============================================================================== EL FILIBUSTERISMO — Ang Paghihimagsik ni José Rizal Salin sa Filipino ng Dimasalin, mula sa orihinal na Kastila (1891) Buong Edisyon: Lahat ng 39 kabanata ============================================================================== Batayang edisyon: José Rizal, El Filibusterismo (Continuación del Noli me tángere) (Gent: Boekdrukkerij F. Meyer-Van Loo, 1891), transkripsiyon ng Project Gutenberg (#30903). Huling pagbabago ng teksto: 13 Nobyembre 2026. Pangunahing edisyon (website): https://dimasalin.ph/el-filibusterismo/ Salin na pinatnubayan at sinuri ni Dimasalin, sa tulong ng AI. Ang mga talababa ([1], [2]…) ay nasa dulo ng bawat kabanata. Ang mga paliwanag ng tagasalin ay nasa panaklong na parisukat [ ]. Ang pangalang may tutuldok bago ang linya ng usapan ay pantulong sa pagbasa at hindi bahagi ng orihinal. Inalis sa bersiyong ito ang mga kawing at ang pormat ng teksto (italiko, kulay). Ang orihinal na Kastila ni José Rizal ay nasa pampublikong dominyo. Ang saling ito ay may lisensiyang Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0): maaari itong kopyahin, ibahagi at iangkop para sa layuning hindi pangkomersiyo, basta't kilalanin ang Dimasalin at ilathala ang anumang hango rito sa ilalim ng parehong lisensiya. https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/ Madaling ipalagay na lihim na ginayuma ng isang rebelde ang samahan ng mga makaprayle at mga makaluma, upang, sa di-namamalayang pagsunod sa kanyang mga udyok, kanilang itaguyod at palaganapin ang patakarang iisa lamang ang hinahangad: ikalat ang mga kaisipan ng paghihimagsik sa buong bansa at kumbinsihin ang kahuli-hulihang Pilipino na walang ibang kaligtasan maliban sa paghiwalay sa Inang Espanya. Ferdinand Blumentritt. ============================================================================== TALA NG TAGASALIN ============================================================================== Ang saling ito ay mula sa orihinal na Kastila ni Rizal (Gent, 1891). Upang maging madali ang pagbasa ngayon nang hindi nawawala ang anyo ng orihinal, ginamit ang mga sumusunod na tanda. Mga salitang nakahilig. Mga salitang banyaga (Kastila, Latin, Pranses at iba pa) na iniwan ayon sa pagkakasulat ni Rizal dahil mahalaga ang mismong salita. Sa unang paglitaw nito sa bawat kabanata, may maikling paliwanag sa panaklong na parisukat: frac [pormal na amerikanang may buntot]. Mga salitang nasa maliit na malaking titik. Mga salitang Tagalog na ginamit mismo ni Rizal sa kanyang tekstong Kastila. Isinulat ang mga ito sa makabagong baybay (tabo sa halip na “tabù” ni Rizal). Kung hindi na karaniwan ngayon ang salita, may maikling paliwanag sa panaklong na parisukat. Mga panaklong na parisukat [ ]. Maiikling paliwanag ng tagasalin; hindi bahagi ng tekstong isinulat ni Rizal. Dito rin inilalagay ang salin ng mga pariralang Latin at ng iba pang wika. Mga talababa. Mga tala ni Rizal mismo. Ang mga talang nagsasalin lamang ng isang salita ay inilipat sa panaklong na parisukat. Mga pangalan ng nagsasalita. Bago ang bawat linya ng usapan ay may may-kulay na etiketa ng nagsasalita, at nasa kulay ding iyon ang kanyang mga salita. Iisa ang kulay ng bawat tauhan sa buong aklat, at ang mga tauhang nagbabalik mula sa Noli Me Tangere ay may kulay na katulad ng sa saling iyon; abo ang kulay ng mga tauhang minsan lamang magsalita. Ganito rin ang pagtatanda sa mga kaisipang hindi binigkas. Nananatiling itim ang salaysay at ang mga pahayag gaya ng “sabi niya.” Pantulong lamang ito sa pagbasa at hindi bahagi ng orihinal. Halimbawa: Simoun: E di wasakin! Mga kawing. Ang mga pangalan ng totoong tao, lugar, akda at institusyon ay may kawing sa Wikipedia o sa mapa para sa karagdagang kaalaman. Baybay at pananalita. Sinusunod ang makabagong baybay ng Komisyon sa Wikang Filipino. Ang paggamit ng kayo/ninyo o ikaw/mo ay sumusunod sa paggalang na ipinakikita ng mga tauhan sa orihinal na Kastila (usted, tú, vos). Isinalin din sa Filipino ang mga epigrapo sa simula ng ilang kabanata. ============================================================================== PAGHAHANDOG: SA ALAALA ============================================================================== ng mga Pari, Don Mariano GÓMEZ (85 taong gulang), Don José BURGOS (30 taong gulang) at Don Jacinto ZAMORA (35 taong gulang). NA BINITAY SA BITAYAN NG BAGUMBAYAN, noong ika-28 ng Pebrero, 1872. Ang Relihiyon, sa pagtanggi nitong alisan kayo ng pagkapari, ay nagbigay-alinlangan sa krimeng ibinintang sa inyo; ang Pamahalaan, sa pagbalot sa inyong usapin ng hiwaga at dilim, ay nag-aakay sa paniniwalang may isang pagkakamaling nagawa sa mga sandaling kapaha-pahamak, at ang buong Pilipinas, sa pagpipitagan sa inyong alaala at sa pagtawag sa inyong mga martir, ay hindi kumikilala sa anumang paraan sa inyong pagkakasala. Kaya nga, hangga’t hindi malinaw na napatutunayan ang inyong pakikilahok sa kaguluhan sa Cavite, naging makabayan man kayo o hindi, nagtaglay man kayo o hindi ng damdamin para sa katarungan, damdamin para sa kalayaan, may karapatan akong ihandog sa inyo ang aking akda bilang mga biktima ng kasamaang sinisikap kong labanan. At habang hinihintay naming ibalik ng Espanya balang araw ang inyong dangal at hindi na niya panindigan ang inyong kamatayan, magsilbi nawa ang mga pahinang ito bilang isang naantalang korona ng mga tuyong dahon sa inyong mga libingang walang nakaaalam, at ang sinumang sumalakay sa inyong alaala nang walang malinaw na katibayan, sa inyong dugo nawa’y mabahiran ang kanyang mga kamay! J. RIZAL. ============================================================================== KABANATA I: SA IBABAW NG KUBYERTA ============================================================================== Ganito ang daan patungo sa mga bituin. Isang umaga ng Disyembre, hirap na hirap na umaahon ang bapor Tabo sa paliko-likong agos ng Pasig, sakay ang maraming pasahero patungo sa lalawigan ng Laguna. Mabigat ang hugis ng bapor, halos bilog na gaya ng tabo na pinagmulan ng pangalan nito, may kadumihan sa kabila ng pagpapanggap nitong maputi, marilag at kagalang-galang dahil sa laging mahinahong paglalakad. Gayunman, may kaunting pagmamahal dito ang mga tao sa pook, marahil dahil sa pangalan nitong Tagalog o dahil taglay nito ang katangiang likas sa mga bagay ng bansa, isang uri ng tagumpay laban sa pag-unlad, isang bapor na hindi lubos na bapor, isang organismong hindi nagbabago, may kapintasan ngunit hindi mapagtatalunan, na kapag ibig na ibig nang magpanggap na makabago ay buong kapalaluang nasisiyahan na sa pagpapahid sa sarili ng isang patong ng pintura. At talaga namang tunay na Pilipino ang pinagpalang bapor! Kung may kaunting mabuting kalooban, mapagkakamalan pa itong barko ng Estado, na itinayo sa ilalim ng pangangasiwa ng mga Kagalang-galang at Kataas-taasang tao! Naliligo sa araw ng umaga na nagpapakislot sa mga alon ng ilog at nagpapaawit sa hangin sa mga nababaluktot na kawayang tumutubo sa magkabilang pampang, ayun at tumatakbo ang maputi niyang anyo, iwinawagayway ang maitim na balahibo ng usok—ang barko ng Estado, sabi nila, ay umuusok din nang husto!... Tumitili ang silbato sa bawat sandali, paos at nakapangingilabot gaya ng isang tiranong ibig mamahala sa pamamagitan ng sigaw, kaya’t sa loob ay walang magkaintindihan. Binabantaan nito ang lahat ng masalubong: kung minsan ay tila dudurugin nito ang mga salambaw, mga payat na kasangkapang pangisda na sa kanilang paggalaw ay kahawig ng mga kalansay ng higanteng bumabati sa isang pagong na mula pa bago ang Delubyo; kung minsan naman ay tuwirang sumusugod sa mga kawayanan, o sa mga kainang nasa pagitan ng tubig at lupa, ang mga karihan, na sa gitna ng mga gumamela at iba pang bulaklak ay tila mga nag-aatubiling naliligo na, nakalubog na ang mga paa sa tubig, ay hindi pa rin makapagpasyang sumisid; kung minsan, sa pagsunod sa isang daang tinandaan sa ilog ng mga tulos na kawayan, tumatakbo ang bapor nang lubhang nasisiyahan, ngunit biglang may isang pagbanggang yumayanig sa mga manlalakbay at nagpapawala sa kanilang panimbang: sumadsad ito sa isang mababaw na burak na walang sinumang naghinala... At kung hindi pa ganap ang pagkakahawig sa barko ng Estado, tingnan ang pagkakaayos ng mga pasahero. Sa ilalim ng kubyerta ay sumusungaw ang mga mukhang kayumanggi at maiitim na ulo, mga anyo ng Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], Tsino at mestizo [taong may halong lahi], nagsisiksikan sa gitna ng mga kalakal at baul, samantalang doon sa itaas, sa ibabaw ng kubyerta at sa ilalim ng isang toldang nagsasanggalang sa kanila sa araw, ay nakaupo sa maginhawang mga silyon ang ilang pasaherong nakadamit Europeo, mga prayle at mga kawani ng pamahalaan, humihithit ng kanya-kanyang tabako, pinagmamasdan ang tanawin, at sa wari’y hindi napapansin ang pagsisikap ng kapitan at ng mga marinero na malampasan ang mga sagabal sa ilog. Ang kapitan ay isang ginoong mabait ang anyo, may edad na, dating marino na noong kabataan niya, sakay ng mas matutuling barko, ay naglayag sa mas malalawak na dagat, at ngayong matanda na ay kailangang magpakita ng higit na atensiyon, ingat at pagbabantay upang iwasan ang maliliit na panganib... At iyon din ang mga balakid araw-araw, ang dati ring mababaw na burak, ang dati ring mabigat na katawan ng bapor na naiipit sa dati ring mga liko, gaya ng isang matabang ginang sa gitna ng siksikang karamihan, kaya’t sa bawat sandali ay kailangang huminto ang mabuting ginoo, umatras, tumakbo sa kalahating makina, at utusan, kung minsan sa babor [kaliwang gilid ng barko], kung minsan sa estribor [kanang gilid ng barko], ang limang marinerong may hawak na mahahabang tikin [tukod na kawayang pantulak] upang idiin ang ikot na itinuro ng timon. Para siyang isang beterano na, matapos mamuno sa mga tao sa mapanganib na mga labanan, ay naging tagapag-alaga, sa kanyang katandaan, ng isang batang sumpungin, masuwayin at tamad! At si Doña Victorina, ang tanging ginang na nakaupo sa pangkat ng mga Europeo, ang makapagsasabi kung ang Tabo ay tamad, masuwayin at sumpungin—si Doña Victorina, na gaya ng dati ay nerbiyosa, at nagbubuga ng mga pag-alipusta laban sa mga casco [malaking bangkang pangkargamento], bangka, balsa ng niyog, mga Indio na naglalayag, at maging sa mga labandera at naliligo na bumubuwisit sa kanya sa kanilang kasayahan at ingay! Oo, napakaganda sana ng takbo ng Tabo kung walang Indio sa ilog, walang Indio sa bansa, oo! kung walang kahit isang Indio sa mundo, nang hindi napapansing Indio ang mga timonel, Indio ang mga marinero, Indio ang mga makinista, Indio ang siyamnapu’t siyam na bahagi ng mga pasahero, at india [katutubong babae, tawag ng mga Kastila] rin siya mismo kung kakayurin ang kanyang pampaputi at huhubaran ng kanyang mapagpanggap na bata [maluwag na damit-pambahay]. Nang umagang iyon, lalong hindi matiis si Doña Victorina kaysa dati sapagkat hindi siya gaanong pinapansin ng mga pasahero sa pangkat, at may katuwiran naman siya, sapagkat isipin ninyo: naroon ang tatlong prayleng kumbinsidong babaligtad ang takbo ng buong mundo sa araw na tumuwid ang kanilang lakad; isang walang-kapagurang Don Custodio na mahimbing na natutulog, nasisiyahan sa kanyang mga proyekto; isang mabungang manunulat na gaya ni Ben Zayb (anagrama ng Ibañez) na naniniwalang nag-iisip ang Maynila dahil siya, si Ben Zayb, ay nag-iisip; isang kanonigo na gaya ni Padre Irene na nagbibigay-ningning sa klero sa pamamagitan ng kanyang mamula-mula at makinis na ahit na mukha, na kinatatayuan ng isang magandang ilong na Hudyo, at ng kanyang sutanang sutla na makisig ang tabas at maliliit ang butones; at isang napakayamang alahero na gaya ni Simoun, na kilalang tagapayo at tagapagbunsod ng lahat ng kilos ng Kanyang Ekselensiya, ang Kapitan Heneral—isipin ninyo, na naroroon ang mga haliging ito na sine quibus non [hindi maaaring mawala] ng bansa, nagkukumpulan sa masayang kuwentuhan, at hindi makisimpatiya sa isang Pilipinang tumalikod sa sariling lahi, na nagtitina ng buhok na kulay-ginto—aba! sapat na iyon upang mawalan ng pasensiya kahit ang isang Joba [babaeng Job, ang huwaran ng pagtitiis], pangalang laging itinatawag ni Doña Victorina sa sarili tuwing may kaaway siya. At lalong sumasama ang loob ng ginang tuwing sumisigaw ang kapitan ng baborp! estriborp! [babor! estribor!, sa bigkas ng kapitan] at mabilis na inilalabas ng mga marinero ang kanilang mahahabang tikin, itinutusok kung minsan sa isang pampang, kung minsan sa kabila, at pinipigilan, sa lakas ng kanilang mga binti at balikat, na sumadsad ang bapor sa bahaging iyon. Kung titingnan nang ganito ang barko ng Estado, masasabing mula sa pagiging pagong ay nagiging alimango ito tuwing may papalapit na panganib. Doña Victorina: Ngunit, kapitan, bakit doon dumaraan ang mga hangal ninyong timonel?—tanong ng ginang na galit na galit. Kapitan ng Bapor: Dahil napakababaw roon, ginang,—sagot ng kapitan nang dahan-dahan at marahang kumikindat. Nakaugalian na ng kapitan ang maliit na gawing ito, na wari’y sinasabi sa kanyang mga salita kapag palalabasin ang mga ito: dahan-dahan, dahan-dahan lamang! Doña Victorina: Kalahating makina, aba, kalahating makina!