga mata. Fray Dámaso: Wala ka na bang tiwala sa iyong ninong?—tanong niya na may bahid ng paninisi;—halika, umupo ka rito at ikuwento mo sa akin ang iyong maliliit na sama ng loob, katulad ng ginagawa mo sa akin noong bata ka pa, kapag gusto mo ng mga kandila para gumawa ng mga manika mula sa waks. Alam mo naman na lagi kitang minahal... hindi kita kailanman pinagalitan... Hindi na magaspang ang tinig ni Padre Dámaso at nagkaroon na ito ng malalambing na himig. Nagsimulang umiyak si María Clara. Fray Dámaso: Umiiyak ka, anak ko? Bakit ka umiiyak? Nag-away ba kayo ni Linares? Tinakpan ni María Clara ang kanyang mga tainga. María Clara: Huwag ninyo siyang banggitin... ngayon!—sigaw ng dalaga. Tiningnan siya ni Padre Dámaso nang puno ng pagtataka. Fray Dámaso: Ayaw mo bang ipagkatiwala sa akin ang iyong mga lihim? Hindi ba’t lagi kong sinisikap na tuparin kahit ang pinakamaliliit mong kapritso? Itinaas ng dalaga sa kanya ang kanyang mga matang puno ng luha, tinitigan siya nang ilang sandali, at muling umiyak nang mapait. Fray Dámaso: Huwag kang umiyak nang ganyan, anak ko, dahil ang iyong mga luha ay nakakasakit sa akin! Ikuwento mo sa akin ang iyong mga hinanakit; makikita mo kung gaano ka kamahal ng iyong ninong! Dahan-dahang lumapit si María Clara sa kanya, lumuhod sa kanyang paanan at itinaas ang kanyang mukha, basang-basa ng luha, at sinabi nang mahina, halos hindi marinig: María Clara: Mahal pa rin ba ninyo ako? Fray Dámaso: Anak! María Clara: Kung ganoon... ipagtanggol ninyo ang aking ama at ipatigil ninyo ang aking kasal! At ikinuwento ng dalaga ang huli nilang pag-uusap ni Ibarra, itinatago ang lihim ng kanyang kapanganakan. Halos hindi makapaniwala si Padre Dámaso sa kanyang naririnig. María Clara: Habang siya ay nabubuhay,—patuloy ng dalaga,—balak kong lumaban, umaasa ako, nagtitiwala ako. Gusto kong mabuhay para makarinig ng balita tungkol sa kanya... pero ngayong pinatay na nila siya, ngayon ay wala nang dahilan para ako ay mabuhay at magdusa. Sinabi niya ito nang dahan-dahan, mahina, kalmado, walang luha. Fray Dámaso: Pero, tonta [tanga], hindi ba’t mas mabuti si Linares nang libong beses kaysa sa?... María Clara: Habang siya ay nabubuhay, maaari akong magpakasal... balak kong tumakas pagkatapos... ang gusto lang ng aking ama ay ang maging kamag-anak nila! Ngayon na siya ay patay na, wala nang ibang tatawag sa akin na kanyang asawa... Habang siya ay nabubuhay, maaari kong dungisan ang aking sarili, may natitira pa akong aliw na malamang siya ay nabubuhay at marahil ay iniisip niya ako; ngayon na siya ay patay na... kumbento o libingan. Ang tinig ng dalaga ay may ganitong katatagan, na nawala ang masayang anyo ni Padre Dámaso at napaisip nang malalim. Fray Dámaso: Ganoon mo ba siya kamahal?—tanong niya na nauutal. Hindi sumagot si María Clara. Iniyuko ni Fray Dámaso ang kanyang ulo sa kanyang dibdib at nanatiling tahimik. Fray Dámaso: Anak ko!—bulalas niya sa tinig na puno ng hapdi;—patawarin mo ako na nagdulot sa iyo ng kalungkutan nang hindi ko alam. Iniisip ko ang iyong kinabukasan, gusto ko ang iyong kaligayahan. Paano ko papayagan na magpakasal ka sa isang taga-rito, para makita kang malungkot na asawa at kawawang ina? Hindi ko maalis sa iyong isipan ang iyong pag-ibig, at tinutulan ko ito nang buong lakas, inabuso ko ang lahat, para sa iyo, para lamang sa iyo. Kung naging asawa mo siya, iiyak ka pagkatapos, dahil sa kalagayan ng iyong asawa, na nakalantad sa lahat ng pang-aabuso na walang paraan ng pagtatanggol; bilang ina, iiyak ka para sa kapalaran ng iyong mga anak: kung sila ay iyong pag-aralin, ihahanda mo sila sa isang malungkot na kinabukasan; magiging kaaway sila ng Relihiyon, at makikita mo silang binitay o ipinatapon; kung iiwan mo silang mangmang, makikita mo silang inaapi at inaalipusta! Hindi ko iyon mapapayagan! Kaya naghahanap ako para sa iyo ng isang asawa na magpapasaya sa iyo bilang ina ng mga anak na mag-uutos at hindi susunod, na magpaparusa at hindi magdurusa... Alam ko na ang iyong kaibigan mula pagkabata ay mabuti, minahal ko siya gaya ng pagmamahal ko sa kanyang ama, pero kinamuhian ko sila mula nang makita ko na magdudulot sila ng iyong kalungkutan, dahil mahal kita, sinasamba kita, minamahal kita katulad ng pagmamahal sa isang anak; wala akong ibang pagmamahal kundi ang sa iyo; nakita kitang lumaki; walang oras na lumilipas na hindi kita iniisip; pinapangarap kita; ikaw ang aking tanging kaligayahan... At si Padre Dámaso ay umiyak katulad ng isang bata. María Clara: Kung ganoon, kung mahal ninyo ako, huwag ninyo akong gawing habambuhay na kawawa; hindi na siya buhay, gusto kong maging madre. Fray Dámaso: Maging madre, maging madre!—ulit niya.—Hindi mo alam, anak ko, ang buhay, ang misteryo na nakatago sa likod ng mga pader ng kumbento, hindi mo alam! Sanlibong ulit na mas gusto kong makita kang malungkot sa mundo kaysa sa loob ng kumbento... Dito ang iyong mga reklamo ay maaaring marinig; doon tanging mga pader ang iyong kasama... Maganda ka; napakaganda, at hindi ka isinilang para doon, para maging asawa ni Kristo. Maniwala ka sa akin, anak ko, ang panahon ang bumubura sa lahat; sa kalaunan ay makakalimot ka, magmamahal ka, at mamahalin mo ang iyong asawa... si Linares. María Clara: O kumbento o... kamatayan!—ulit ni María Clara. Fray Dámaso: Kumbento, kumbento o kamatayan!—sigaw ni Padre Dámaso.—María, matanda na ako, hindi na kita kayang bantayan nang matagal pa, ikaw at ang iyong katahimikan... Pumili ka ng iba, maghanap ka ng ibang pag-ibig, ibang binata, kahit sino, lahat maliban sa kumbento. María Clara: Kumbento o kamatayan! Fray Dámaso: Diyos ko, Diyos ko!—sigaw ng pari, tinatakpan ang kanyang ulo ng mga kamay;—pinarurusahan mo ako, sige; pero bantayan mo ang aking anak... At bumaling sa dalaga: Fray Dámaso: Gusto mo bang maging madre? magiging madre ka; ayokong mamatay ka. Hinawakan ni María Clara ang parehong kamay niya, pinisil, hinalikan habang nakaluhod. María Clara: Ninong, ninong ko!—paulit-ulit niyang sabi. Pagkatapos ay lumabas si Fray Dámaso na malungkot, nakayuko at nagbubuntong-hininga. Fray Dámaso: Diyos, Diyos, ikaw ay umiiral dahil nagpaparusa ka! Pero sa akin ka maghiganti at huwag mong saktan ang walang-sala, iligtas mo ang aking anak. ============================================================================== KABANATA LXIII: BISPERAS NG PASKO ============================================================================== Sa itaas, sa gilid ng bundok, malapit sa isang batis, nakatago sa pagitan ng mga puno ang isang kubo, na itinayo sa mga troso. Sa ibabaw ng bubong nitong kugon[1], umaakyat ang mga sanga ng kalabasa, puno ng mga prutas at bulaklak; pinalamutian ang simpleng tahanan ng mga sungay ng usa, mga bungo ng baboy-ramo, ang iba ay may mahahabang pangil. Doon nakatira ang isang pamilyang Tagalog, na abala sa pangangaso at pagputol ng kahoy. Sa lilim ng isang puno, gumagawa ng walis ang lolo mula sa mga tingting ng palma, habang ang isang dalaga ay naglalagay sa isang buslo ng mga itlog ng manok, mga limon, at mga gulay. Dalawang bata, isang lalaki at isang babae, ay naglalaro sa tabi ng isa pang bata, maputla, malungkot, may malalaking mata at malalim na tingin, na nakaupo sa isang natumbang troso. Sa kanyang payat na mukha makikilala natin ang anak ni Sisa, si Basilio, ang kapatid ni Crispín. Batang Babae: Kapag gumaling na ang iyong paa,—sabi ng batang babae,—maglalaro tayo ng piko-piko [larong habulan ng mga bata] na may taguan, ako ang magiging ina. Batang Lalaki: Aakyat ka kasama namin sa tuktok ng bundok,—dagdag ng batang lalaki,—iinom ka ng dugo ng usa na may katas ng limon at tataba ka, at saka ituturo ko sa iyo kung paano tumalon mula sa bato patungo sa bato, sa ibabaw ng batis. Ngumiti si Basilio nang malungkot, tiningnan ang sugat sa kanyang paa, at pagkatapos ay itinuon ang tingin sa araw na nagniningning nang maliwanag. Lolo: Ipagbili mo itong mga walis,—sabi ng lolo sa dalaga,—at bumili ka ng kahit ano para sa iyong mga kapatid dahil ngayon ay Pasko. Batang Lalaki: Mga paputok, gusto ko ng mga paputok!—sigaw ng batang lalaki. Batang Babae: Ako, isang ulo para sa aking manika!—sigaw ng batang babae, hinila ang tapis ng kanyang kapatid. Lolo: At ikaw, ano ang gusto mo?—tanong ng lolo kay Basilio. Bumangon si Basilio nang may kahirapan at lumapit sa matanda. Basilio: Ginoo;—sabi niya,—higit na pala sa isang buwan akong may sakit? Lolo: Mula nang matagpuan ka naming walang malay at puno ng sugat, dalawang buwan na ang lumipas; akala namin mamamatay ka na... Basilio: Gantihan nawa kayo ng Diyos; kami’y napakahirap!