—tutol ni Doña Victorina nang may paghamak;—bakit hindi buo? Kapitan ng Bapor: Dahil maglalayag tayo sa ibabaw ng mga palayang iyan, ginang,—sagot ng kapitan nang hindi natitinag, ininguso ang mga taniman at kumindat nang dalawang beses nang may sukat na kumpas. Kilalang-kilala sa bansa ang Doña Victorina na ito dahil sa kanyang mga kakatwang ugali at kapritso. Madalas siyang dumalo sa mga pagtitipon ng lipunan at tinitiis siya basta’t kasama niya ang kanyang pamangking si Paulita Gomez, napakaganda at napakayamang dalaga, ulila sa ama at ina, at sa kanya’y isang uri ng tagapag-ingat si Doña Victorina. Medyo matanda na siya nang mag-asawa ng isang kawawang lalaking nagngangalang Don Tiburcio de Espadaña, at sa sandaling nakikita natin siya ay labinlimang taon na siyang may asawa, may buhok na hindi kanya at damit na kalahating Europeo. Sapagkat ang tanging hangarin niya ay magmukhang Europeo, at mula sa kapus-palad na araw ng kanyang kasal, sa tulong ng mga pagtatangkang kriminal, ay unti-unti niyang nabago ang sarili nang gayon na lamang na sa oras na ito ay hindi siya maiuuri kahit ng magkasamang sina Quatrefages at Virchow sa alinmang kilalang lahi. Pagkaraan ng napakaraming taon ng pagsasama, ang kanyang asawa, na nagtiis sa kanya nang may pagpapasakop ng isang fakir [asetikong matiisin] at sumunod sa lahat ng kanyang ipinapataw, ay dinatnan isang masamang araw ng kanyang nakamamatay na sandali, at binigyan siya ng isang matinding bugbog gamit ang kanyang saklay ng pilay. Ang pagkagulat ng ginang na Joba sa gayong di-pagkakatugma ng ugali ay naging dahilan upang hindi niya agad mapansin ang mga kagyat na bunga nito, at nang makabawi na lamang siya sa pagkagulat at nakatakas na ang kanyang asawa saka niya naramdaman ang sakit, at ilang araw siyang nakaratay, sa malaking tuwa ni Paulita na mahilig tumawa at manukso sa kanyang tiya. Tungkol naman sa asawa, nasindak sa kanyang kawalang-galang na sa pandinig niya’y tila isang kakila-kilabot na pagpatay sa magulang, at hinahabol ng mga Furia ng pag-aasawa (ang dalawang maliit na aso at ang loro ng bahay), tumakas siya nang kasimbilis ng ipinahihintulot ng kanyang pagkapilay, sumakay sa unang karwaheng nasalubong niya, lumipat sa unang bangka na nakita niya sa isang ilog, at, isang Pilipinong Ulises, palaboy-laboy mula sa bayan-bayan, sa lalawigan-lalawigan, sa pulo-pulo, sinusundan at tinutugis ng kanyang Calipso na may quevedos [salaming ipinipit sa ilong], na nakababagot sa lahat ng minamalas na makasabay niya sa paglalakbay. Nabalitaan niyang nasa lalawigan ng Laguna ang kanyang asawa, nagtatago sa isang bayan, at doon siya patungo upang akitin ito sa pamamagitan ng kanyang tininang buhok. Nagpasya ang mga kapwa pasahero na ipagtanggol ang sarili sa pamamagitan ng masiglang pag-uusap sa isa’t isa, pagtatalo tungkol sa kahit anong paksa. Nang sandaling iyon, dahil sa mga liko-liko ng ilog, ang pinag-uusapan ay ang pagtutuwid dito at, siyempre, ang mga gawain ng Obras del Puerto [lupon ng mga gawaing pampuwerto]. Si Ben Zayb, ang manunulat na may mukhang prayle, ay nakikipagtalo sa isang batang relihiyoso na siya namang may mukhang artilyero. Kapwa sila sumisigaw, kumukumpas, itinataas ang mga bisig, ibinubuka ang mga kamay, pumapadyak, nagsasalita tungkol sa mga antas ng tubig, sa mga baklad, sa ilog ng San Mateo, sa mga casco, sa mga Indio, atbp., atbp., sa malaking kasiyahan ng iba na nakikinig sa kanila at sa hayag na pagkayamot ng isang may-edad na Pransiskano, pambihirang payat at maputla, at ng isang guwapong Dominikano na nagpapahintulot... nagpapahintulot na maglaro sa kanyang mga labi ang isang ngiting mapanuya. Ang payat na Pransiskano, na nakauunawa sa ngiti ng Dominikano, ay nagnais na putulin ang pagtatalo sa pamamagitan ng pakikialam. Walang-alinlangang iginagalang siya ng mga ito sapagkat sa isang senyas ng kamay ay napatigil niya ang pananalita ng dalawa sa sandaling nagsasalita ang prayleng-artilyero tungkol sa karanasan at ang manunulat-prayle tungkol sa mga siyentipiko. Payat na Pransiskano: Ang mga siyentipiko, Ben Zayb, alam ba ninyo kung ano sila?—sabi ng Pransiskano sa tinig na tila mula sa yungib, halos hindi gumagalaw sa kanyang upuan at bahagya lamang kumukumpas ng kanyang mga butuhang kamay.—Naroon sa lalawigan ang tulay ng Capricho [sa letra, Kapritso], na itinayo ng isang kapatid namin sa orden, at hindi natapos sapagkat ang mga siyentipiko, batay sa kanilang mga teorya, ay nagsabing kulang ito sa tibay at kaligtasan, at tingnan ninyo! nakatayo pa rin ang tulay na lumalaban sa lahat ng baha at lindol! Prayleng Artilyero: Iyan, puñales [isang mura; sa letra, mga punyal], iyan mismo, iyan ang sasabihin ko sana!—bulalas ng prayleng-artilyero habang sinusuntok ang mga patungan ng braso ng kanyang silyang yantok;—iyan, ang tulay ng Capricho at ang mga siyentipiko; iyan ang sasabihin ko sana, Padre Salví, puñales! Hindi umimik si Ben Zayb, kalahating nakangiti, maaaring dahil sa paggalang o dahil talagang hindi niya alam kung ano ang isasagot, at gayunman, siya ang tanging ulong nag-iisip sa Pilipinas!—Tumatango si Padre Irene bilang pagsang-ayon habang hinihimas ang kanyang mahabang ilong. Si Padre Salví, ang payat at butuhang relihiyosong iyon, na wari’y nasisiyahan sa gayong pagpapasakop, ay nagpatuloy sa gitna ng katahimikan. Padre Salví: Ngunit hindi ito nangangahulugang wala kayong kasinlaking katuwiran gaya ni Padre Camorra (iyon ang pangalan ng prayleng-artilyero); ang masama ay nasa lawa... Doña Victorina: Wala kasing kahit isang disenteng lawa sa bansang ito!—singit ni Doña Victorina, tunay na galit, at naghahandang muling sumalakay upang makapasok sa kuta. Nagkatinginan nang may sindak ang mga kinubkob at, sa bilis ng isang heneral, sumaklolo ang alaherong si Simoun: Simoun: Napakasimple ng lunas,—sabi niya sa kakatwang punto, halo ng Ingles at ng Amerikano ng Timog;—at talagang hindi ko alam kung bakit wala pang nakaisip nito. Lumingon ang lahat at buong pansing nakinig sa kanya, maging ang Dominikano. Ang alahero ay isang lalaking yayat, matangkad, malitid, kayumangging-kayumanggi, nakadamit Ingles at nakasuot ng salakot na tinsin [magaang materyal na pansalakot]. Kapansin-pansin sa kanya ang mahabang buhok na puting-puti na salungat sa kanyang maitim at kalat-kalat na balbas, na nagpapahiwatig na siya’y may dugong mestizo. Upang iwasan ang liwanag ng araw ay palagi siyang nakasuot ng malalaking asul na salaming may rehilya, na lubos na nagtatago sa kanyang mga mata at sa bahagi ng kanyang mga pisngi, kaya’t mukha siyang bulag o may sakit sa mata. Nakatayo siya nang nakabuka ang mga binti na wari’y upang mapanatili ang panimbang, nakapasok ang mga kamay sa mga bulsa ng kanyang tsaketa. Simoun: Napakasimple ng lunas,—ulit niya,—at hindi gagastos kahit isang sentimo! Lalong tumindi ang pansin. Sinasabi sa mga umpukan sa Maynila na ang lalaking iyon ang nagpapatakbo sa Heneral, at nakikita na ng lahat na isinasagawa na ang lunas. Lumingon maging si Don Custodio. Simoun: Gumawa ng isang tuwid na kanal mula sa bukana ng ilog hanggang sa labasan nito, na dumaraan sa Maynila, ibig sabihin, gumawa ng isang bagong ilog na kanal at isara ang lumang Pasig. Makatitipid sa lupa, mapaiikli ang mga daanan, mapipigilan ang pagbuo ng mga bunton ng buhangin! Natulala ang halos lahat sa proyekto, sanay sila sa mga lunas na pampaginhawa lamang. Ben Zayb: Isang planong yankee [Amerikano ng hilaga]!—puna ni Ben Zayb na ibig magpalugod kay Simoun. Matagal na nanirahan ang alahero sa Hilagang Amerika. Napakadakila ng proyekto sa tingin ng lahat at gayon ang ipinakita nila sa kanilang pagtango. Si Don Custodio lamang, ang liberal na si Don Custodio, dahil sa kanyang malayang katayuan at matataas na tungkulin, ang nag-akalang dapat niyang atakihin ang isang proyektong hindi nagmula sa kanya—iyon ay isang pang-aagaw!—at umubo siya, hinimas ang kanyang bigote, at sa kanyang tinig na puno ng kahalagahan, na wari’y nasa gitna siya ng isang buong sesyon ng Ayuntamiento [pamahalaang lungsod ng Maynila], ay nagsabi: Don Custodio: Ipagpaumanhin ako ni Ginoong Simoun, ang aking kagalang-galang na kaibigan, kung sasabihin kong hindi ako sang-ayon sa kanya; napakalaking salapi ang magagastos at baka kailanganin pa nating wasakin ang ilang bayan. Simoun: E di wasakin!—malamig na sagot ni Simoun. Don Custodio: At ang salaping ipambabayad sa mga manggagawa...? Simoun: Hindi sila babayaran. Sa pamamagitan ng mga bilanggo at mga nasa presidyo... Don Custodio: Naku! hindi sapat iyon, Ginoong Simoun! Simoun: Kung gayon, kung hindi sapat, pagtrabahuhin ang lahat ng bayan, ang matatanda, ang kabataan, ang mga bata, sa halip na ang labinlimang araw na sapilitan, tatlo, apat, limang buwan para sa Estado, at obligado pa ang bawat isa na magdala ng sariling pagkain at kasangkapan! Nasindak si Don Custodio at lumingon upang tingnan kung may Indio sa malapit na makaririnig sa kanila. Mabuti na lamang at mga taga-bukid ang mga naroroon, at ang dalawang timonel ay mukhang abalang-abala sa mga liko ng ilog. Don Custodio: Ngunit, Ginoong Simoun... Simoun: Huwag na kayong maglinlang sa sarili, Don Custodio,—patuloy ni Simoun nang tuyot;—sa ganitong paraan lamang naisasagawa ang malalaking gawain sa kakaunting gastos. Ganito naitayo ang mga Piramide, ang lawa ng Moeris at ang Coliseo sa Roma. Buong mga lalawigan ang dumarating mula sa disyerto, pasan ang kanilang mga sibuyas upang may makain; matatanda, kabataan at mga bata ang nagtatrabaho, naghahakot ng mga bato, tinatabas ang mga ito at pinapasan sa kanilang balikat, sa ilalim ng pamamahala ng latigo ng pamahalaan; at pagkatapos, umuuwi sa kanilang mga bayan ang mga nakaligtas, o namamatay sa buhanginan ng disyerto. Saka dumarating ang ibang mga lalawigan, at saka ang iba pa, nagsasalitan sa gawain sa loob ng maraming taon; natatapos ang gawain at ngayon ay hinahangaan natin ang mga iyon, naglalakbay tayo, pumupunta tayo sa Ehipto at sa Roma, pinupuri natin ang mga Paraon, ang angkang Antonino... Huwag na kayong maglinlang sa sarili; ang mga patay ay nananatiling patay at sa malakas lamang ibinibigay ng salinlahi ang katuwiran. Don Custodio: Ngunit, Ginoong Simoun, ang ganyang mga hakbang ay maaaring magbunga ng mga kaguluhan,—puna ni Don Custodio, na nababahala sa takbo ng usapan. Simoun: Mga kaguluhan, ha ha! Naghimagsik ba kailanman ang bayang Ehipsiyo, naghimagsik ba ang mga bihag na Hudyo laban sa banal na si Tito? Aba, ginoo, akala ko’y mas maalam kayo sa kasaysayan! Maliwanag na ang Simoun na iyon ay alinman sa napakayabang o walang modo! Ang sabihin mismo kay Don Custodio nang harapan na hindi siya marunong ng kasaysayan—sapat na iyon upang uminit ang ulo ng sinuman! At gayon nga ang nangyari: nakalimot si Don Custodio at sumagot: Don Custodio: Hindi naman kayo nasa gitna ng mga Ehipsiyo o mga Hudyo! Dominikano: At ang bansang ito ay naghimagsik na nang higit sa minsan,—dagdag ng Dominikano nang may kaunting pag-aalangan;—noong panahong pinipilit silang maghakot ng malalaking puno para sa paggawa ng mga barko, kung hindi dahil sa mga relihiyoso... Simoun: Malayo na ang mga panahong iyon,—sagot ni Simoun, tumatawa nang lalo pang tuyot kaysa nakagawian niya;—hindi na muling maghihimagsik ang mga pulong ito gaano man karami ang trabaho at buwis na ipataw sa kanila... Hindi ba’t pinupuri ninyo sa akin, Padre Salví,—dagdag niya, na humarap sa payat na Pransiskano,—ang bahay at ang ospital sa Los Baños na kinaroroonan ngayon ng Kanyang Ekselensiya? Tumango si Padre Salví at tumingin, nagtataka sa tanong. Simoun: Kung gayon, hindi ba’t sinabi ninyo sa akin na ang dalawang gusaling iyon ay itinayo sa pamamagitan ng pagpilit sa mga bayan na magtrabaho roon sa ilalim ng latigo ng isang lego [kapatid sa orden na hindi pari]? Malamang na sa gayon ding paraan itinayo ang Tulay ng Capricho! At sabihin nga ninyo, naghimagsik ba ang mga bayang ito? Dominikano: Ang totoo... naghimagsik na sila noon,—puna ng Dominikano;—at ab actu ad posse valet illatio! [kung nangyari na, maaari pang mangyari] Simoun: Wala, wala, wala!—patuloy ni Simoun habang naghahandang bumaba sa kamarote sa butas ng kubyerta;—ang nasabi ko na, nasabi ko na. At kayo, Padre Sibyla, huwag kayong magsabi ng mga Latin o ng mga kalokohan. Para saan pa kayong mga prayle kung maaaring maghimagsik ang bayan? At nang hindi pinapansin ang mga pagtutol o ang mga sagot, bumaba si Simoun sa maliit na hagdang patungo sa loob, inuulit nang may paghamak: Naku, naku! Namutla si Padre Sibyla; iyon ang unang pagkakataong siya, ang Bise Rektor ng Unibersidad, ay pinagbintangang nagsasabi ng mga kalokohan; nangulay-berde naman si Don Custodio: sa alinmang lupong dinaluhan niya ay hindi pa siya nakatagpo ng ganoong kalaban. Sobra na iyon. Don Custodio: Isang Amerikanong mulato [may dugong puti at Aprikano]!—bulalas niya habang bumubulong-bulong. Ben Zayb: Isang Indio na Ingles!—puna ni Ben Zayb nang pabulong. Don Custodio: Amerikano, sinasabi ko sa inyo, hindi ko ba alam?—sagot ni Don Custodio nang masama ang loob;—ikinuwento sa akin ng Kanyang Ekselensiya; isa siyang alaherong nakilala nito sa Habana, at sa hinala ko’y siyang nagbigay rito ng kanyang puwesto sa pagpapautang dito ng salapi. Kaya naman, upang bayaran siya, pinapunta siya rito upang gawin ang gusto niya, palakihin ang kanyang yaman sa pagbebenta ng mga brilyante... na peke, sino ang nakaaalam! At sa sobrang walang utang na loob niya, matapos makuha ang pera ng mga Indio ay gusto pa niyang... Pf! At tinapos niya ang pangungusap sa isang napakamakahulugang kumpas ng kamay. Walang nangahas na sumabay sa mga pag-alipustang iyon; maaaring makipagkagalit si Don Custodio sa Kanyang Ekselensiya kung gusto niya, ngunit si Ben Zayb, si Padre Irene, si Padre Salví o ang nainsultong si Padre Sibyla ay walang tiwalang mananahimik ang iba. Don Custodio: Ang totoo, ang ginoong iyan, palibhasa’y Amerikano, ay walang-alinlangang nag-aakalang ang kaharap natin ay mga Pulang Balat... Ang pag-usapan ang ganyang mga bagay sa isang bapor! Pilitin, puwersahin ang mga tao!... At siya pa ang nagpayo ng ekspedisyon sa Carolinas, ang kampanya sa Mindanao na magpapabagsak sa atin nang kahiya-hiya... At siya pa ang nag-alok na makialam sa paggawa ng barkong pandigma, at ang sabi ko, ano ang alam ng isang alahero, gaano man kayaman at kamaalam, sa paggawa ng mga barko? Lahat ng ito ay sinasabi ni Don Custodio sa malalim na tinig mula sa lalamunan sa kanyang katabing si Ben Zayb, kumukumpas, nagkikibit-balikat, at paminsan-minsang sumasangguni sa tingin sa iba, na gumagawa ng malalabong galaw ng ulo. Ipinahintulot ng kanonigong si Irene sa sarili ang isang ngiting medyo mahirap unawain na bahagya niyang itinatago ng kamay habang hinihimas ang kanyang ilong. Don Custodio: Sinasabi ko sa inyo, Ben Zayb,—patuloy ni Don Custodio habang niyuyugyog ang braso ng manunulat;—ang buong kasamaan dito ay nasa hindi pagsangguni sa mga taong matagal nang naninirahan dito. Ang isang proyektong may malalaking salita at higit sa lahat may malaking badyet, may badyet na buo-buong halaga, ay nakasisilaw at agad na tinatanggap... dahil dito! Ikinuskos ni Don Custodio ang dulo ng hinlalaki sa dulo ng hintuturo at hinlalato. Ben Zayb: May katotohanan diyan, may katotohanan,—inakala ni Ben Zayb na dapat niyang isagot, sapagkat, bilang mamamahayag, kailangang alam niya ang lahat. Don Custodio: Tingnan ninyo, bago pa ang mga gawain ng Obras del Puerto, nagharap ako ng isang proyekto, orihinal, simple, kapaki-pakinabang, matipid at maisasagawa, upang linisin ang bara sa bukana ng Laguna, at hindi ito tinanggap dahil hindi ito nagbibigay ng ganito! At inulit niya ang gayon ding kumpas ng mga daliri, nagkibit-balikat, tumingin sa lahat na wari’y sinasabi sa kanila: Nakakita na ba kayo ng ganitong kasawian? Ilang Tinig: At maaari bang malaman kung ano iyon?—At...—Aba!—bulalas ng ilan at ng iba, na lumapit at naghandang makinig. Kilalang-kilala ang mga proyekto ni Don Custodio gaya ng mga gamot ng mga albularyo. Muntik nang hindi sabihin ni Don Custodio kung ano iyon, sapagkat masama ang loob niya dahil wala siyang nakitang kakampi noong pinupulaan niya si Simoun. Don Custodio: «Kapag walang panganib ay gusto ninyong magsalita ako, ano? at kapag mayroon ay tumatahimik kayo?» ang balak sana niyang sabihin, ngunit sayang naman ang isang magandang pagkakataon, at ang proyekto, yamang hindi maisakatuparan, ay mabuti nang makilala man lamang at hangaan. Matapos ang dalawa o tatlong buga ng usok, ng pag-ubo at ng pagdura sa isang sulok ng bibig, tinanong niya si Ben Zayb habang tinatapik ito sa hita: Don Custodio: Nakakita na ba kayo ng mga pato? Ben Zayb: Sa palagay ko... nanghuli kami ng mga iyon sa lawa,—sagot ni Ben Zayb na nagtataka. Don Custodio: Hindi, hindi ang mga ligaw na pato ang tinutukoy ko, kundi ang mga alaga, ang mga pinalalaki sa Pateros at sa Pasig. At alam ba ninyo kung ano ang kinakain nila? Hindi iyon alam ni Ben Zayb, ang tanging ulong nag-iisip: hindi iyon ang kanyang hanapbuhay. Padre Camorra: Maliliit na suso, aba, maliliit na suso!—sagot ni Padre Camorra;—hindi kailangang maging Indio para malaman iyon, sapat nang may mata! Don Custodio: Tama, maliliit na suso!—ulit ni Don Custodio na kumukumpas ng hintuturo;—at alam ba ninyo kung saan kinukuha ang mga iyon? Hindi rin iyon alam ng ulong nag-iisip. Don Custodio: Kung gayon, kung kasintagal ko kayong naninirahan sa bansa, malalaman ninyong hinuhuli ang mga iyon sa mismong bara, kung saan sila sagana at nakahalo sa buhangin. Ben Zayb: At ang inyong proyekto? Don Custodio: Iyan na nga ang tinutungo ko. Pipilitin ko ang lahat ng bayan sa paligid, na malapit sa bara, na mag-alaga ng mga pato, at makikita ninyo kung paanong sila na mismo ang magpapalalim dito sa paghuli ng mga suso... Walang labis, walang kulang, walang kulang, walang labis. At ibinuka ni Don Custodio ang dalawa niyang bisig at buong galak na pinagmasdan ang pagkatulala ng mga nakikinig: walang isa mang nakaisip ng gayong kakatwang ideya. Ben Zayb: Pahihintulutan ba ninyo akong sumulat ng isang artikulo tungkol diyan?—tanong ni Ben Zayb;—napakakaunti ng pag-iisip sa bansang ito... Doña Victorina: Ngunit, Don Custodio,—sabi ni Doña Victorina na nag-iinarte at nagpapalambing;—kung mag-aalaga ng pato ang lahat, dadami ang mga itlog na balut. Uy, nakadidiri! Mabuti pang matabunan na lamang ang bara! ============================================================================== KABANATA II: SA ILALIM NG KUBYERTA ============================================================================== Doon sa ibaba ay iba namang mga tagpo ang nagaganap. Nakaupo sa mga bangko at sa maliliit na bangkitong kahoy, sa gitna ng mga maleta, kahon, buslo at tampipi [maletang hinabi mula sa dahon], dalawang hakbang mula sa makina, sa init ng mga kaldera, sa gitna ng singaw ng katawan ng tao at masangsang na amoy ng langis, makikita ang napakalaking bahagi ng mga pasahero. Ang ilan ay tahimik na pinagmamasdan ang sari-saring tanawin sa pampang; ang iba ay nagbabaraha o nag-uusap sa gitna ng ugong ng mga sagwan ng gulong, ingay ng makina, sipol ng singaw na tumatakas, ungol ng tubig na kinakalawkaw, at tunog ng busina. Sa isang sulok, nagsisiksikang parang mga bangkay, natutulog o nagsisikap matulog ang ilang Tsinong mangangalakal, nahihilo, namumutla, naglalaway sa nakaawang na mga labi, at naliligo sa makapal na pawis na lumalabas sa lahat ng butas ng kanilang balat. Ilang kabataan lamang, karamihan ay mga estudyante, na madaling makilala sa kanilang napakaputing kasuotan at maayos na tindig, ang nangangahas na magpalakad-lakad mula sa hulihan hanggang sa unahan ng bapor, lumulukso sa ibabaw ng mga buslo at kahon, masasaya sa pag-asam ng nalalapit na bakasyon. Kung minsan ay pinagtatalunan nila ang mga galaw ng makina, sinisikap alalahanin ang mga nalimutang aral sa Pisika; kung minsan naman ay umaaligid sa batang kolehiyala, sa buyera [babaeng nagtitinda ng nganga] na mapupula ang labi at may kuwintas na sampaga [bulaklak na kauri ng magnolia], at ibinubulong sa kanilang tainga ang mga salitang nagpapangiti sa kanila o nagpapatakip sa kanilang mukha ng pinintahang abaniko. Gayunman, may dalawa na, sa halip na abalahin ang sarili sa ganoong panandaliang panliligaw, ay nakikipagtalo sa unahan ng bapor sa isang ginoong may edad na ngunit matikas pa at tuwid na tuwid. Kapwa sila tila kilalang-kilala at iginagalang, kung pagbabatayan ang ilang paggalang na ipinakikita sa kanila ng iba. Ang totoo, ang mas matanda, ang nakadamit ng puro itim, ay ang estudyante ng Medisina na si Basilio, kilala sa kanyang mahuhusay na panggagamot at kahanga-hangang mga lunas. Ang isa, ang mas malaki at mas matipuno bagaman higit na bata, ay si Isagani, isa sa mga makata, o kahit man lamang mga tagatugma ng taludtod, na lumabas nang taong iyon mula sa Ateneo; may di-pangkaraniwang ugali, karaniwang hindi palakibo at medyo walang imik. Ang ginoong kausap nila ay ang mayamang si Kapitan Basilio, na galing sa pamimili sa Maynila. Basilio: Ganoon-ganoon lamang po ang lagay ni Kapitan Tiago, opo,—sabi ng estudyante habang umiiling;—ayaw niyang sumailalim sa anumang gamutan... Sa payo ng isang tao, pinapupunta niya ako sa San Diego sa dahilang titingnan ko ang bahay, ngunit ang totoo’y upang malaya siyang makahithit ng opyo. Nang sabihin ng estudyante ang isang tao, ang ibig niyang ipakahulugan ay si Padre Irene, matalik na kaibigan at pangunahing tagapayo ni Kapitan Tiago sa kanyang mga huling araw. Kapitan Basilio: Ang opyo ay isa sa mga salot ng makabagong panahon,—tugon ng Kapitan nang may paghamak at galit ng isang senador na Romano;—kilala na ito ng mga sinaunang tao, ngunit hindi nila ito kailanman inabuso. Hangga’t nanatili ang hilig sa mga pag-aaral na klasiko (pansinin ninyo itong mabuti, mga binata), ang opyo ay naging gamot lamang; at kung hindi, sabihin ninyo sa akin kung sino ang pinakamaraming humihithit nito. Ang mga Tsino, ang mga Tsinong hindi marunong ng kahit isang salitang Latin! Ah, kung inilaan lamang ni Kapitan Tiago ang sarili kay Cicerón!... At ang pinakaklasikong pagkasuya ay gumuhit sa kanyang mukhang epikureo na malinis ang ahit. Pinagmamasdan siyang mabuti ni Isagani: dinaranas ng ginoong iyon ang pangungulila sa sinaunang panahon. Kapitan Basilio: Ngunit, balikan natin ang Akademya ng Wikang Kastila na iyan,—patuloy ni Kapitan Basilio;—tinitiyak ko sa inyo na hindi ninyo iyan maisasakatuparan... Isagani: Opo, ginoo; anumang araw ay hinihintay na namin ang pahintulot,—sagot ni Isagani;—si Padre Irene, na marahil ay nakita ninyo sa itaas, at niregaluhan namin ng isang pares ng kabayong kulay-kastanyas, ay nangako na sa amin. Makikipagkita siya sa Heneral. Kapitan Basilio: Hindi mahalaga! Tutol si Padre Sibyla! Basilio: Tumutol man siya! Kaya nga siya narito para... sa Los Baños, sa harap ng Heneral. At ang estudyanteng si Basilio ay kumumpas, pinag-uumpog ang kanyang dalawang kamao. Kapitan Basilio: Naiintindihan ko!—puna ni Kapitan Basilio habang tumatawa.—Ngunit kahit makuha ninyo ang pahintulot, saan kayo kukuha ng pondo...? Isagani: Mayroon na po kami, ginoo; bawat estudyante ay nag-aambag ng isang real [baryang pilak]. Kapitan Basilio: Ngunit ang mga propesor? Isagani: Mayroon na po kami; kalahati ay mga Pilipino at kalahati ay mga peninsular [mga Kastilang isinilang sa Espanya]. Kapitan Basilio: At ang bahay? Isagani: Si Makaraig, ang mayamang si Makaraig, ay magpapagamit ng isa sa kanyang mga bahay. Napilitang sumuko si Kapitan Basilio: naihanda na ng mga binatang iyon ang lahat. Kapitan Basilio: Gayunman,—sabi niya habang nagkikibit-balikat,—hindi naman masama, hindi masama ang ideya, at dahil hindi na makakamit ang Latin, makamit man lamang ang Kastila. Narito ang isang patunay para sa inyo, kapangalan, kung paano tayo umuurong. Noong panahon namin, nag-aaral kami ng Latin dahil nasa Latin ang aming mga aklat; ngayon, nag-aaral kayo nang kaunti nito ngunit wala kayong mga aklat sa Latin; sa halip, nasa Kastila ang inyong mga aklat ngunit hindi itinuturo ang wikang ito: ætas parentum pejor avis tulit nos nequiores! [ang panahon ng ating mga magulang, na mas masama kaysa sa ating mga lolo, ay nagluwal sa ating higit pang masasama], gaya ng sabi ni Horacio. At pagkasabi nito ay lumayo siya nang marilag na parang isang emperador na Romano. Nagkangitian ang dalawang binata. Isagani: Ang mga taong iyan ng nakaraan,—puna ni Isagani,—sa lahat ng bagay ay nakakakita ng hirap; kapag may imungkahi sa kanila, sa halip na tingnan ang mga kabutihan nito ay sa mga sagabal lamang sila nakatingin. Gusto nilang dumating ang lahat nang makinis at bilog na gaya ng isang bola ng bilyar. Basilio: Panatag siya sa piling ng tiyo mo,—puna ni Basilio;—pinag-uusapan nila ang kanilang mga lumang panahon... Teka, siyanga pala, ano ang sabi ng tiyo mo tungkol kay Paulita? Namula si Isagani. Isagani: Sinermunan niya ako tungkol sa pagpili ng mapapangasawa... Sinagot ko siya na sa Maynila ay wala nang iba pang katulad niya: maganda, mahusay ang pagpapalaki, ulila... Basilio: Napakayaman, elegante, kaakit-akit, at walang ibang kapintasan kundi isang katawa-tawang tiya,—dagdag ni Basilio habang tumatawa. Tumawa rin si Isagani. Isagani: Siyanga pala, tungkol sa tiya, alam mo bang ipinakiusap niya sa akin na hanapin ko ang kanyang asawa? Basilio: Si Doña Victorina? At ipinangako mo siguro iyon sa kanya upang ingatan niya para sa iyo ang iyong kasintahan? Isagani: Siyempre! Ngunit ang problema, nagtatago ang asawa niya sa mismong... bahay ng tiyo ko! Kapwa sila napahalakhak. Isagani: At iyan,—patuloy ni Isagani,—ang dahilan kung bakit ang tiyo ko, na isang taong napakamaingat sa kanyang budhi, ay ayaw pumasok sa kamarote, sa takot na tanungin siya ni Doña Victorina tungkol kay Don Tiburcio. Isipin mo! Si Doña Victorina, nang malaman niyang pasahero ako sa unahan ng bapor, ay tiningnan ako nang may kaunting paghamak... Nang sandaling iyon ay bumababa si Simoun, at nang makita ang dalawang binata, Simoun: Magandang araw, Don Basilio!—sabi niya habang bumabati sa tonong mapagtangkilik;—magbabakasyon ba kayo? Kababayan ba ninyo ang ginoo? Ipinakilala ni Basilio si Isagani at sinabing hindi sila magkababayan, ngunit hindi naman magkalayo ang kanilang mga bayan. Nakatira si Isagani sa tabing-dagat, sa kabilang baybayin. Napakatiim ng pagsuri ni Simoun kay Isagani kaya’t nainis ito, humarap, at tinitigan siya nang harapan na may kaunting anyong naghahamon. Simoun: At kumusta naman ang lalawigan?—tanong ni Simoun, na bumaling kay Basilio. Basilio: Ano, hindi ninyo ito kilala? Simoun: Ano ba naman, paano ko iyon makikilala kung hindi pa ako kailanman tumuntong doon? Sinabi sa akin na napakahirap daw nito at hindi bumibili ng alahas. Isagani: Hindi kami bumibili ng alahas dahil hindi namin kailangan,—tuyot na sagot ni Isagani, nasaktan ang kanyang pagmamalaki bilang taga-lalawigan. Isang ngiti ang gumuhit sa maputlang labi ni Simoun. Simoun: Huwag kayong magdamdam, binata,—tugon niya;—wala akong masamang balak, ngunit dahil tiniyak sa akin na halos lahat ng parokya roon ay nasa kamay ng mga klerigo na Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], sinabi ko sa sarili: namamatay ang mga prayle sa paghahangad ng parokya, at ang mga Pransiskano ay kuntento na sa pinakamahihirap; kaya kapag kapwa nila ito ipinauubaya sa mga klerigo, tiyak na doon ay hindi kailanman makikilala ang mukha ng hari [na nasa salapi]. Halina, mga ginoo, sumama kayo sa akin uminom ng serbesa at magtagay tayo para sa kasaganaan ng inyong lalawigan! Nagpasalamat ang mga binata at tumanggi, sinasabing hindi sila umiinom ng serbesa. Simoun: Mali kayo,—tugon ni Simoun na halatang nayamot;—mabuting bagay ang serbesa, at narinig ko kaninang umaga kay Padre Camorra na ang kakulangan ng sigla na napapansin sa bansang ito ay dahil sa napakaraming tubig na iniinom ng mga naninirahan dito. Si Isagani, na halos kasintangkad ng alahero, ay tumuwid! Basilio: Kung gayon, sabihin ninyo kay Padre Camorra,—nagmamadaling sabi ni Basilio habang palihim na sinisiko si Isagani,—sabihin ninyo sa kanya na kung tubig ang iinumin niya sa halip na alak o serbesa, baka makinabang tayong lahat at hindi na siya gaanong pag-uusapan... Isagani: At sabihin din ninyo sa kanya,—dagdag ni Isagani, na hindi pinapansin ang mga siko ng kaibigan,—na ang tubig ay napakabanayad at madaling inumin, ngunit nilulunod nito ang alak at ang serbesa at pinapatay ang apoy; na kapag pinainit ay nagiging singaw, kapag ginalit ay nagiging karagatan, at minsan nang winasak nito ang sangkatauhan at niyanig ang mundo hanggang sa mga pundasyon nito! Itinaas ni Simoun ang kanyang ulo, at bagaman hindi mabasa ang kanyang tingin na natatakpan ng kanyang asul na salamin, makikita sa iba pang bahagi ng kanyang mukha na nagulat siya. Simoun: Magandang tugon!