—sagot ni Basilio;—ngunit dahil ngayon ay Pasko, gusto kong umuwi sa bayan para makita ang aking ina at kapatid. Siguradong hinahanap nila ako. Lolo: Ngunit, anak, hindi ka pa magaling at malayo ang iyong bayan; hindi ka makararating bago maghatinggabi. Basilio: Hindi bale, ginoo! Ang aking ina at kapatid ay tiyak na malungkot; bawat taon ay magkasama kaming nagdiriwang ng kapistahang ito... noong nakaraang taon, pinagsaluhan naming tatlo ang isang isda... Siguradong umiiyak na si Inay sa paghahanap sa akin. Lolo: Hindi ka makararating nang buhay sa bayan, bata! Ngayong gabi ay may manok at tapa ng baboy-ramo tayo. Hahanapin ka ng aking mga anak kapag dumating sila mula sa bukid... Basilio: Marami kayong anak, at kami lang dalawa ang anak ng aking ina; baka akala niya patay na ako. Gusto kong bigyan siya ng kasiyahan ngayong gabi, isang pamasko... isang anak. Naramdaman ng matanda ang pagluha ng kanyang mga mata, inilagay ang kamay sa ulo ng bata at sinabi nang may damdamin: Lolo: Parang matanda ka na! Sige, umalis ka, hanapin mo ang iyong ina, ibigay mo ang pamasko... mula sa Diyos, gaya ng sabi mo; kung alam ko lang ang pangalan ng iyong bayan, pupunta sana ako doon noong ikaw ay may sakit. Sige, anak ko, nawa’y samahan ka ng Diyos at ng Panginoong Hesus. Sasamahan ka ng aking apo na si Lucía hanggang sa susunod na bayan. Batang Lalaki: Ano? Aalis ka na?—tanong ng batang lalaki.—Doon sa ibaba ay may mga sundalo, maraming magnanakaw. Ayaw mo bang makita ang aking mga paputok? Pum purumpum! Batang Babae: Ayaw mo bang maglaro ng bulag-bulagan na may taguan?—tanong naman ng batang babae;—nakapagtago ka na ba kahit minsan? Totoo, walang mas masaya kaysa habulin at magtago. Ngumiti si Basilio; kinuha ang kanyang tungkod at may luha sa mga mata: Basilio: Babalik ako agad,—sabi niya;—dadalhin ko ang aking kapatid, makikita ninyo siya at maglalaro kayo kasama siya; kasinlaki mo siya. Batang Babae: Paika-ika rin ba siyang lumakad?—tanong ng batang babae;—kung gayon gagawin natin siyang ina sa piko-piko. Lolo: Huwag mo kaming kalimutan,—sabi ng matanda;—dalhin mo itong tapa ng baboy-ramo at ibigay mo sa iyong ina. Sinamahan siya ng mga bata hanggang sa tulay na kawayan, na inilagay sa ibabaw ng maingay na batis. Pinasandal ni Lucía si Basilio sa kanyang braso at nawala sila sa paningin ng mga bata. Mabilis na naglakad si Basilio sa kabila ng kanyang binting may benda. Sumisipol ang hanging hilaga at nangangatog sa lamig ang mga taga-San Diego. Bisperas ng Pasko na, ngunit malungkot ang bayan. Wala ni isang parol na papel na nakasabit sa mga bintana, walang ingay sa mga bahay na nagpapahiwatig ng kasiyahan gaya ng mga nakaraang taon. Sa entresuwelo ng bahay ni Kapitan Basilio, nag-uusap sa tabi ng isang rehas sina Kapitan Basilio at Don Filipo (pinagkaibigan sila ng kasawian ng huli), habang sa kabilang rehas naman ay nakatanaw sa kalye sina Sinang, ang kanyang pinsang si Victoria, at ang magandang si Iday. Ang buwan, na papaliit na, ay nagsisimulang magningning sa abot-tanaw at ginintuang tinatamaan ang mga ulap, puno, at bahay, na naglalabas ng mahahaba at kakaibang mga anino. Kapitan Basilio: Hindi maliit na kapalaran ang inyo, ang mapawalang-sala sa mga panahong ito!—sabi ni Kapitan Basilio kay Don Filipo; sinunog nila ang inyong mga libro, oo, pero ang iba ay nawalan pa ng higit. Isang babae ang lumapit sa rehas at tumingin sa loob. Ang kanyang mga mata ay nagniningning, ang kanyang mukha ay payat, ang kanyang buhok ay magulo at nakalugay: binigyan siya ng buwan ng kakaibang anyo. Don Filipo: Sisa!—sigaw ni Don Filipo na nagulat,—at bumaling kay Kapitan Basilio, habang ang baliw ay lumalayo. Don Filipo: Hindi ba siya nasa bahay ng isang doktor?—tanong niya;—gumaling na ba siya? Mapait na ngumiti si Kapitan Basilio. Kapitan Basilio: Natakot ang doktor na baka siya’y akusahan bilang kaibigan ni Don Crisóstomo at pinaalis siya sa kanyang bahay. Ngayon ay naglalagalag na naman siya, baliw pa rin gaya ng dati, kumakanta, hindi mapanganib at namumuhay sa kagubatan... Don Filipo: Ano pang mga bagay ang nangyari sa bayan mula nang umalis kami? Alam kong may bago tayong kura at bagong alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan]... Kapitan Basilio: Mga kahindik-hindik na panahon, umuurong ang sangkatauhan!—bulong ni Kapitan Basilio na nag-iisip ng nakaraan.—Makinig kayo: kinabukasan ng inyong pag-alis natagpuan ang sakristan mayor na patay, nakabitin sa kisame ng kanyang bahay. Lubos na nalungkot si Padre Salví sa kanyang pagkamatay at inangkin ang lahat ng kanyang mga papel. Ah! namatay din ang pilosopong si Tasio at inilibing sa sementeryo ng mga Tsino. Don Filipo: Kawawang Don Anastasio!