—sabi niya;—ngunit natatakot ako na pagtawanan niya ako at itanong kung kailan magiging singaw ang tubig at kailan magiging karagatan. Medyo mapagduda at napakamapagbiro si Padre Camorra! Isagani: Kapag pinainit ito ng apoy; kapag ang maliliit na ilog, na ngayon ay nakakalat sa kani-kanilang matatarik na daluyan, ay itinulak ng tadhana at nagsama-sama sa bangin na unti-unting hinuhukay ng mga tao,—sagot ni Isagani. Basilio: Hindi, Ginoong Simoun,—dagdag ni Basilio sa tonong pabiro.—Ulitin na lamang ninyo sa kanya ang mga taludtod na ito ng kaibigan nating si Isagani mismo: Tubig kami, wika ninyo, at kayo’y apoy; Kung iyan ang ibig ninyo, siya nawa! Mamuhay tayo nang payapa At nawa’y hindi tayo makita kailanman ng sunog na naglalaban! Kundi, pinagbuklod ng marunong na agham Sa nag-aalab na sinapupunan ng mga kaldera, Nang walang galit, walang poot, Buuin natin ang singaw, ang ikalimang elemento, Pag-unlad, buhay, liwanag at galaw! Simoun: Utopya, utopya!—tuyot na sagot ni Simoun;—hindi pa natutuklasan ang makina... habang hinihintay iyon, iinom muna ako ng aking serbesa. At nang hindi nagpapaalam ay iniwan niya ang dalawang magkaibigan. Basilio: Ngunit ano ba ang nangyayari sa iyo ngayon at palaban ka?—tanong ni Basilio. Isagani: Wala, hindi ko alam, pero kinikilabutan ako sa taong iyan, halos natatakot. Basilio: Kanina pa kita sinisiko; hindi mo ba alam na ang taong iyan ay tinatawag na Cardenal Moreno [Kayumangging Kardinal]? Isagani: Cardenal Moreno? Basilio: O Eminencia Negra [Itim na Kabunyian], kung iyon ang gusto mo. Isagani: Hindi kita maintindihan! Basilio: Si Richelieu ay may isang tagapayong Kapuchino na tinatawag na Eminencia Gris [Abuhing Kabunyian]; ganoon din ang taong ito sa Heneral... Isagani: Talaga? Basilio: Iyan ang narinig ko sa isang tao... na laging nagsasalita ng masama tungkol sa kanya nang patalikod, at nambobola sa kanya kapag kaharap niya. Isagani: Dumadalaw rin ba siya kay Kapitan Tiago? Basilio: Mula pa sa unang araw ng kanyang pagdating; at tiyak na may isang taong nagtuturing sa kanya na karibal... sa mana... At sa palagay ko’y makikipagkita siya sa Heneral tungkol sa usapin ng pagtuturo ng Kastila. Nang sandaling iyon ay dumating ang isang utusan upang sabihin kay Isagani na tinatawag siya ng kanyang tiyo. Sa isa sa mga bangko sa hulihan ng bapor, nakahalo sa ibang mga pasahero, ay nakaupo ang isang klerigo na pinagmamasdan ang tanawing sunud-sunod na bumubukadkad sa kanyang paningin. Binibigyan siya ng puwang ng kanyang mga katabi; nag-aalis ng sombrero ang mga lalaki kapag dumaraan sa malapit, at hindi nangangahas ang mga sugarol na ilagay ang kanilang mesa malapit sa kinaroroonan niya. Kaunti lamang magsalita ang paring iyon, hindi naninigarilyo ni nagpapakita ng kayabangan, hindi nandidiring makihalubilo sa ibang tao, at gumaganti sa bati nang may pino at magiliw na asal na para bang lubos siyang pinarangalan at nagpapasalamat. Matanda na siya, halos puti na ang lahat ng buhok, ngunit tila malakas pa ang kanyang kalusugan, at bagaman nakaupo ay tuwid ang katawan at nakataas ang ulo, ngunit walang kapalaluan o kayabangan. Naiiba siya sa karaniwang mga klerigong Indio, na kakaunti naman, na noong panahong iyon ay naglilingkod bilang katulong ng kura o pansamantalang namamahala sa ilang parokya, dahil sa isang uri ng hinahon at kabigatan, gaya ng taong may kamalayan sa dignidad ng kanyang pagkatao at sa kabanalan ng kanyang tungkulin. Isang mabilis na pagsusuri sa kanyang panlabas na anyo, kung hindi man ang kanyang puting buhok, ay agad na nagpapakita na siya ay kabilang sa ibang panahon, sa ibang salinlahi, noong hindi natatakot ang pinakamahuhusay na kabataan na isugal ang kanilang dangal sa pagpapari, noong ang mga klerigo ay tumitingin nang kapantay sa sinumang prayle, at noong ang uring iyon, na hindi pa niyuyurakan at pinabababa, ay nangangailangan ng mga taong malaya at hindi alipin, ng matataas na talino at hindi mga kaloobang sunud-sunuran. Sa kanyang malungkot at seryosong mukha ay mababasa ang katahimikan ng kaluluwang pinatibay ng pag-aaral at pagninilay, at marahil ay sinubok ng malalalim na pagdurusang moral. Ang klerigong iyon ay si Padre Florentino, ang tiyo ni Isagani, at kakaunti lamang ang masasabi tungkol sa kanyang kasaysayan. Anak ng isang napakayaman at maimpluwensiyang pamilya sa Maynila, may makisig na tindig at likas na kakayahang magningning sa lipunan, hindi kailanman nakaramdam si Florentino ng bokasyon sa pagpapari; ngunit ang kanyang ina, dahil sa ilang pangako o panata, ay pinilit siyang pumasok sa seminaryo matapos ang hindi kakaunting pagtatalo at marahas na pag-aaway. Malapit na kaibigan ng arsobispo ang ina, bakal ang kalooban nito, at hindi natitinag gaya ng bawat babaeng deboto na nag-aakalang nauunawaan niya ang kalooban ng Diyos. Walang nagawa ang pagtutol ng batang Florentino, walang nagawa ang kanyang pagsusumamo, walang nagawa ang pagdadahilan niya sa kanyang mga pag-ibig at ang mga eskandalong nilikha niya; kailangan siyang maging pari, at sa edad na dalawampu’t limang taon ay naging pari nga siya: ang arsobispo ang nag-orden sa kanya, ang unang misa ay idinaos nang may malaking karingalan, tatlong araw ang handaan, at namatay ang ina nang masaya at kuntento, iniwan sa kanya ang buong kayamanan. Ngunit sa labanang iyon ay nagtamo si Florentino ng isang sugat na hindi na kailanman gumaling: ilang linggo bago ang kanyang unang misa, ang babaeng pinakamamahal niya ay nagpakasal sa isang kung sinong lalaki, dala ng kawalan ng pag-asa; ang dagok na iyon ang pinakamabigat na naramdaman niya kailanman; nawala ang lakas ng kanyang kalooban, at naging mabigat at hindi matiis ang buhay para sa kanya. Kung hindi man ang kabanalan at ang paggalang sa kanyang katayuan, ang malas na pag-ibig na iyon ang nagligtas sa kanya mula sa mga bangin na kinahuhulugan ng mga kura, regular man o sekular, sa Pilipinas. Inialay niya ang sarili sa kanyang mga parokyano dahil sa tungkulin, at sa mga agham na pangkalikasan dahil sa hilig. Nang maganap ang mga pangyayari noong pitumpu’t dalawa, nangamba si Padre Florentino na ang kanyang parokya, dahil sa malaking kitang ibinibigay nito, ay makatawag ng pansin sa kanya; at dahil higit sa lahat ay mapayapa siyang tao, humiling siya ng pagreretiro, at mula noon ay namuhay bilang karaniwang mamamayan sa mga lupain ng kanyang pamilya na nasa baybayin ng Pasipiko. Doon niya inampon ang isang pamangkin, si Isagani, na ayon sa mga mapaghinala ay anak niya mismo sa kanyang dating kasintahan nang ito’y mabalo, at ayon naman sa mga mas seryoso at may alam ay anak sa labas ng isang pinsan niyang babae sa Maynila. Nakita ng Kapitan ng bapor ang klerigo at pinakiusapan itong pumasok sa kamarote at umakyat sa ibabaw ng kubyerta. Upang mapapayag siya, idinagdag pa nito: Kapitan ng Bapor: Kung hindi kayo sasama, iisipin ng mga prayle na ayaw ninyong makisama sa kanila. Wala nang nagawa si Padre Florentino kundi pumayag, at ipinatawag niya ang kanyang pamangkin upang ipaalam dito ang nangyayari at bilinang huwag lumapit sa kamarote habang naroroon siya. Padre Florentino: Kapag nakita ka ng Kapitan, aanyayahan ka niya, at aabusuhin naman natin ang kanyang kabaitan. Isagani: Ganyan talaga si Tiyo!—naisip ni Isagani;—ang lahat ng ito ay upang hindi ako magkaroon ng dahilan para makipag-usap kay Doña Victorina. ============================================================================== KABANATA III: MGA ALAMAT ============================================================================== Hindi ko alam kung ano ang kahulugan nito, na ako’y lubhang nalulungkot! Nang bumati si Padre Florentino sa maliit na pangkat, wala na ang masamang timpla ng mga nakaraang pagtatalo. Marahil ay nakaimpluwensiya sa kanilang kalooban ang masasayang bahay ng bayan ng Pasig, ang maliliit na kopita ng Jerez [alak na sherry mula sa Jerez, Espanya] na ininom nila bilang paghahanda, o kaya’y ang pag-asam sa isang masarap na tanghalian; anuman ang dahilan, ang totoo ay nagtatawanan at nagbibiruan sila, pati ang payat na Pransiskano, bagaman hindi gaanong maingay: ang kanyang mga tawa ay tila mga ngiwi ng naghihingalo. Padre Sibyla: Masamang panahon, masamang panahon!—sabi ni Padre Sibyla habang tumatawa. Padre Irene: Naku, huwag ninyong sabihin iyan, Bise Rektor!—sagot ng kanonigo na si Irene habang itinutulak ang silyang inuupuan ng kausap;—sa Hong Kong ay malaki ang tubo ng inyong negosyo at nagpapatayo kayo ng mga gusaling talaga namang... aba! Padre Sibyla: Dahan-dahan, dahan-dahan!—sagot niya;—hindi ninyo nakikita ang aming mga gastos, at nagsisimula nang makipagtalo ang mga nangungupahan sa aming mga asyenda... Padre Camorra: Hala, tama na ang mga reklamo, puñales [isang mura; sa letra, mga punyal], kung hindi ay mapapaiyak ako!—masayang sigaw ni Padre Camorra.—Kami ay hindi nagrereklamo, at wala kaming mga asyenda o mga bangko. At alamin ninyo na ang aking mga Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo] ay nagsisimula nang tumawad sa mga bayarin at nagdadala pa sa akin ng mga talaan ng singil! Isipin ninyo, binabanggit sa akin ngayon ang mga talaan ng singil, at mula pa sa arsobispong si Don Basilio Sancho, puñales! na para bang mula noon hanggang ngayon ay hindi pa tumaas ang presyo ng mga bilihin. Ha, ha, ha! Bakit kailangang mas mura ang isang binyag kaysa sa isang manok? Ngunit nagmamaang-maangan ako, sinisingil ko ang makakaya ko at hindi ako nagrereklamo kailanman. Hindi kami sakim, hindi ba, Padre Salví? Sa sandaling iyon ay sumungaw sa lagusan ng kubyerta ang ulo ni Simoun. Don Custodio: Ngunit saan ba kayo nagsuot?—sigaw sa kanya ni Don Custodio, na lubusan nang nakalimot sa kanyang pagkayamot;—hindi ninyo nakita ang pinakamagandang bahagi ng paglalakbay! Simoun: Psh!—sagot ni Simoun habang tinatapos ang pag-akyat;—napakarami ko nang nakitang ilog at tanawin kaya ang tanging kinawiwilihan ko na lamang ay ang mga nagpapaalala ng mga alamat... Kapitan ng Bapor: Kung mga alamat, may ilan ang Pasig,—sagot ng Kapitan, na ayaw na minamaliit ang ilog na kanyang nilalayagan at pinagkakakitaan ng ikabubuhay;—nariyan ang alamat ng Malapad-na-Bato, batong banal bago dumating ang mga Kastila dahil tirahan daw ito ng mga espiritu; pagkatapos, nang mapawi ang pamahiin at malapastangan ang bato, naging pugad ito ng mga tulisan na mula sa tuktok nito ay madaling nabibihag ang mga kawawang bangka na kailangang lumaban nang sabay sa agos at sa mga tao. Nang lumaon, sa ating panahon, sa kabila ng pagbabagong ginawa rito ng kamay ng tao, may nababanggit pa ring ganito o ganoong kuwento ng bangkang tumaob, at kung sa paglampas ko rito ay hindi ko gagamitin ang aking anim na pandama, babangga ako sa mga tagiliran nito. Nariyan pa ang isang alamat, ang sa yungib ni Doña Jerónima, na maikukuwento sa inyo ni Padre Florentino... Padre Sibyla: Alam iyan ng lahat!—puna ni Padre Sibyla nang may paghamak. Ngunit hindi ito alam ni Simoun, ni Ben Zayb, ni Padre Irene, ni Padre Camorra, at hiniling nila ang kuwento, ang ilan ay pabiro at ang iba ay dahil sa tunay na pag-uusisa. Ginaya ng klerigo ang pabirong tono ng ilan sa mga humiling, at gaya ng isang yayang nagkukuwento sa mga bata, ay nagsabi: Padre Florentino: Noong unang panahon ay may isang estudyanteng nangakong pakakasalan ang isang dalaga sa kanyang bayan, ngunit tila hindi na niya ito naalala pa. Ang dalaga naman, tapat, ay naghintay sa kanya nang maraming taon; lumipas ang kanyang kabataan, tumanda siyang dalaga, at isang araw ay nabalitaan niyang ang dati niyang kasintahan ay arsobispo na ng Maynila. Nagbalatkayo siyang lalaki, dumaan sa Cabo [Kabo ng Mabuting Pag-asa, sa timog ng Aprika], at humarap sa Kanyang Kabunyian upang singilin ang pangako. Imposible ang kanyang hinihingi, kaya ipinagawa noon ng arsobispo ang yungib na marahil ay nakita na ninyong nakapinid at napapalamutian sa bukana ng mga baging na tila puntas. Doon siya nanirahan at namatay at doon siya inilibing, at ayon sa kuwento ay napakataba raw ni Doña Jerónima kaya kailangan niyang tumagilid upang makapasok. Ang kanyang katanyagan bilang engkantada ay nagmula sa kanyang kaugaliang ihagis sa ilog ang mga pinggan at kubyertos na pilak na ginagamit niya sa mararangyang piging na dinadaluhan ng maraming ginoo. May isang lambat na nakalatag sa ilalim ng tubig na sumasalo sa mga pirasong sa gayong paraan ay nahuhugasan. Wala pang dalawampung taon ang nakararaan, halos humahalik pa ang ilog sa mismong bukana ng yungib, ngunit unti-unti itong lumalayo roon, gaya ng unti-unting paglimot ng mga Indio sa alaala nito. Ben Zayb: Magandang alamat!—sabi ni Ben Zayb;—susulat ako ng isang artikulo. Sentimental ito! Naisip ni Doña Victorina na tumira sa ibang yungib, at sasabihin na sana niya iyon nang unahan siya ni Simoun sa pagsasalita: Simoun: Ngunit ano ang palagay ninyo rito, Padre Salví?