—buntong-hininga ni Don Filipo;—at ang kanyang mga libro? Kapitan Basilio: Sinunog ng mga madasalin, na sa tingin nila ay magpapasaya sa Diyos. Wala akong nailigtas, kahit ang mga libro ni Cicerón... walang ginawa ang gobernadorcillo para pigilan ito. Pareho silang nanahimik. Sa sandaling iyon ay narinig ang malungkot at mapanglaw na awit ng baliw. Iday: Alam mo ba kung kailan ikakasal si María Clara?—tanong ni Iday kay Sinang. Sinang: Hindi ko alam,—sagot nito:—nakakuha ako ng sulat mula sa kanya, pero hindi ko binuksan dahil natatakot akong malaman. Kawawang Crisóstomo! Victoria: Sabi nila kung hindi dahil kay Linares, bibitayin si Kapitan Tiago; ano ang gagawin ni María Clara?—puna ni Victoria. Isang batang lalaki ang dumaang paika-ika; tumatakbo siya patungo sa plaza, kung saan nagmumula ang awit ni Sisa. Si Basilio iyon. Natagpuan ng bata ang kanyang bahay, walang laman at wasak; pagkatapos ng maraming tanong, nalaman lang niya na ang kanyang ina ay baliw at naglalagalag sa bayan: wala ni isang salita tungkol kay Crispín. Nilunok ni Basilio ang kanyang mga luha, pinigil ang sakit at walang pahinga na hinanap ang kanyang ina. Dumating siya sa bayan, nagtanong tungkol sa kanya at isang awit ang tumama sa kanyang mga tainga. Pinigil ng kaawa-awang bata ang panginginig ng kanyang mga binti at nais tumakbo upang sumugod sa mga bisig ng kanyang ina. Iniwan ng baliw ang plaza at lumapit sa harap ng bahay ng bagong alférez. Ngayon tulad ng dati ay may bantay sa pintuan, at isang ulo ng babae ang sumilip sa bintana, ngunit hindi ito ang Medusa, kundi isang dalaga: hindi magkasingkahulugan ang alférez at ang kaawa-awa. Nagsimulang kumanta si Sisa sa harap ng bahay, nakatingin sa buwan, na maringal na naglalayag sa asul na kalangitan sa pagitan ng mga ulap na ginto. Nakikita siya ni Basilio at hindi maglakas-loob na lumapit, marahil ay naghihintay na umalis siya sa lugar; naglalakad siya nang pabalik-balik, ngunit iniiwasan ang paglapit sa kuwartel. Ang dalaga na nasa bintana ay nakikinig nang mabuti sa awit ng baliw, at inutusan ang bantay na paakyatin siya. Nang makita ni Sisa na papalapit ang sundalo at marinig ang kanyang boses, puno ng takot, tumakbo siya, at alam ng Diyos kung paano tumakbo ang isang baliw. Sinundan siya ni Basilio, at natatakot na mawala siya, tumakbo siya at nakalimutan ang sakit sa kanyang mga paa. Katulong: Tingnan ninyo kung paano hinahabol ng batang iyon ang baliw!—galit na sigaw ng isang katulong na nasa kalye. At nang makita niyang patuloy pa rin itong humahabol, dumampot siya ng bato at ibinato sa bata, sabay sabi: Katulong: Ayan sa iyo! Sayang at nakatali ang aso! Naramdaman ni Basilio ang isang hampas sa kanyang ulo, ngunit patuloy siyang tumakbo na hindi pinansin. Tumahol ang mga aso sa kanya, nag-ingay ang mga gansa, may mga bintanang nagbukas upang magbigay daan sa isang usisero; nagsara ang iba dahil natatakot sa isa pang gabi ng kaguluhan. Dumating sila sa labas ng bayan. Nagsimulang bumagal ang takbo ni Sisa; malayo na ang agwat sa pagitan niya at ng kanyang tagasunod. Basilio: Inay!—sigaw niya nang makita niya ito. Ang baliw, nang marinig ang boses, ay nagsimulang tumakbo muli. Basilio: Inay, ako ito!—sigaw ng batang wala nang pag-asa. Hindi naririnig ng baliw, patuloy na humahabol nang humihingal ang anak. Lumampas na sila sa mga taniman at malapit na sila sa kagubatan. Nakita ni Basilio ang kanyang ina na pumasok sa kagubatan at pumasok din siya. Ang mga halaman, mga palumpong, matinik na tambo at mga nakausling ugat ng mga puno ay humahadlang sa kanilang takbo. Sinusundan ng anak ang silweta ng kanyang ina, na paminsan-minsan ay naiilawan ng mga sinag ng buwan, na tumatagos sa mga puwang at mga sanga. Ito ang mahiwagang kagubatan ng pamilya ni Ibarra. Maraming beses na nadapa si Basilio, ngunit bumangon siya, hindi niya nararamdaman ang sakit; ang buong kaluluwa niya ay nakatuon sa kanyang mga mata, na sumusunod sa mahal na anyo. Tinawid nila ang batis na mahinang humuhuni; ang mga tinik ng mga kawayan, na nahulog sa putik sa gilid, ay bumaon sa kanyang nakayapak na mga paa: hindi tumigil si Basilio upang alisin ang mga ito. Sa kanyang malaking gulat, nakita niyang pumasok ang kanyang ina sa kakapalan at pumasok sa pintuan ng kahoy, na nagsasara sa libingan ng matandang Kastila sa paanan ng balete. Sinubukan ni Basilio na gawin ang parehong bagay ngunit natagpuan niyang sarado ang pintuan. Ipinagtanggol ng baliw ang pasukan gamit ang kanyang mga buto’t balat na mga braso at magulong ulo, na pinananatiling sarado ang pintuan gamit ang lahat ng kanyang lakas. Basilio: Inay, ako ito, ako ito, ako si Basilio, ang inyong anak!