—tanong niya sa Pransiskano, na nakalubog sa kung anong pagninilay;—hindi ba ninyo naiisip na ang Kanyang Kabunyian, sa halip na bigyan siya ng yungib, ay dapat sanang inilagay siya sa isang beaterio [kumbentong-paaralan ng mga dalaga], sa Santa Clara halimbawa? Isang kilos ng pagkagulat ni Padre Sibyla, na nakakitang nanginig si Padre Salví at pasulyap na tumingin kay Simoun. Simoun: Sapagkat hindi ito maginoo,—patuloy ni Simoun nang buong kapanatagan,—ang bigyan ng isang malaking bato bilang tirahan ang babaeng binigo natin sa kanyang mga pag-asa; hindi ito naaayon sa relihiyon na ilantad siya nang ganoon sa mga tukso, sa isang yungib, sa pampang ng isang ilog; may kaunting amoy ito ng mga nimpa at driada. Higit sanang maginoo, higit na banal, higit na romantiko, higit na naaayon sa mga kaugalian ng bansang ito kung ikinulong siya sa Santa Clara gaya ng isang bagong Heloisa, upang madalaw at maaliw siya paminsan-minsan. Ano ang masasabi ninyo? Padre Salví: Hindi ko maaari at hindi ko dapat hatulan ang asal ng mga arsobispo,—sagot ng Pransiskano nang labag sa loob. Simoun: Ngunit kayo, na siyang gobernador eklesiyastiko, ang humahalili sa ating arsobispo, ano ang gagawin ninyo kung mangyari sa inyo ang ganoong kaso? Nagkibit-balikat si Padre Salví, at mahinahong idinagdag: Padre Salví: Hindi dapat pag-aksayahan ng isip ang hindi maaaring mangyari... Ngunit yamang mga alamat ang pinag-uusapan, huwag ninyong kalimutan ang pinakamaganda dahil ito ang pinakatotoo, ang himala ni San Nicolas, na ang mga guho ng simbahan ay marahil nakita na ninyo. Ikukuwento ko ito kay Ginoong Simoun, na marahil ay hindi pa ito alam. Tila noong araw, ang ilog, gayundin ang lawa, ay pinamumugaran ng mga buwaya, napakalalaki at napakatakaw kaya sinasalakay nila ang mga bangka at pinatataob sa isang hampas ng buntot. Ayon sa aming mga kronika, isang araw ay may isang Tsinong di-binyagan, na hanggang noon ay ayaw pang magpakristiyano, na dumaraan sa harap ng simbahan, nang biglang humarap sa kanya ang demonyo sa anyong buwaya at itinaob ang kanyang bangka upang lamunin siya at dalhin sa impiyerno. Sa inspirasyon ng Diyos, agad tinawag ng Tsino si San Nicolas at noon din ay naging bato ang buwaya. Ayon sa matatanda, noong kanilang panahon ay makikilala pa nang husto ang halimaw sa mga piraso ng batong naiwan mula rito; ako mismo ay makapagsasabing malinaw ko pang naaninag ang ulo, at kung pagbabatayan iyon, napakalaki marahil ng halimaw. Ben Zayb: Kahanga-hanga, kahanga-hangang alamat!—bulalas ni Ben Zayb,—at bagay ito sa isang artikulo. Ang paglalarawan sa halimaw, ang sindak ng Tsino, ang tubig ng ilog, ang mga kawayanan... At bagay rin ito sa isang pag-aaral ng paghahambing ng mga relihiyon. Sapagkat tingnan ninyo, isang Tsinong di-binyagan, tumawag sa gitna ng pinakamalaking panganib mismo sa isang santong dapat ay sa sabi-sabi lamang niya kilala at hindi niya pinaniniwalaan... Dito ay hindi tumatama ang kasabihang mas mabuti pa ang masamang kilala kaysa sa mabuting hindi pa kilala. Ako, kung nasa Tsina ako at masuong sa ganoong kagipitan, uunahin ko pang tawagin ang santong pinakahindi kilala sa kalendaryo kaysa kay Confucio o kay Buddha. Kung ito ay maliwanag na kahigitan ng Katolisismo o di-makatwiran at pabagu-bagong kawalang-tatag ng mga utak ng lahing dilaw, ang malalim na pag-aaral lamang ng antropolohiya ang makapagpapaliwanag. At kinuha ni Ben Zayb ang tono ng isang propesor, at gamit ang hintuturo ay gumuguhit ng mga bilog sa hangin, hinahangaan ang sariling imahinasyon na marunong humango sa pinakawalang-kuwentang mga bagay ng napakaraming pahiwatig at kahihinatnan. At nang makita niyang tila may iniisip si Simoun at akalain niyang pinagninilayan nito ang kasasabi pa lamang niya, tinanong niya ito kung ano ang iniisip nito. Simoun: Dalawang bagay na napakahalaga,—sagot ni Simoun,—dalawang tanong na maidaragdag ninyo sa inyong artikulo. Una, ano kaya ang nangyari sa diyablo nang bigla niyang makitang nakakulong siya sa loob ng isang bato? Nakatakas ba siya? Nanatili ba siya roon? Nadurog ba siya? At ikalawa, hindi kaya ang mga hayop na naging bato na nakita ko sa iba’t ibang museo sa Europa ay mga biktima rin ng isang santong nauna pa sa Delubyo? Napakaseryoso ng tono ng pagsasalita ng alahero, at idinidiin pa niya ang kanyang noo sa dulo ng hintuturo na tila tanda ng malalim na pag-iisip, kaya’t buong seryosong sumagot si Padre Camorra: Padre Camorra: Sino ang nakaaalam, sino ang nakaaalam! Padre Sibyla: At yamang mga alamat ang pinag-uusapan, at papasok na tayo ngayon sa lawa,—dugtong ni Padre Sibyla,—malamang na marami ang alam ng Kapitan... Sa sandaling iyon ay pumapasok ang bapor sa bukana, at tunay na kahanga-hanga ang tanawing nakalatag sa harap ng kanilang mga mata. Lahat ay napahanga. Sa harapan ay nakalatag ang magandang lawa, napaliligiran ng luntiang mga pampang at bughaw na mga bundok, gaya ng isang napakalaking salamin na may kuwadrong esmeralda at sapiro upang doon manalamin ang langit. Sa kanan ay nakalatag ang mababang pampang, na bumubuo ng mga look na may magagandang kurba, at doon sa malayo, halos pawi na, ang kawit ng Sungay; sa harapan at sa pinakadulo ay nakatayo ang marilag na Makiling, kahanga-hanga, napuputungan ng manipis na mga ulap; at sa kaliwa ang pulo ng Talim, ang Susong Dalaga, na may malalambot at bilugang hubog na nagbigay rito ng kanyang pangalan. Isang malamig na simoy ang marahang nagpapakulot sa malawak na ibabaw ng tubig. Ben Zayb: Siyanga pala, Kapitan,—sabi ni Ben Zayb nang lumingon;—alam ba ninyo kung saang bahagi ng lawa napatay ang isang nagngangalang Guevara, Navarra, o Ibarra? Napatingin ang lahat sa Kapitan maliban kay Simoun, na ibinaling ang ulo sa ibang dako na wari’y may hinahanap sa pampang. Doña Victorina: Ay, oo!—sabi ni Doña Victorina,—saan, Kapitan? May naiwan kaya siyang bakas sa tubig? Ilang ulit na kumindat ang mabait na ginoo, tanda na lubha siyang nayayamot, ngunit nang makita ang pakiusap sa mga mata ng lahat, lumakad siya nang ilang hakbang patungo sa unahan ng bapor at sinuri ang pampang. Kapitan ng Bapor: Tingnan ninyo roon,—sabi niya sa tinig na halos hindi marinig, matapos matiyak na walang ibang taong nakikinig;—ayon sa kabong namuno sa pagtugis, si Ibarra, nang makitang napaliligiran na siya, ay tumalon mula sa bangka roon malapit sa Kinabutasan, at sa paglangoy nang paglangoy sa ilalim ng tubig ay tinawid ang buong layong iyan na mahigit dalawang milya, sinasalubong ng mga bala sa tuwing ilalabas niya ang kanyang ulo upang huminga. Doon sa may kalayuan nila nawala ang kanyang bakas, at medyo malayo pa, malapit sa pampang, ay may natuklasan silang tila kulay ng dugo... At tamang-tama! labintatlong taon na ngayon, araw sa araw, mula nang mangyari ito. Ben Zayb: Kung gayon, ang kanyang bangkay?...—tanong ni Ben Zayb. Padre Sibyla: Sumama na sa bangkay ng kanyang ama,—sagot ni Padre Sibyla;—hindi ba’t isa pang filibustero [kaaway ng pamahalaan] din iyon, Padre Salví? Ben Zayb: Iyan talaga ang mga murang libing, Padre Camorra, ano?—sabi ni Ben Zayb. Padre Camorra: Lagi kong sinasabing filibustero ang mga hindi nagbabayad ng marangyang libing,—sagot ng pinatamaan, na tumatawa nang buong saya. Ben Zayb: Ngunit ano ang nangyayari sa inyo, Ginoong Simoun?—tanong ni Ben Zayb nang makita ang alaherong hindi gumagalaw at malalim ang iniisip.—Nahihilo ba kayo, kayo pang manlalakbay! at sa isang patak ng tubig na tulad nito? Kapitan ng Bapor: Ito ang masasabi ko sa inyo,—sagot ng Kapitan, na sa katagalan ay napamahal na sa kanya ang lahat ng pook na iyon;—huwag ninyong tawaging patak ng tubig ito: mas malaki ito kaysa sa alinmang lawa sa Suwisa at kaysa sa lahat ng lawa sa Espanya kung pagsasamahin; may nakita akong matatandang marino na nahilo rito. ============================================================================== KABANATA IV: KABESANG TALES ============================================================================== Maaaring natatandaan pa ng mga nakabasa sa unang bahagi ng kasaysayang ito ang isang matandang mangangahoy na nakatira roon sa kaloob-looban ng isang gubat. Buhay pa si Tandang Selo, at bagaman pumuti na ang lahat ng kanyang buhok, malusog pa rin siya. Hindi na siya nangangaso o pumuputol ng mga punongkahoy; dahil umunlad na ang kanyang kabuhayan, paggawa na lamang ng walis ang kanyang pinagkakaabalahan. Ang kanyang anak na si Tales (pinaikling Telesforo) ay nagtrabaho muna bilang kasamang magsasaka sa mga lupain ng isang kapitalista, ngunit nang lumaon, nang may sarili na siyang dalawang kalabaw at ilang daang piso, ninais niyang magtrabaho para sa sarili, katulong ang kanyang ama, ang kanyang asawa at ang kanyang tatlong anak. Kaya pinutol nila ang mga puno at nilinis ang ilang masukal na gubat na nasa hangganan ng bayan, na inakala nilang walang nagmamay-ari. Habang binubungkal at nililinis ang lupa, isa-isang nagkasakit ng lagnat ang buong mag-anak, at namatay sa matinding pangangayayat ang ina at ang panganay na anak na babae, si Lucía, sa kasibulan ng kanyang kabataan. Ang bagay na likas na bunga ng lupang binungkal, na sagana sa iba’t ibang organismo, ay ipinalagay nilang paghihiganti ng espiritu ng gubat, kaya nagtiis sila at ipinagpatuloy ang kanilang paggawa sa paniniwalang napayapa na ito. Nang aanihin na nila ang bunga ng unang ani, isang korporasyong relihiyoso na may mga lupain sa karatig-bayan ang umangkin sa mga bukid na iyon, sa katwirang nasa loob daw ito ng kanyang mga hangganan, at upang patunayan ito ay tinangka nitong itirik noon din ang kanyang mga muhon. Gayunman, dahil sa awa, ipinaubaya sa kanya ng administrador ng mga relihiyoso ang pakinabang sa mga bukid basta’t magbabayad siya taon-taon ng isang maliit na halaga, isang barya lamang, dalawampu o tatlumpung piso. Si Tales, na mapayapa gaya ng pinakamapayapa, ayaw sa usapin gaya ng marami, at masunurin sa mga prayle gaya ng iilan, upang hindi ibangga ang isang palayok sa isang kawali, gaya ng kanyang sinasabi (para sa kanya, mga sisidlang bakal ang mga prayle, at siya’y sisidlang luwad), ay nagkaroon ng kahinaan na pumayag sa ganoong paghahabol, dahil iniisip niyang hindi siya marunong ng Kastila at wala siyang ipambabayad sa mga abogado. Bukod dito, sinasabi sa kanya ni Tandang Selo: Tandang Selo: Pagtiisan mo na! Mas malaki pa ang magagastos mo sa isang taon ng pakikipag-usapin kaysa kung babayaran mo sa loob ng sampung taon ang hinihingi ng mga Paring puti. Hmh! Baka bayaran ka pa nila ng mga misa. Isipin mo na lamang na natalo mo sa sugal ang tatlumpung pisong iyan, o nahulog sa tubig at nilamon ng buwaya. Naging mabuti ang ani at naipagbili sa magandang halaga, kaya naisip ni Tales na magpatayo ng isang bahay na tabla sa nayon ng Sagpang, sa bayan ng Tiani, karatig ng San Diego. Lumipas ang isa pang taon, dumating ang isa pang mabuting ani, at dahil sa ganito at ganoong dahilan, itinaas ng mga prayle ang upa sa limampung piso, na binayaran naman ni Tales upang hindi makipag-away at dahil umaasa siyang maipagbibili nang mahal ang kanyang asukal. Tandang Selo: Pagtiisan mo na! Isipin mo na lamang na lumaki ang buwaya,—sabi ng matandang Selo bilang pang-aliw sa kanya. Nang taong iyon ay natupad din sa wakas ang kanilang pangarap: ang manirahan sa kabayanan, sa kanilang bahay na tabla, sa nayon ng Sagpang; at inisip ng ama at ng lolo na bigyan ng kaunting pag-aaral ang magkapatid, lalo na ang dalagita, si Juliana o Juli, gaya ng tawag sa kanya, na nangangakong magiging kaakit-akit at maganda. Isang binatilyong kaibigan ng pamilya, si Basilio, ang nag-aaral na noon sa Maynila, at ang binatang iyon ay kasing-aba ng kanilang pinagmulan. Ngunit tila itinakda ang pangarap na ito na hindi matupad. Ang unang inasikaso ng lipunan nang makita nitong unti-unting umuunlad ang pamilya ay ang hirangin bilang kabesa de barangay [pinuno ng barangay na naniningil ng buwis] ang kasapi nitong pinakamasipag magtrabaho; si Tano, ang panganay na anak, ay labing-apat na taong gulang lamang. Kaya tinawag siyang Kabesang Tales, kinailangan niyang magpagawa ng tsaketa, bumili ng sombrerong yari sa fieltro [siniksik na lana] at maghanda sa mga gastusin. Upang hindi makipag-away sa kura o sa pamahalaan, binabayaran niya mula sa sariling bulsa ang mga nabawas sa talaan ng mga nagbabayad ng buwis; nagbabayad siya para sa mga umalis at sa mga namatay, at nag-aaksaya ng maraming oras sa paniningil at sa mga paglalakbay sa kabisera. Tandang Selo: Pagtiisan mo na! Isipin mo na lamang na dumating ang mga kamag-anak ng buwaya,—sabi ni Tandang Selo habang payapang nakangiti. Kabesang Tales: Sa darating na taon ay magsusuot ka na ng damit na de cola [may mahabang buntot] at pupunta ka sa Maynila upang mag-aral gaya ng mga binibini ng bayan!—sabi ni Kabesang Tales sa kanyang anak tuwing naririnig niya itong nagkukuwento tungkol sa mga pag-unlad ni Basilio. Ngunit hindi dumarating ang darating na taon, at sa halip ay may panibagong pagtaas ng upa; nagiging seryoso si Kabesang Tales at napapakamot sa ulo. Isinusuko ng palayok na luwad ang kanyang bigas sa kaldero. Nang umabot sa dalawandaang piso ang upa, hindi na nasiyahan si Kabesang Tales sa pagkamot ng ulo o sa pagbubuntong-hininga: tumutol siya at nagreklamo. Sinabi sa kanya noon ng prayleng administrador na kung hindi niya ito kayang bayaran, iba ang mamamahala at makikinabang sa mga lupaing iyon. Marami ang naghahangad dito at nag-aalok ng kanilang sarili. Inakala ni Kabesang Tales na nagbibiro ang prayle, ngunit seryoso ang prayle at itinuro pa ang isa sa kanyang mga utusan upang siyang humawak sa lupa. Namutla ang kawawang lalaki, umugong ang kanyang mga tainga, isang pulang ulap ang humarang sa harap ng kanyang mga mata, at doon ay nakita niya ang kanyang asawa at ang kanyang anak, maputla, hapis, naghihingalo, biktima ng pabalik-balik na lagnat! At pagkatapos ay nakita niya ang masukal na gubat na naging bukid, nakita niya ang mga batis ng pawis na dumidilig sa mga tudling, nakita niya roon ang kanyang sarili, ang kawawang si Tales, nag-aararo sa gitna ng araw, nagkakasugat-sugat ang mga paa sa mga bato at ugat, habang ang lego [kapatid sa orden na hindi pari] na iyon ay namamasyal sa kanyang karwahe, at ang magmamana nito ay sumusunod na parang alipin sa likod ng kanyang panginoon. Ah, hindi! sanlibong ulit na hindi! lumubog muna ang mga bukid na iyon sa kailaliman ng lupa at malibing silang lahat doon! Sino ba ang dayuhang iyon para magkaroon ng karapatan sa kanyang mga lupa? Nagdala ba siya, nang dumating mula sa kanyang bayan, kahit isang dakot ng lupang iyon? Iniyuko ba niya kahit isa sa kanyang mga daliri upang bunutin kahit isa sa mga ugat na nakasalabid doon? Dahil sa matinding galit sa mga pagbabanta ng prayle, na nais ipairal ang kanyang kapangyarihan anuman ang mangyari sa harap ng ibang mga nangungupahan, naghimagsik si Kabesang Tales, tumangging magbayad kahit isang kuwarta, at habang laging nasa harap niya ang pulang ulap, sinabi niyang ibibigay lamang niya ang kanyang mga bukid sa unang didilig dito ng dugo ng kanyang mga ugat. Nang makita ng matandang Selo ang mukha ng kanyang anak, hindi siya nangahas na banggitin ang kanyang buwaya, ngunit tinangka niya itong payapain sa pamamagitan ng pagsasalita tungkol sa mga sisidlang luwad at pagpapaalala sa kanya na sa mga usapin, ang nananalo ay nauubusan pati ng baro. Kabesang Tales: Sa alabok tayo babalik, ama, at walang baro tayong ipinanganak!—sagot niya. At buong tatag siyang tumangging magbayad o magbigay kahit isang dangkal ng kanyang mga lupa, hangga’t hindi muna napapatunayan ng mga prayle ang pagiging lehitimo ng kanilang paghahabol sa pamamagitan ng pagpapakita ng kahit anong dokumento. At dahil walang ganoon ang mga prayle, nagkaroon ng usapin, at tinanggap ito ni Kabesang Tales sa paniniwalang kung hindi man lahat, kahit ilan man lamang ay nagmamahal sa katarungan at gumagalang sa mga batas. Kabesang Tales: Naglilingkod ako, at maraming taon na akong naglilingkod, sa hari sa pamamagitan ng aking salapi at ng aking pagod,—sabi niya sa mga nagpapahina ng kanyang loob;—hinihingi ko ngayon sa kanya na bigyan niya ako ng katarungan, at kailangan niya itong ibigay sa akin. At tinatangay ng isang masamang kapalaran, at na para bang nakataya sa usapin ang buo niyang kinabukasan at ang kinabukasan ng kanyang mga anak, unti-unti niyang inubos ang kanyang naipon sa pagbabayad sa mga abogado, escribano [notaryo ng hukuman] at procurador [kinatawan sa hukuman], bukod pa sa mga kawani at tagasulat na nagsasamantala sa kanyang kamangmangan at kalagayan. Paroo’t parito siya sa kabisera, ilang araw na walang kain at ilang gabing walang tulog, at ang kanyang usapan ay puro mga kasulatan, mga petisyon, mga apela, atbp. Nasaksihan noon ang isang labanang hindi pa kailanman nakita sa ilalim ng langit ng Pilipinas: ang isang kawawang Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], mangmang at walang kaibigan, na nagtitiwala sa kanyang karapatan at sa kabutihan ng kanyang ipinaglalaban, na lumalaban sa isang napakamakapangyarihang korporasyon na sa harap nito ay iniyuyuko ng katarungan ang kanyang leeg, at binibitawan ng mga hukom ang timbangan at isinusuko ang espada. Matiyaga siyang lumaban, gaya ng langgam na nangangagat kahit alam nitong dudurugin ito, gaya ng langaw na nakikita ang kalawakan sa kabila ng salamin. Ah! ang palayok na luwad na humahamon sa mga kaldero at nababasag nang sanlibong piraso ay may kung anong kahanga-hanga: taglay nito ang kadakilaan ng kawalang-pag-asa. Ang mga araw na hindi niya ginugugol sa paglalakbay ay ginagamit niya sa paglilibot sa kanyang mga bukid, armado ng isang eskopeta, at sinasabing gumagala ang mga tulisan at kailangan niyang ipagtanggol ang sarili upang hindi mahulog sa kanilang mga kamay at matalo sa usapin. At na para bang sinasanay niya ang kanyang pag-asinta, binabaril niya ang mga ibon at ang mga prutas, binabaril niya ang mga paru-paro nang may ganoong katumpakan na hindi na nangahas ang legong administrador na pumunta sa Sagpang nang walang kasamang mga guwardiya sibil, at ang kampon ng prayle, na natanaw mula sa malayo ang kahanga-hangang tindig ni Kabesang Tales na naglilibot sa kanyang mga bukid gaya ng isang bantay sa ibabaw ng mga muralya, ay puno ng takot na tumalikod sa balak na agawin ang kanyang ari-arian. Ngunit hindi nangangahas ang mga hukom pamayapa at ang mga hukom sa kabisera na kilalanin ang kanyang katwiran, dahil natatakot silang matanggal sa tungkulin, natuto sa sinapit ng isa na agad na inalis sa puwesto. At hindi naman masasama ang mga hukom na iyon; sila’y mga taong maingat sa budhi, may moralidad, mabubuting mamamayan, mahuhusay na ama ng tahanan, mabubuting anak... at higit nilang nauunawaan ang kalagayan ng kawawang si Tales kaysa sa kayang unawain ni Tales mismo. Marami sa kanila ang nakaaalam ng mga batayang siyentipiko at makasaysayan ng pag-aari, alam nilang ayon sa kanilang mga alituntunin ay hindi maaaring magkaroon ng mga ari-arian ang mga prayle, ngunit alam din nila na ang manggaling sa napakalayo, tumawid sa mga dagat dala ang isang puwestong napakahirap makuha, magmadaling gampanan ito nang may pinakamabuting hangarin, at mawala ito dahil lamang naisipan ng isang Indio na dapat gawin ang katarungan dito sa lupa gaya ng sa langit—aba, iyan naman ay kakatwang isipin! May kanya-kanya silang pamilya, at tiyak na mas marami ang pangangailangan kaysa sa pamilya ng Indio na iyon: ang isa ay may inang dapat sustentuhan, at ano pa ba ang mas banal kaysa sa pagpapakain sa isang ina? ang isa naman ay may mga kapatid na babaeng pawang nasa edad na ng pag-aasawa; ang isa pa roon ay may maraming maliliit na anak na naghihintay ng tinapay gaya ng mga inakay sa pugad at tiyak na mamamatay sa araw na mawalan siya ng puwesto; at kahit ang may pinakakaunting pasanin, kahit siya, ay may asawa roon sa malayo, napakalayo, na kapag hindi natanggap ang buwanang padala ay maaaring malagay sa gipit... At ang lahat ng hukom na iyon, na karamihan ay mga taong may budhi at may pinakamalinis na moralidad, ay naniniwalang ginagawa nila ang lahat ng makakaya nila sa pagpapayo ng pakikipagkasundo: na bayaran ni Kabesang Tales ang hinihinging upa. Ngunit si Tales, gaya ng lahat ng simpleng budhi, kapag nakita na niya ang tama ay tuwiran itong tinatahak. Humihingi siya ng mga katibayan, mga dokumento, mga papeles, mga titulo, at walang anuman nito ang mga prayle at nakasandig lamang sila sa kanyang mga nakaraang pagpayag. Ngunit tumututol si Kabesang Tales: Kabesang Tales: Kung araw-araw akong naglilimos sa isang pulubi para hindi niya ako abalahin, sino ang makapipilit sa akin na patuloy siyang bigyan pagkatapos, kung inaabuso niya ang aking kabaitan? At wala nang makapagpaurong sa kanya mula roon, at walang pagbabantang makapagpapasindak sa kanya. Nawalan ng saysay ang sadyang paglalakbay ng Gobernador M——, upang kausapin siya at takutin; sa lahat ay ganito ang kanyang sagot: Kabesang Tales: Magagawa ninyo ang anumang ibig ninyo, Ginoong Gobernador; ako’y isang mangmang at wala akong lakas. Ngunit binungkal ko ang mga bukid na iyon; namatay ang aking asawa at ang aking anak sa pagtulong sa akin na linisin ang mga iyon, at hindi ko ibibigay ang mga iyon kundi sa sinumang makagagawa para sa mga iyon nang higit sa nagawa ko. Diligin muna niya ang mga iyon ng kanyang dugo at ilibing niya roon ang kanyang asawa at ang kanyang anak! Bunga ng katigasang ito ng ulo, pinanigan ng mararangal na hukom ang mga prayle, at pinagtatawanan siya ng lahat at sinasabing hindi napananalunan ang mga usapin dahil lamang sa katwiran. Ngunit umaapela siya, kinakargahan ang kanyang eskopeta at dahan-dahang nililibot ang mga hangganan. Sa panahong ito ay tila isang pagkahibang ang kanyang buhay. Ang kanyang anak na si Tano, isang binatang kasintangkad ng kanyang ama at kasimbait ng kanyang kapatid na babae, ay nabunot sa palabunutan ng mga magiging sundalo; hinayaan niya itong umalis sa halip na ibili ito ng isang kahalili. Kabesang Tales: Kailangan kong magbayad sa mga abogado,—sabi niya sa kanyang anak na babaeng umiiyak;—kung manalo ako sa usapin ay alam ko kung paano siya pababalikin, at kung matalo ako ay hindi ko na kailangan ng mga anak. Umalis ang anak, at wala nang ibang nabalitaan kundi inahit ang kanyang buhok at natutulog siya sa ilalim ng isang kariton. Pagkaraan ng anim na buwan ay may nagsabing nakita raw siyang isinakay sa barko patungong Carolinas; ang iba naman ay nag-akalang nakita nila siyang suot ang uniporme ng guwardiya sibil. Mga Kapitbahay: Guwardiya sibil si Tano! Susmaryosep!—bulalas ng mga tao habang pinagdadaop ang kanilang mga kamay;—ang bait-bait at ang tapat-tapat na si Tano! Requimiternam [bulol na requiem aeternam: walang-hanggang kapahingahan]! Maraming araw na hindi kinausap ng lolo ang ama, nagkasakit si Juli, ngunit hindi lumuha kahit isang patak si Kabesang Tales; sa loob ng dalawang araw ay hindi siya lumabas ng bahay, na para bang natatakot siya sa mga matang naninisi ng buong nayon; natatakot siyang tawagin siyang berdugo ng kanyang anak. Gayunman, nang ikatlong araw ay lumabas siyang muli dala ang kanyang eskopeta. Pinaratangan siya ng balak na pumatay, at may isang nagmamagandang-loob na bumulong na narinig daw niyang nagbabanta itong ililibing ang lego sa mga tudling ng kanyang mga bukid; kaya talagang natakot sa kanya ang prayle. Dahil dito, bumaba ang isang kautusan ng Kapitan Heneral na nagbabawal sa lahat na gumamit ng mga baril at nag-uutos na kumpiskahin ang mga ito. Kinailangang isuko ni Kabesang Tales ang kanyang eskopeta, ngunit armado ng isang mahabang bolo ay ipinagpatuloy niya ang kanyang paglilibot. Tandang Selo: Ano ang gagawin mo sa bolong iyan kung may mga baril ang mga tulisan?—sabi sa kanya ng matandang Selo. Kabesang Tales: Kailangan kong bantayan ang aking mga tanim,—sagot niya;—bawat tubong lumalaki roon ay isang buto ng aking asawa. Kinumpiska nila ang bolo dahil masyado raw itong mahaba. Kinuha naman niya ang lumang palakol ng kanyang ama at, pasan ito sa balikat, ipinagpatuloy niya ang kanyang mapanglaw na paglilibot. Tuwing aalis siya ng bahay, nanginginig sa takot para sa kanyang buhay si Tandang Selo at si Juli. Tumatayo ang dalaga mula sa kanyang habihan, pumupunta sa bintana, nananalangin, nangangako sa mga santo, nagdarasal ng mga nobena. Ang lolo naman, kung minsan, ay hindi malaman kung paano tatapusin ang buklod ng isang walis, at nagsasalita tungkol sa pagbabalik sa gubat. Ang buhay sa bahay na iyon ay hindi na makayanan. Sa wakas ay nangyari ang kanilang kinatatakutan. Dahil napakalayo ng mga lupa mula sa kabayanan, nahulog si Kabesang Tales, sa kabila ng kanyang palakol, sa mga kamay ng mga tulisan, na may mga rebolber at riple. Sinabi sa kanya ng mga tulisan na dahil may salapi siyang maibibigay sa mga hukom at sa mga abogado, dapat ay mayroon din siya para sa mga pinabayaan at inuusig. Kaya humingi sila ng limandaang pisong pantubos sa pamamagitan ng isang magsasaka, at tiniyak na kapag may nangyaring masama sa sugo, ang bihag ang magbabayad nito ng kanyang buhay. Dalawang araw ang palugit nila. Inilubog ng balita ang kawawang mag-anak sa pinakamatinding sindak, at lalo pa nang mabalitaang lalabas ang guwardiya sibil upang tugisin ang mga bandido. Kung magkakaroon ng sagupaan, ang unang masasakripisyo ay ang bihag; alam iyon ng lahat. Hindi nakakilos ang matanda, at ang anak na babae, maputla at sindak na sindak, ay ilang ulit na nagtangkang magsalita ngunit hindi niya magawa. Ngunit isang mas nakatatakot na isipin, isang mas malupit na ideya, ang gumising sa kanila mula sa kanilang pagkatulala. Sinabi ng magsasakang sugo ng mga tulisan na malamang na kailangang lumayo ng pangkat, at kung matatagalan ang pagbibigay sa kanya ng pantubos, lilipas ang dalawang araw at gigilitan ng leeg si Kabesang Tales. Ito ang nagpabaliw sa dalawang nilalang na iyon, kapwa mahina, kapwa walang magawa. Tumatayo si Tandang Selo, umuupo, bumababa ng hagdan, umaakyat, hindi malaman kung saan pupunta, kung kanino lalapit. Lumalapit si Juli sa kanyang mga larawan ng santo, binibilang at muling binibilang ang salapi, at ang dalawandaang piso ay hindi nadaragdagan, ayaw dumami; bigla siyang nagbibihis, tinitipon ang lahat ng kanyang alahas, humihingi ng payo sa lolo; pupuntahan daw niya ang gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan], ang hukom, ang tagasulat, ang tenyente ng guwardiya sibil. Sa lahat ay oo ang sagot ng matanda, at kapag hindi ang sabi ng dalaga, hindi rin ang sabi niya. Sa wakas ay dumating ang ilang kapitbahay na babae, mga kamag-anak at kaibigan, na ang ilan ay mas mahirap pa kaysa sa iba, at nag-uunahan sa pagiging simple at sa pagiging magugulatin. Ang pinakamatalino sa kanilang lahat ay si Hermana Bali, isang batikang manlalaro ng pangginggi [isang larong baraha] na nakapunta na sa Maynila upang dumalo sa mga pagsasanay espirituwal sa beaterio [kumbentong-paaralan ng mga dalaga] ng Compañía [ng mga Heswita]. Ipagbibili ni Juli ang lahat ng kanyang alahas maliban sa isang relikaryo na may mga brilyante at esmeralda na regalo sa kanya ni Basilio. May kasaysayan ang relikaryong iyon: ibinigay iyon ng isang madre, ang anak ni Kapitan Tiago, sa isang ketongin; at si Basilio, na nag-alaga sa ketongin noong ito’y may sakit, ay tumanggap nito