—sigaw ng pagod na pagod na bata, at napabagsak siya. Ngunit hindi bumigay ang baliw; itinukod niya ang kanyang mga paa sa lupa at matindi ang kanyang paglaban. Pinukpok ni Basilio ang pintuan gamit ang kanyang kamao, gamit ang kanyang ulo, basang-basa sa dugo, umiyak, ngunit walang nangyari. Bumangon siya nang may kahirapan, tiningnan ang pader, iniisip na akyatin ito, ngunit walang nakita. Pinalibot niya ito at nakita ang isang sanga ng nakapangingilabot na balete na nagtatagpo sa sanga ng isa pang puno. Umakyat siya: ang kanyang pagmamahal sa ina ay gumagawa ng milagro, at mula sa sanga patungo sa sanga ay lumipat siya sa balete, at nakita ang kanyang ina na patuloy na pinipigilan ang pintuan gamit ang kanyang ulo. Ang ingay na ginawa niya sa mga sanga ay nakatawag ng pansin ni Sisa; lumingon siya at nais tumakbo, ngunit ang anak, na bumagsak mula sa puno, ay niyakap siya at binigyan ng mga halik, at pagkatapos ay nawalan ng malay. Nakita ni Sisa ang kanyang noo na basang-basa sa dugo; yumuko siya sa kanya, tila lalabas ang kanyang mga mata; tiningnan niya ang kanyang mukha, at ang mga maputlang anyo na iyon ay yumanig sa mga natutulog na selula ng kanyang utak, parang isang kislap ang sumiklab sa kanyang isipan, nakilala niya ang kanyang anak at, sumigaw, bumagsak siya sa walang malay na bata, niyayakap at hinahalikan siya. Nanatiling hindi gumagalaw ang mag-ina... Nang bumalik si Basilio sa kanyang ulirat, nakita niya ang kanyang ina na walang malay. Tinawag niya siya, binigyan ng mga pinakamatamis na pangalan at, nang makita niyang hindi siya humihinga o nagigising, bumangon siya, pumunta sa batis upang kumuha ng kaunting tubig sa isang balumbon ng dahon ng saging at winisikan ang maputlang mukha ng kanyang ina. Ngunit hindi gumalaw ang baliw, nanatiling nakapikit ang kanyang mga mata. Tiningnan siya ni Basilio nang may takot; inilapit ang kanyang tainga sa puso ng kanyang ina, ngunit malamig ang payat at tuyot na dibdib at hindi tumitibok ang puso: inilapit ang kanyang mga labi sa kanyang mga labi at hindi nakaramdam ng anumang hininga. Ang kaawa-awang bata ay niyakap ang bangkay at umiyak nang buong pait. Nagniningning ang buwan sa kalangitan nang maringal, ang simoy ng hangin ay naglalagalag na tila nagbubuntong-hininga at sa ilalim ng damo ay umaawit ang mga kuliglig. Ang gabi ng liwanag at kasiyahan para sa maraming bata, na sa mapagmahal na kandungan ng pamilya ay ipinagdiriwang ang kapistahan ng pinakamatamis na alaala, ang kapistahan na gumugunita sa unang tingin ng pag-ibig na ipinadala ng langit sa lupa; ang gabing iyon kung saan ang lahat ng pamilyang Kristiyano ay kumakain, umiinom, sumasayaw, kumakanta, tumatawa, naglalaro, nagmamahalan, naghahalikan... ang gabing iyon, na sa mga malamig na bansa ay mahiwaga para sa kabataan sa kanilang tradisyonal na puno ng pino, puno ng mga ilaw, mga manika, mga kendi at mga palamuti, na tinitingnang nasisilaw ng mga bilog na mata kung saan sumasalamin ang kawalang-malay, ang gabing iyon ay hindi nag-aalok kay Basilio kundi pagkaulila. Sino ang nakakaalam? Marahil sa tahanan ng tahimik na Padre Salví ay naglalaro rin ang mga bata, marahil ay kumakanta: Ang Nochebuena [bisperas ng Pasko] ay dumarating, Ang Nochebuena ay umaalis... Ang bata ay umiyak at humikbi nang matindi, at nang itinaas niya ang kanyang ulo, nakita niya ang isang lalaki sa kanyang harapan na tahimik na nagmamasid sa kanya. Ang hindi kilalang lalaki ay nagtanong sa mababang tinig: Di-kilalang Lalaki: Ikaw ba ang anak? Tumango ang bata. Di-kilalang Lalaki: Ano ang balak mong gawin? Basilio: Ililibing ko siya! Di-kilalang Lalaki: Sa sementeryo? Basilio: Wala akong pera, at bukod pa roon, hindi papayag ang kura. Di-kilalang Lalaki: Kung gayon...? Basilio: Kung nais ninyo akong tulungan... Di-kilalang Lalaki: Mahinang-mahina na ako,—sagot ng hindi kilalang lalaki na dahan-dahang bumagsak sa lupa, nakatukod ang dalawang kamay;—nasugatan ako... dalawang araw na akong hindi kumakain o natutulog... Wala bang dumating ngayong gabi? Nanatiling nag-iisip ang lalaki, pinagmamasdan ang kawili-wiling mukha ng bata. Di-kilalang Lalaki: Makinig ka!