bilang regalo. Hindi niya ito maipagbibili nang hindi muna ipinaaalam kay Basilio. Dali-daling naipagbili sa pinakamayamang kapitbahay ang mga peineta [palamuting suklay sa buhok], ang mga hikaw at ang rosaryo ni Juli, at nadagdagan ng limampung piso; kulang pa ng dalawandaan at limampu. Isasangla sana ang relikaryo, ngunit umiling si Juli. Isang kapitbahay ang nagmungkahing ipagbili ang bahay, at sinang-ayunan ito ni Tandang Selo, tuwang-tuwa na makababalik sa gubat upang muling mangahoy gaya noong unang panahon, ngunit sinabi ni Hermana Bali na hindi iyon maaari dahil wala ang may-ari. Hermana Bali: Minsan ay ipinagbili sa akin ng asawa ng hukom ang kanyang tapis sa halagang isang piso, at sinabi ng lalaki na walang bisa ang bentang iyon dahil hindi niya ito pinahintulutan. Aba! kinuha niya sa akin ang tapis, at hanggang ngayon ay hindi pa ibinabalik ng babae ang piso, pero hindi ko siya binabayaran sa pangginggi kapag nananalo siya, aba! Sa ganoon ay nakasingil na ako ng labindalawang kuwarta, at para lamang sa kanya kaya ako naglalaro. Hindi ko matiis na hindi ako bayaran sa isang utang, aba! Itatanong sana ng isang kapitbahay kay Hermana Bali kung bakit, kung gayon, hindi nito binabayaran ang isang maliit na utang, ngunit naamoy ito ng tusong manlalaro ng pangginggi at agad na idinagdag: Hermana Bali: Alam mo ba, Juli, kung ano ang maaaring gawin? Manghiram ng dalawandaan at limampung piso, na ang bahay ang sanla, at babayaran kapag naipanalo na ang usapin. Ito ang naging pinakamahusay na mungkahi, at nagpasya silang isagawa ito sa araw ding iyon. Nag-alok si Hermana Bali na samahan siya, at nilibot nilang dalawa ang mga bahay ng mayayaman sa Tiani, ngunit walang tumanggap sa kondisyon; talo na raw ang usapin, at ang tumulong sa isang kaaway ng mga prayle ay paglalantad sa sarili sa kanilang paghihiganti. Sa wakas ay naawa sa kanyang kapalaran ang isang matandang deboto at ipinahiram ang halaga sa kondisyong maninilbihan sa kanya si Juli hangga’t hindi nababayaran ang utang. Bukod dito, hindi naman gaanong marami ang gagawin ni Juli: manahi, magdasal, samahan siya sa misa, at mag-ayuno paminsan-minsan para sa kanya. Tinanggap ito ng dalaga nang may luha sa mga mata, at tinanggap niya ang salapi at nangakong papasok sa kanyang paglilingkod kinabukasan, araw ng Pasko. Nang malaman ng lolo ang ganoong uri ng pagbibili, napaiyak siya na parang isang bata. Ano? ang apo niyang iyon na hindi niya pinapayagang mabilad sa araw upang hindi masunog ang kanyang balat, si Juli na may mga daliring pino at mga sakong na kulay-rosas, ano? ang dalagang iyon, ang pinakamaganda sa nayon at marahil sa buong bayan, na sa harap ng kanyang mga bintana ay marami ang nagpalipas nang walang saysay ng gabi sa pagtugtog at pag-awit, ano? ang kanyang nag-iisang apo, ang kanyang nag-iisang anak, ang tanging ligaya ng kanyang pagod na mga mata, ang pinapangarap niyang nakasuot ng de cola, nagsasalita ng Kastila at nagpapaypay ng isang abanikong may pinta gaya ng mga anak ng mayayaman, ang dalagang iyon ay papasok bilang katulong upang pagalitan at pagsabihan, upang masira ang kanyang mga daliri, upang matulog kung saan-saan at bumangon sa kung anong paraan? At umiiyak ang lolo, nagsasalita tungkol sa pagbibigti at sa pagpapabaya sa sariling mamatay sa gutom. Tandang Selo: Kapag umalis ka,—sabi niya,—babalik ako sa gubat at hindi na ako tutuntong sa bayan. Pinapayapa siya ni Juli at sinasabing kailangang makabalik ang kanyang ama, na mananalo sila sa usapin at sa lalong madaling panahon ay matutubos nila siya mula sa paninilbihan. Malungkot ang gabing iyon: wala ni isa sa kanilang dalawa ang nakakain kahit isang subo, at ipinilit ng matanda na huwag mahiga, at magdamag siyang nakaupo sa isang sulok, tahimik, walang imik ni isang salita, ni hindi man lamang kumikilos. Si Juli naman ay nais matulog, ngunit matagal siyang hindi makapikit. Medyo panatag na ang kanyang loob tungkol sa kapalaran ng kanyang ama, kaya inisip niya ang kanyang sarili at umiyak siya nang umiyak, pinipigilan ang kanyang mga hikbi upang hindi marinig ng matanda. Kinabukasan ay magiging isang katulong na siya, at iyon pa naman ang panahong darating si Basilio mula sa Maynila upang dalhan siya ng maliliit na regalo... Mula ngayon ay kailangan na niyang talikuran ang pag-ibig na iyon; si Basilio, na malapit nang maging manggagamot, ay hindi dapat mag-asawa ng isang mahirap... At sa kanyang guni-guni ay nakikita niya itong patungo sa simbahan kasama ang pinakamaganda at pinakamayamang dalaga sa bayan, kapwa magara ang bihis, maligaya at nakangiti, habang siya, si Juli, ay sumusunod sa likod ng kanyang amo, dala ang mga nobena, ang mga buyo at ang duraan. At dito ay nakaramdam ang dalaga ng isang malaking bara sa lalamunan, isang paninikip ng puso, at hiniling niya sa Birhen na hayaan na muna siyang mamatay. Juli: Ngunit kahit paano,—sabi ng kanyang budhi,—malalaman niyang mas pinili kong isangla ang aking sarili kaysa isangla ang relikaryong iniregalo niya sa akin. Bahagyang naaaliw siya sa isiping ito, at umaasa siya sa mga hungkag na pangarap. Sino ang nakaaalam? maaaring mangyari ang isang milagro: makakita siya ng dalawandaan at limampung piso sa ilalim ng larawan ng Birhen; nakabasa na siya ng napakaraming ganoong milagro. Maaaring hindi sumikat ang araw at hindi dumating ang kinabukasan, at samantala ay maipanalo ang usapin. Maaaring bumalik ang kanyang ama, dumating si Basilio; makakakita siya ng isang supot ng ginto sa halamanan, ipadadala sa kanya ng mga tulisan ang supot, ang kura, si Padre Camorra na laging nanunukso sa kanya, ay maaaring dumating kasama ng mga tulisan... palabo nang palabo at pagulo nang pagulo ang kanyang mga isipin, hanggang sa wakas, talo ng pagod at ng sakit, ay nakatulog siya at napanaginipan ang kanyang kabataan sa kaloob-looban ng gubat: naliligo siya sa rumaragasang batis kasama ang kanyang dalawang kapatid; may maliliit na isda ng lahat ng kulay na nagpapahuli na parang mga tanga, at naiinip siya dahil wala siyang makitang sarap sa paghuli ng mga isdang napakatanga; nasa ilalim ng tubig si Basilio, ngunit si Basilio, nang hindi niya alam kung bakit, ay may mukha ng kanyang kapatid na si Tano. Pinagmamasdan sila ng kanyang bagong amo mula sa pampang. ============================================================================== KABANATA V: ANG NOCHE BUENA NG ISANG KUTSERO ============================================================================== Dumating si Basilio sa San Diego sa sandaling naglilibot sa mga lansangan ang prusisyon ng Noche Buena. Naantala siya sa kanyang paglalakbay at nawalan ng maraming oras dahil ang kutsero, na nakalimot magdala ng kanyang sedula, ay hinuli ng guwardiya sibil, hinampas nang ilang ulit ng puluhan ng baril, at pagkatapos ay dinala sa kuwartel sa harap ng komandante. Ngayon ay muling huminto ang karomata upang paraanin ang prusisyon, at ang binugbog na kutsero ay magalang na nag-alis ng sombrero at nagdasal ng isang Ama Namin sa harap ng unang imaheng nasa andas na dumarating, na tila isang dakilang santo. Inilalarawan nito ang isang matandang lalaking napakahaba ng balbas, nakaupo sa gilid ng isang hukay, sa ilalim ng isang punongkahoy na puno ng lahat ng uri ng pinalamanang ibon. Isang kalan na may palayok, isang almires at isang kalikot na pandikdik ng buyo ang tangi niyang mga kasangkapan, na para bang ipinahihiwatig na ang matanda ay nakatira sa mismong gilid ng libingan at doon nagluluto. Iyon si Matusalem sa ikonograpiyang panrelihiyon ng Pilipinas: ang kanyang kasamahan, at marahil kapanahon, ay tinatawag sa Europa na Noël, at higit na palangiti at masayahin. Kutsero: Noong panahon ng mga santo,—naiisip ng kutsero,—tiyak na walang mga guwardiya sibil, dahil hindi mabubuhay nang matagal ang sinuman sa mga hampas ng puluhan ng baril. Kasunod ng dakilang matanda ay dumarating ang Tatlong Haring Mago sakay ng maliliit na kabayong tumatayo sa dalawang hulihang paa, lalo na ang kabayo ng itim na haring si Melchor, na tila sasagasaan ang mga kabayo ng kanyang mga kasama. Kutsero: Hindi, malamang na wala ngang mga guwardiya sibil noon,—ang pasiya ng kutsero, habang lihim na naiinggit sa ganoong kaligayang panahon;—dahil kung mayroon, ang itim na iyan na nangangahas maglaro nang ganyan sa tabi ng dalawang Kastilang iyan (sina Gaspar at Baltasar) ay nabilanggo na sana. At nang mapansin niyang may korona ang itim at hari rin siyang tulad ng dalawa pang Kastila, natural na naisip niya ang hari ng mga Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], at napabuntong-hininga siya. Kutsero: Alam po ba ninyo, ginoo,—magalang na tanong niya kay Basilio,—kung nakalag na ang kanang paa? Ipinaulit ni Basilio ang tanong: Basilio: Kanang paa nino? Kutsero: Ng hari!—pabulong na sagot ng kutsero, na lubhang mahiwaga ang anyo. Basilio: Aling hari? Kutsero: Ang ating hari, ang hari ng mga Indio... Napangiti si Basilio at nagkibit-balikat. Muling napabuntong-hininga ang kutsero. Iniingatan ng mga Indio sa kabukiran ang isang alamat na ang kanilang hari, na nakabilanggo at nakatanikala sa yungib ng San Mateo, ay darating balang araw upang palayain sila mula sa pang-aapi. Tuwing isandaang taon ay napapatid niya ang isa sa kanyang mga tanikala, at malaya na ang kanyang mga kamay at ang kaliwang paa; ang kanan na lamang ang natitira. Ang haring ito ang sanhi ng mga lindol at pagyanig kapag siya ay nagpupumiglas o kumikilos; napakalakas niya kaya kapag may nakikipagkamay sa kanya, isang buto ang iniaabot, na nadudurog sa sandaling mahawakan niya. Nang hindi maipaliwanag kung bakit, tinatawag siya ng mga Indio na haring Bernardo, marahil dahil napagkakamalan nila siyang si Bernardo del Carpio. Kutsero: Kapag nakalag na ang kanyang kanang paa,—bulong ng kutsero habang pinipigil ang isang buntong-hininga,—ibibigay ko sa kanya ang aking mga kabayo, maglilingkod ako sa kanya at hahayaan kong mapatay ako... Ililigtas niya tayo sa mga guwardiya sibil. At malungkot ang tinging sinundan niya ang tatlong haring papalayo. Kasunod na dumarating ang mga batang lalaki, nasa dalawang hanay, malungkot, seryoso na tila pinilit lamang. Ang ilan ay may ilaw na huepe [maliit na ilawang de-langis], ang iba ay may mga kandila, at ang iba pa ay may mga paroling papel sa dulo ng mga tangkay na kawayan, habang dinarasal nang pasigaw ang rosaryo na tila may kaaway. Pagkatapos ay dumarating si San Jose sa simpleng andas, mapagtiis at malungkot ang mukha, hawak ang kanyang tungkod na may mga bulaklak ng liryo, sa gitna ng dalawang guwardiya sibil na tila dinadala siyang bilanggo: ngayon ay naunawaan ng kutsero ang ekspresyon ng mukha ng santo. At dahil man sa nabagabag siya sa pagkakita sa mga guwardiya o dahil hindi niya gaanong iginagalang ang isang santong may ganoong mga kasama, hindi siya nagdasal kahit isang requiem æternam [walang-hanggang kapahingahan, dasal sa patay]. Sa likod ni San Jose ay dumarating ang mga batang babae na may dalang ilaw, natatakpan ang ulo ng panyong nakabuhol sa ilalim ng baba, at nagdarasal din ng rosaryo bagaman hindi kasinggalit ng mga batang lalaki. Sa gitna nila ay makikita ang ilang humihila ng maliliit na kunehong yari sa papel na galing Hapon, na may ilaw na maliit na pulang kandila, nakataas ang maliit na buntot na gawa sa ginupit na papel. Dinadala ng mga bata sa prusisyon ang mga laruang iyon upang pasayahin ang pagsilang ng Mesiyas. At ang maliliit na hayop, matataba at bilog na parang itlog, ay tila tuwang-tuwa kaya kung minsan ay lumulundag, nawawalan ng panimbang, natutumba at nasusunog; tumatakbo ang may-ari upang patayin ang gayong kasidhing alab, hinihipan, hinihipan, inaapula ang apoy sa pamamagitan ng paghampas, at kapag nakita niyang wasak na ito ay kung minsan napapaiyak. Napapansin ng kutsero nang may kaunting lungkot na nauubos taon-taon ang lahi ng maliliit na hayop na papel, na para bang dinadapuan din sila ng salot na tulad ng mga buhay na hayop. Siya, si Sinong na binugbog, ay naaalala ang kanyang dalawang napakagandang kabayo na, upang maligtas sa hawa, ay ipinabendisyon niya ayon sa payo ng kura sa halagang sampung piso:—wala nang natagpuang mas mabuting lunas ang pamahalaan o ang mga kura laban sa salot ng mga hayop—at gayunman ay namatay rin ang mga ito. Gayunman, naaaliw siya dahil, mula nang mawisikan sila ng binasbasang tubig at idaan sa mga Latin ng Padre at sa mga seremonya, ay nagmalaki ang mga kabayo, nagpahalaga sa sarili nang gayon na ayaw nang magpasingkaw, at siya, bilang mabuting Kristiyano, ay hindi nangahas na parusahan sila dahil sinabi sa kanya ng isang Hermano Tercero [kasapi ng Ikatlong Orden ni San Francisco] na binendisyunan ang mga ito. Ang nagsasara ng prusisyon ay ang Birhen, nakadamit bilang Divina Pastora [ang Birhen bilang banal na pastol ng tupa] na may sombrerong frondeuse [sa estilo ng panahon ng Fronde sa Pransiya] na malapad ang gilid at mahahaba ang balahibo, upang ipahiwatig ang paglalakbay patungong Herusalem. At upang maipaliwanag ang pagsilang, iniutos ng kura na palakihin nang kaunti ang baywang nito at lagyan ng basahan at bulak sa ilalim ng saya, upang walang sinumang makapag-alinlangan sa kalagayan nito. Isa itong napakagandang imahen, malungkot din ang ekspresyon gaya ng lahat ng imaheng gawa ng mga Pilipino, na may anyong medyo nahihiya, marahil dahil sa ayos na ibinigay rito ng Padre Kura. Sa unahan ay may ilang mang-aawit, sa likod ay ilang musiko at ang kaukulang mga guwardiya sibil. Ang kura, gaya ng inaasahan matapos ang kanyang ginawa, ay hindi sumama: masamang-masama ang loob niya nang taong iyon dahil kinailangan niyang gamitin ang lahat ng kanyang diplomasya at katusuhan upang mahikayat ang mga taga-bayan na