—patuloy niya sa mas mahinang tinig;—mamamatay na rin ako bago sumapit ang araw... Dalawampung hakbang mula rito, sa kabilang pampang ng batis, may maraming nakatambak na kahoy; dalhin mo iyon, gumawa ka ng isang malaking siga, ilagay mo ang aming mga bangkay sa ibabaw, takpan mo at sindihan ng apoy, maraming apoy hanggang sa maging abo kami... Nakikinig si Basilio. Di-kilalang Lalaki: Pagkatapos, kung walang ibang darating... maghukay ka rito, makakakita ka ng maraming ginto... at lahat ay magiging iyo. Mag-aral ka! Ang boses ng hindi kilalang lalaki ay lalong nagiging hindi maintindihan. Di-kilalang Lalaki: Pumunta ka na at kunin ang kahoy... gusto kitang tulungan. Umalis si Basilio. Ang hindi kilalang lalaki ay tumingin patungong Silangan at bumulong na parang nagdarasal: Di-kilalang Lalaki: Mamamatay ako nang hindi nakikita ang bukang-liwayway na sumisikat sa aking bayan!... kayong makakakita nito, batiin ninyo ito... huwag ninyong kalimutan ang mga bumagsak sa gabi! Itinaas niya ang kanyang mga mata sa langit, gumalaw ang kanyang mga labi na tila bumubulong ng isang panalangin, pagkatapos ibinaba niya ang kanyang ulo at dahan-dahang bumagsak sa lupa... Makalipas ang dalawang oras, si Hermana Rufa ay nasa batalan [bukas na hugasan sa likod ng bahay] ng kanyang bahay, naghihilamos gaya ng nakagawian tuwing umaga bago pumunta sa misa. Ang maka-Diyos na babae ay tumingin sa kalapit na kagubatan at nakita ang isang makapal na haligi ng usok na tumataas; kumunot ang kanyang noo at, puno ng banal na galit, sumigaw: Rufa: Sino kaya ang ereheng gumagawa ng kaingin sa araw ng pista? Kaya dumarating ang maraming kapahamakan! Subukan mong pumunta sa Purgatoryo at tingnan natin kung mahahango kita roon, hayop! Mga Talababa ------------ [1] Mahaba at malambot na damo na ginagamit na pambubong sa mga kubo ng mga katutubo; Imperata arundinacea Brogn. ============================================================================== KABANATA LXIV: EPILOGO ============================================================================== Habang buhay pa ang marami sa ating mga tauhan, at nawalan na tayo ng balita sa iba, imposible ang isang tunay na epilogo. Para sa kabutihan ng mga tao, papatayin sana natin nang may kasiyahan ang lahat ng ating mga tauhan simula kay Padre Salví at magtatapos kay Doña Victorina, pero hindi ito posible... mabuhay sila! ang bayan at hindi tayo ang magpapakain sa kanila sa huli... Simula nang pumasok si María Clara sa kumbento, iniwan ni Padre Dámaso ang bayan upang manirahan sa Maynila, katulad ni Padre Salví, na habang naghihintay ng bakanteng mitra, ay nangangaral nang ilang beses sa simbahan ng Santa Clara, na sa kumbento nito ay may hawak siyang mahalagang tungkulin. Hindi lumipas ang maraming buwan, at si Padre Dámaso ay nakatanggap ng utos mula sa Lubhang Kagalang-galang na Padre Provincial [pinuno ng orden sa kapuluan] upang maglingkod bilang kura sa isang napakalayong probinsya. Sinasabing labis siyang nagdamdam dito, kaya kinabukasan ay natagpuan siyang patay sa kanyang silid. Ang ilan ay nagsabing namatay siya sa apopleksiya, ang iba naman ay sa bangungot, ngunit pinawi ng doktor ang mga pagdududa sa pamamagitan ng pagdeklara na siya ay biglang namatay. Walang sinuman sa ating mga mambabasa ang makakakilala ngayon kay Kapitan Tiago kung siya’y makikita. Ilang linggo pa bago pumanata si María Clara, siya ay bumagsak na sa isang kalagayan ng matinding panlulumo, kaya nagsimula siyang pumayat at maging napakalungkot, mapag-isip at mapaghinala, tulad ng dati niyang kaibigan, ang kawawang si Kapitan Tinong. Nang magsara ang mga pinto ng kumbento, inutusan niya ang kanyang nagdadalamhating pinsan, si Tiya Isabel, na tipunin ang lahat ng naging pag-aari ng kanyang anak at yumaong asawa, at pumunta sa Malabón o San Diego, dahil nais niyang mamuhay nang mag-isa mula noon. Nagpakasubsob siya nang todo sa liampó [larong Tsino] at sa sabungan, at nagsimulang humithit ng opyo. Hindi na siya pumupunta sa Antipolo, ni nagpapamisa; si Doña Patrocinio, ang kanyang matandang karibal, ay banal na ipinagdiriwang ang kanyang tagumpay sa pamamagitan ng paghilik habang may sermon. Kung sakaling minsan, sa dapit-hapon, ay mamasyal kayo sa unang bahagi ng kalye Santo Cristo, makikita ninyo, nakaupo sa tindahan ng isang Tsino, ang isang lalaking maliit, madilaw, payat, kuba, na may lubog at antok na mga mata, may maruming kulay ang mga labi at kuko, na tumitingin sa mga tao na parang hindi sila nakikita. Sa pagdating ng gabi, makikita ninyo siyang bumabangon nang may hirap, at, nakasandal sa isang tungkod, papunta sa isang makitid na sulok, papasok sa isang maruming kubo, na sa ibabaw ng pintuan ay nakasulat sa malalaking pulang letra: FUMADERO PÚBLICO DE ANFION [pampublikong lugar para manigarilyo ng opyo]. Ito ang dating tanyag na si Kapitan Tiago, na ngayon ay ganap nang nakalimutan, kahit ng mismong sakristan mayor. Si Doña Victorina ay nagdagdag sa kanyang mga pekeng kulot at sa kanyang andaluzamiento [paggaya sa punto at asal ng taga-Andalucía], kung papayagan ninyo ang salita, ng bagong kaugalian na nais niyang siya ang magpatakbo ng mga kabayo ng karwahe, at pinipilit si Don Tiburcio na manatiling tahimik. Dahil sa kahinaan ng kanyang paningin ay maraming sakuna ang nangyari, kaya ngayon ay gumagamit siya ng quevedos [salaming ipinipit sa ilong], na nagbibigay sa kanya ng kamangha-manghang anyo. Ang doktor ay hindi na muling tinawag upang gamutin ang sinuman; nakikita siya ng mga katulong nang maraming araw sa isang linggo na walang ngipin, na, tulad ng alam ng ating mga mambabasa, ay napakasamang pangitain. Si Linares, ang tanging tagapagtanggol ng kawawang ito, ay matagal nang nagpapahinga sa Paco, biktima ng disenteriya at ng masamang pagtrato ng kanyang hipag. Ang matagumpay na alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan] ay umalis patungong Espanya bilang tenyente na may ranggong komandante, at iniwan ang kanyang mabait na asawa sa kanyang kamisang pranela, na ang kulay ay hindi na matukoy. Ang kawawang Ariadna, nang makita ang kanyang sarili na iniwan, ay nag-alay din ng sarili, tulad ng anak ni Minos, sa pagsamba kay Baco at sa pagtatanim ng tabako, at umiinom at naninigarilyo nang may matinding pagkahumaling, kaya kinatatakutan na siya hindi lamang ng mga dalagita kundi pati ng matatandang babae at ng mga bata. Marahil ay buhay pa ang ating mga kakilala sa bayan ng San Diego, kung hindi sila namatay sa pagsabog ng bapor na “Lipa”, na naglalakbay patungo sa probinsya. Dahil walang nag-abala na alamin kung sino ang mga kawawang namatay sa sakunang iyon, kung kanino ang mga binti at braso na nagkalat sa isla ng Convalecencia at sa mga pampang ng ilog, hindi natin alam kahit kaunti kung may kakilala ang ating mga mambabasa sa kanila. Tayo ay kuntento, tulad ng gobyerno at ng pahayagan noon, na malaman na ang nag-iisang prayle na nasa bapor ay ligtas at wala na tayong hinihiling pa. Ang pinakamahalaga para sa atin ay ang buhay ng mga banal na pari, nawa’y panatilihin ng Diyos ang kanilang paghahari sa Pilipinas para sa kabutihan ng ating mga kaluluwa[1]. Wala nang narinig pa tungkol kay María Clara, kundi tila ang libingan ang nag-iingat sa kanya sa kanyang sinapupunan. Nagtanong tayo sa ilang tao na may malaking impluwensya sa banal na kumbento ng Santa Clara, ngunit walang sinuman ang nais magsabi sa atin ng kahit isang salita, kahit ang mga madaldal na deboto, na tumatanggap ng tanyag na pritong atay ng manok, at ng lalo pang tanyag na sarsa, na tinatawag na “ng mga madre”, na inihahanda ng matalinong kusinera ng mga Birhen ng Panginoon. Gayunpaman, isang gabi ng Setyembre, umuungal ang bagyo at hinahampas ng kanyang higanteng mga pakpak ang mga gusali ng Maynila; ang kulog ay dumadagundong bawat sandali; ang mga kidlat at mga lintik ay nagliliwanag paminsan-minsan sa mga pinsala ng unos at nagdudulot ng matinding sindak sa mga naninirahan. Ang ulan ay bumubuhos nang malakas. Sa liwanag ng kidlat o ng lintik na gumuguhit nang paliko-liko, makikita ang isang piraso ng bubong, isang bintana na lumilipad sa himpapawid, at bumabagsak nang may kakila-kilabot na ingay: walang karwahe, walang naglalakad na tumatawid sa mga kalye. Kapag ang paos na alingawngaw ng kulog, na sandaang ulit na umalingawngaw, ay nawawala sa malayo, maririnig ang buntong-hininga ng hangin, na nagpapaikot sa ulan, at lumilikha ng paulit-ulit na trak-trak sa mga kabibe ng mga saradong bintana. Dalawang guwardiya ang sumisilong sa isang gusaling itinatayo malapit sa kumbento: sila ay isang sundalo at isang distinguido [sundalong may mataas na katayuan sa lipunan]. Sundalo: Ano ang ginagawa natin dito?—sabi ng sundalo;—walang tao sa kalye... dapat ay pumunta tayo sa isang bahay; ang aking kasintahan ay nakatira sa kalye Arzobispo. Distinguido: Malayo pa mula rito hanggang doon at mababasa tayo,—sagot ng distinguido. Sundalo: Ano naman iyon, basta’t hindi tayo mapatay ng kidlat? Distinguido: Bah! huwag kang mag-alala; tiyak na may pararayos ang mga madre para sa kanilang kaligtasan. Sundalo: Oo!—sabi ng sundalo;—pero ano ang silbi nito kung napakadilim ng gabi? At itinaas niya ang kanyang tingin upang makaaninag sa dilim: sa sandaling iyon ay kumislap ang isang paulit-ulit na kidlat na sinundan ng isang napakalakas na kulog. Sundalo: Naku! Susmaryosep!—sigaw ng sundalo habang nagkakrus, at hinihila ang kanyang kasama:—umalis na tayo rito! Distinguido: Ano ang nangyari sa iyo? Sundalo: Umalis na tayo, umalis na tayo rito!—ulit niya habang nangangatog ang kanyang mga ngipin sa takot. Distinguido: Ano ang nakita mo? Sundalo: Isang multo!—bulong niya habang nanginginig ang buong katawan. Distinguido: Isang multo? Sundalo: Sa ibabaw ng bubong... marahil iyon ang madreng namumulot ng baga sa gabi! Inilabas ng distinguido ang kanyang ulo at sinikap na makakita. Kumislap ang isa pang kidlat at isang ugat ng apoy ang humati sa langit, na sinundan ng isang kakila-kilabot na pagsabog. Distinguido: Hesus!—sigaw niya habang nagkakrus din. Sa katunayan, sa maningning na liwanag ng kidlat ay nakita niya ang isang puting pigura, nakatayo, halos sa tuktok ng bubong, na nakataas ang mga braso at mukha sa langit, na tila nakikiusap dito. Ang langit ay tumutugon ng mga lintik at kulog! Pagkatapos ng kulog, narinig ang isang malungkot na daing. Sundalo: Hindi iyon ang hangin, iyon ang multo!—bulong ng sundalo na tila sumasagot sa pagpisil ng kamay ng kanyang kasama. Matamis na Tinig: Ay! ay!—tumatagos sa hangin at nangingibabaw sa ingay ng ulan: hindi kayang takpan ng hangin, sa kanyang mga sipol, ang matamis at malungkot na tinig na iyon, puno ng pighati. Kumislap ang isa pang kidlat na may nakakasilaw na liwanag. Distinguido: Hindi, hindi iyon multo!—sigaw ng distinguido;—nakita ko siyang muli; maganda siya tulad ng Birhen... Umalis na tayo rito at mag-ulat! Hindi na kinailangang ulitin pa sa sundalo ang paanyaya at kapwa sila nawala. Sino ang dumaraing sa gitna ng gabi, sa kabila ng hangin, ng ulan at ng bagyo? Sino ang mahiyaing birhen, ang asawa ni Hesukristo, na hinahamon ang nagngangalit na mga elemento at pinipili ang nakakatakot na gabi at ang malayang langit, upang ipadala mula sa isang mapanganib na taas ang kanyang mga daing sa Diyos? Iniwan na ba ng Panginoon ang kanyang templo sa kumbento at hindi na naririnig ang mga panalangin? Hindi kaya pinapayagan ng mga arko ng kisame nito na ang mithiin ng kaluluwa ay umabot sa trono ng Maawain? Ang bagyo ay nagngalit nang halos buong gabi; sa buong gabi ay walang isang bituin na kumislap; ang mga desperadong daing, na nahahaluan ng mga buntong-hininga ng hangin, ay nagpatuloy, ngunit natagpuan ang kalikasan at mga tao na bingi: ang Diyos ay nagtakip ng mukha at hindi nakaririnig. Kinabukasan, nang, wala na sa langit ang madidilim na ulap, ang araw ay muling sumikat sa gitna ng nalinis na kalawakan, isang karwahe ang huminto sa pintuan ng kumbento ng Santa Clara at bumaba mula rito ang isang lalaki, na nagpakilala bilang kinatawan ng awtoridad at humiling na makipag-usap agad sa abadesa at makita ang lahat ng mga madre. Sinasabing lumabas ang isa na basang-basa ang abito, punit-punit, at umiiyak na humingi ng tulong sa lalaki laban sa mga karahasan ng pagkukunwari, habang isinisiwalat ang mga kasuklam-suklam na bagay. Sinasabi rin na siya ay napakaganda, na may pinakamaganda at pinakamakahulugang mga mata na kailanman ay nakita. Ang kinatawan ng awtoridad ay hindi siya kinalinga: nakipag-usap ito sa abadesa at iniwan siya sa kabila ng kanyang mga pakiusap at luha. Nakita ng batang madre ang pagsara ng pinto sa likod ng lalaki, tulad ng isang hinatulan na makikita ang pagsara para sa kanya ng mga pintuan ng langit, kung sakaling ang langit ay maging kasing malupit at walang pakiramdam tulad ng mga tao. Ang abadesa ay nagsabi na siya ay baliw. Ang lalaki ay maaaring hindi nakakaalam na may isang ospisyo para sa mga baliw sa Maynila, o marahil ay inakala niya na ang kumbento ng mga madre ay isang kanlungan lamang ng mga babaeng baliw, kahit na sinasabing ang lalaking iyon ay medyo mangmang, lalo na upang magpasya kung kailan ang isang tao ay nasa kanyang tamang pag-iisip o hindi. Sinasabi rin na ang heneral na si Ginoong J.[2] ay iba ang inisip, at nang makarating sa kanyang mga tainga ang pangyayari, ninais niyang ipagtanggol ang baliw at hiningi siya. Ngunit sa pagkakataong ito ay walang lumabas na maganda at kaawa-awang dalaga, at hindi pinayagan ng abadesa na madalaw ang kumbento, at ginamit niyang dahilan ang pangalan ng relihiyon at ng mga Banal na Batas. Hindi na muling napag-usapan ang pangyayari, tulad ng hindi na rin napag-usapan ang kawawang María Clara. WAKAS Mga Talababa ------------ [1] Enero 2, 1883. (Tala ng edisyon ng Berlin.) [2] Si Jovellar kaya?