magbayad ng tatlumpung piso sa bawat misa de aguinaldo [misa sa madaling-araw bago mag-Pasko] sa halip na dalawampu na karaniwang halaga nito. Kura: Nagiging mga filibustero [kaaway ng pamahalaan] na kayo,—sabi pa niya noon. Marahil ay lubhang abala ang isip ng kutsero sa mga bagay na nakita niya sa prusisyon, dahil nang matapos itong dumaan at utusan siya ni Basilio na ituloy ang paglalakbay, hindi niya napansin na namatay na ang ilaw ng karomata. Hindi rin ito napansin ni Basilio, na abala sa pagtingin sa mga bahay na naiilawan sa loob at labas ng maliliit na paroling papel na may kakaibang hugis at iba’t ibang kulay, ng mga bituin na napapaligiran ng isang arko at may mahahabang buntot, na kapag hinahangin ay lumilikha ng malambing na kaluskos, at ng mga isdang nagagalaw ang buntot at ulo, na may basong langis sa loob, nakabitin sa mga bubong sa itaas ng mga bintana, na may anyong kay sayang pista at pampamilya. Napansin din ni Basilio na humihina ang pag-iilaw, na lumalamlam ang mga bituin, at mas kaunti ang mga palamuti at palawit nang taong iyon kaysa noong nakaraan, at ang nakaraan ay mas kaunti pa kaysa noong bago iyon... Halos walang tugtugan sa mga lansangan, hindi naririnig sa lahat ng bahay ang masasayang ingay ng kusina, at ipinalagay ito ng binata sa matagal nang pagsama ng lahat: hindi mabili nang mabuti ang asukal, nasira ang ani ng palay, namatay ang mahigit kalahati ng mga hayop, at tumataas at dumarami ang mga buwis nang hindi nalalaman kung paano o bakit, samantalang lalong dumadalas ang mga pang-aabuso ng guwardiya sibil, na pumapatay sa kasiyahan sa mga bayan. Iyon mismo ang iniisip niya nang umalingawngaw sa hangin ang isang malakas na ¡alto! [hinto]. Dumaraan sila sa harap ng kuwartel, at nakita ng isa sa mga guwardiya ang patay na ilaw ng karomata, at hindi maaaring magpatuloy ang ganoon. Bumuhos ang isang ulan ng mga insulto sa kaawa-awang kutsero, na walang saysay na nagdadahilan sa haba ng mga prusisyon; at dahil huhulihin siya sa paglabag sa mga kautusan at pagkatapos ay ilalathala pa sa mga pahayagan, bumaba ng karomata ang mapayapa at maingat na si Basilio at itinuloy ang kanyang lakad, pasan ang kanyang maleta. Iyon ang San Diego, ang kanyang bayan, kung saan wala siya kahit isang kamag-anak... Ang tanging bahay na sa tingin niya ay masaya ay ang kay Kapitan Basilio. Sumisiyap ng mga awit ng kamatayan ang mga sisiw at inahin, na sinasaliwan ng tuyo at mabibilis na kalabog na tulad ng sa taong tumatadtad ng karne sa sangkalan, at ng sagitsit ng mantikang kumukulo sa kawali. May handaan sa bahay, at umaabot hanggang sa lansangan ang paminsan-minsang ihip ng hanging puno ng masasarap na singaw, ng amoy ng mga ulam at minatamis. Sa entresuwelo, nakita ni Basilio si Sinang, kasingliit pa rin nang makilala siya ng ating mga mambabasa, bagaman medyo mas mataba at mas bilugan na mula nang mag-asawa. At sa kanyang malaking pagkagulat, natanaw niya roon sa kaloob-looban, na nakikipag-usap kay Kapitan Basilio, sa kura at sa alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan] ng guwardiya sibil, ang walang iba kundi ang alaherong si Simoun, na laging suot ang kanyang asul na salamin at ang kanyang panatag na kilos. Kapitan Basilio: Kung gayon, Ginoong Simoun,—sabi ni Kapitan Basilio;—pupunta kami sa Tiani upang tingnan ang inyong mga alahas. Alférez: Pupunta rin sana ako,—sabi ng alférez,—dahil kailangan ko ng isang kadena ng relo, ngunit napakarami kong gawain... Kung nais lamang sanang asikasuhin ito ni Kapitan Basilio... Buong-galak na inako ni Kapitan Basilio ang bilin, at dahil nais niyang makuha ang loob ng militar upang hindi nito gambalain ang kanyang mga manggagawa, ayaw niyang tanggapin ang halagang pilit na dinudukot ng alférez sa kanyang bulsa. Kapitan Basilio: Regalo ko iyan sa Pasko! Alférez: Hindi ko iyan pahihintulutan, Kapitan, hindi ko pahihintulutan! Kapitan Basilio: Sige na, sige na! Saka na tayo magkuwentahan!—sabi ni Kapitan Basilio na may magarang kumpas. Ang kura man ay nagnanais ng isang pares ng hikaw na pambabae at ibinilin din sa Kapitan na bilhin ito para sa kanya. Kura: Gusto ko iyong klaseng mabuti. Saka na tayo magkuwentahan! Kapitan Basilio: Huwag po kayong mag-alala, Padre Kura,—sabi ng mabait na lalaki, na nais ding maging payapa sa simbahan. Ang isang masamang ulat ng kura ay maaaring makapinsala nang malaki sa kanya at magpagastos sa kanya nang doble: sapilitang mga regalo ang mga hikaw na iyon. Samantala, pinupuri ni Simoun ang kanyang mga alahas. Basilio: Kakila-kilabot ang taong ito!—naisip ng estudyante;—kahit saan ay nakikipagnegosyo siya... At kung paniniwalaan ang ilan, binibili niya mula sa ilang ginoo sa kalahati ng presyo ang mga alahas na siya mismo ang nagbenta upang ipangregalo... Lahat ay nakikipagnegosyo sa bansang ito maliban sa atin! At nagtungo siya sa kanyang bahay, o sa madaling salita, sa bahay ni Kapitan Tiago, na tinitirhan ng isang pinagkakatiwalaang tao. Ang lalaking ito, na lubhang gumagalang sa kanya mula nang araw na makita niyang nag-oopera ang binata nang kasinghinahon na parang mga manok lamang ang inooperahan, ay naghihintay sa kanya upang magbalita. Dalawa sa mga manggagawa ang nakabilanggo, ang isa ay ipatatapon... ilang kalabaw ang namatay. Basilio: Iyan na naman, mga lumang bagay!—sagot ni Basilio na masama ang timpla;—lagi na lamang ninyo akong sinasalubong ng parehong mga reklamo! Ang binata, bagaman hindi malupit, dahil madalas siyang pagalitan ni Kapitan Tiago, ay nasisiyahan namang pagalitan ang mga nasa ilalim ng kanyang pamamahala. Naghanap ang matanda ng isang bagong balita. Katiwala: Namatay po ang isa nating kasamang magsasaka, ang matandang nag-aalaga ng gubat, at ayaw po siyang ilibing ng kura bilang mahirap, sa katwirang mayaman daw ang amo! Basilio: At ano ang ikinamatay niya? Katiwala: Katandaan po! Basilio: Aba, mamatay sa katandaan! Kung sa sakit man lamang sana! Si Basilio, sa kanyang kasabikang mag-awtopsiya, ay naghahangad ng mga sakit. Basilio: Wala ba kayong bagong maikukuwento sa akin? Inaalis ninyo ang gana ko sa pagkain sa pagkukuwento ng parehong mga bagay. May nalalaman ba kayo tungkol sa Sagpang? Noon ay ikinuwento ng matanda ang pagdukot kay Kabesang Tales. Napaisip si Basilio at walang sinabi. Lubusan nang nawala ang kanyang gana. ============================================================================== KABANATA VI: BASILIO ============================================================================== Nang magsimulang kumalembang nang masaya ang mga kampana para sa misa ng hatinggabi, at ang mga mas gusto ang mahimbing na tulog kaysa sa lahat ng pista at seremonya ay nagigising nang bumubulong-bulong laban sa ingay at kasiglahan, maingat na bumaba ng bahay si Basilio, umikot nang dalawa o tatlong ulit sa ilang kalye at, nang matiyak na walang sumusunod o nagmamasid sa kanya, tinahak niya, sa mga landas na bihirang daanan, ang daang patungo sa matandang gubat ng mga Ibarra, na nabili ni Kapitan Tiago nang ipagbili ito matapos kumpiskahin ang mga ari-arian ng pamilyang iyon. Dahil nataon nang taong iyon ang Pasko sa papaliit na buwan, lubos na kadiliman ang naghahari roon. Tumigil na ang masayang kalembang at tanging ang mabagal na tugtog ng kampana ang umaalingawngaw sa gitna ng katahimikan ng gabi, sa pagitan ng kaluskos ng mga sangang inuuga ng simoy at ng maindayog na ugong ng mga alon ng kalapit na lawa, na tila malakas na paghinga ng kalikasang nakalubog sa isang dakilang pagtulog. Nadadala ng damdaming dulot ng lugar at ng sandali, naglalakad ang binata nang nakayuko, na para bang sinisikap niyang makakita sa dilim. Paminsan-minsan ay itinataas niya ang ulo upang hanapin ang mga bituin sa mga puwang na iniiwan ng mga tuktok ng mga puno, at nagpapatuloy siya sa paglakad, hinahawi ang mga palumpong at pinupunit ang mga baging na humahadlang sa kanyang daan. Kung minsan ay binabalikan niya ang nadaanan na; sumasabit ang kanyang paa sa isang halaman, natitisod siya sa isang nakausling ugat, sa isang natumbang puno. Makalipas ang mga kalahating oras, dumating siya sa isang maliit na batis na sa kabilang pampang ay may tumataas na parang burol, isang itim at walang hugis na bunton na sa dilim ay nagkakaanyo ng bundok. Tumawid si Basilio sa batis, tumatalon sa mga batong nangingitim sa ibabaw ng kumikinang na tubig, inakyat ang burol at tinungo ang isang maliit na lugar na napaliligiran ng mga luma at kalahating gumuhong pader. Nilapitan niya ang punong balete na nakatayo sa gitna, malaki, mahiwaga, kagalang-galang, binubuo ng mga ugat na umaakyat at bumababa na parang napakaraming punong magulong nagkakabuhol-buhol. Huminto siya sa harap ng isang bunton ng mga bato, nag-alis ng sombrero at tila nagdasal. Doon nakalibing ang kanyang ina, at ang una niyang dinadalaw tuwing umuuwi siya sa bayan ay ang libingang iyon na walang nakaaalam, na hindi kilala ninuman. Dahil kailangan niyang dumalaw sa pamilya ni Kabesang Tales kinabukasan, sinamantala niya ang gabi upang tuparin ang tungkuling iyon. Naupo siya sa isang bato at tila nagbulay-bulay. Lumilitaw sa kanya ang kanyang nakaraan na parang isang mahabang itim na laso, kulay-rosas sa simula, madilim pagkatapos, may mga bahid ng dugo, pagkatapos ay itim, itim, abuhin at maliwanag, palinaw nang palinaw. Hindi niya makita ang dulo, natatago sa isang ulap na nagpapaaninag ng mga liwanag at mga bukang-liwayway... Labintatlong taon na ang nakalipas, sa araw ding iyon at halos sa oras ding iyon, mula nang mamatay roon ang kanyang ina sa gitna ng matinding karalitaan, sa isang napakagandang gabing maliwanag ang buwan at nagsasaya ang mga Kristiyano sa buong mundo. Sugatan at paika-ika, nakarating siya roon sa pagsunod sa kanya; ito, baliw at puno ng sindak, ay tumatakas sa sariling anak na parang isang anino. Doon ito namatay; dumating ang isang di-kilalang lalaki na nag-utos sa kanyang gumawa ng isang pagsusunugan; sumunod siya nang wala sa loob, at nang bumalik siya, natagpuan niya ang isa pang di-kilalang lalaki sa tabi ng bangkay ng una. Anong umaga at anong gabi ang mga iyon! Tinulungan siya ng di-kilalang lalaki na itayo ang pagsusunugan kung saan nila sinunog ang bangkay ng unang lalaki, hinukay nito ang libingan kung saan nila inilibing ang kanyang ina, at matapos siyang bigyan ng ilang barya ay inutusan siyang lisanin ang lugar. Iyon ang unang pagkakataong nakita niya ang lalaking iyon: matangkad, mapupula ang mga mata, maputla ang mga labi, matangos ang ilong... Ulilang lubos, walang magulang ni kapatid, iniwan niya ang bayang ang mga maykapangyarihan ay labis niyang kinatatakutan at nagtungo siya sa Maynila upang manilbihan sa bahay ng isang mayaman at kasabay na mag-aral, gaya ng ginagawa ng marami. Ang kanyang paglalakbay ay isang odisea [mahabang paglalakbay na puno ng hirap at panganib] ng mga gabing walang tulog at ng mga pagkagulat, kung saan halos hindi na alintana ang gutom. Kumakain siya ng mga prutas sa mga gubat na karaniwang pinapasok niya tuwing natatanaw niya mula sa malayo ang uniporme ng guwardiya sibil, unipormeng nagpapaalala sa kanya ng pinagmulan ng lahat ng kanyang kasawian. Pagdating sa Maynila, gusgusin at maysakit, nagpalipat-lipat siya sa bawat pinto upang ialok ang kanyang paglilingkod. Isang batang probinsiyano na hindi nakaaalam ng kahit isang salitang Kastila, at sakitin pa! Pinanghihinaan ng loob, gutom at malungkot, naglibot siya sa mga kalye, pinagtitinginan dahil sa kanyang kahabag-habag na damit! Ilang ulit siyang natuksong magpatihulog sa paanan ng mga kabayong dumaraang parang kidlat, hila-hila ang mga karwaheng kumikinang sa pilak at barnis, upang tapusin nang minsanan ang kanyang mga paghihirap! Mabuti na lamang at nakita niya si Kapitan Tiago na dumaraan kasama si Tiya Isabel; kilala niya sila mula pa sa San Diego, at sa kanyang tuwa ay inakala niyang halos mga kababayan ang nakita niya. Sinundan niya ang karwahe, nawala ito sa kanyang paningin, ipinagtanong niya ang kanilang bahay, at dahil iyon mismo ang araw na kapapasok ni María Clara sa kumbento at labis na nalulumbay si Kapitan Tiago, tinanggap siya bilang utusan, walang sahod siyempre, ngunit pinahintulutan namang mag-aral, kung kailan niya gustuhin, sa San Juan de Letran. Marumi, masama ang bihis at isang pares ng bakya lamang ang sapin sa paa, pagkaraan ng ilang buwan sa Maynila ay pumasok siya sa unang taon ng Latin. Ang kanyang mga kaklase, nang makita ang kanyang ayos, ay umiiwas sa kanya, at ang kanyang propesor, isang makisig na Dominikano, ay hindi kailanman nagtanong sa kanya at, tuwing makikita siya, ay kumukunot ang noo. Ang tanging mga salitang nagpalitan sa kanilang dalawa sa loob ng walong buwan ng klase ay ang kanyang pangalang binabasa sa listahan at ang araw-araw na adsum [narito ako] na isinasagot ng estudyante. Anong pait ang dala niya tuwing lalabas ng klase, at nang mahulaan niya ang dahilan ng pakikitungong ginagawa sa kanya, anong mga luha ang namumuo sa kanyang mga mata at gaano karaming hinaing ang sumisilakbo at namamatay sa loob ng kanyang puso! Kung paano siya umiyak at humagulgol sa libingan ng kanyang ina habang isinasalaysay rito ang kanyang mga lihim na sakit, mga kahihiyan at mga pang-aapi, nang isama siya ni Kapitan Tiago sa San Diego noong malapit na ang Pasko! Gayunman, isinasaulo niya ang aralin nang walang nilalaktawang kahit isang kuwit, kahit hindi niya gaanong naiintindihan! Ngunit sa wakas ay natuto siyang magtiis nang makita niyang sa tatlong daan o apat na raang estudyante sa kanyang klase, mga apatnapu lamang ang nagkakamit ng karangalang matanong, dahil nakatawag sila ng pansin ng propesor, dahil man sa kanilang itsura, sa ilang kalokohan, sa pagkagiliw nito o sa iba pang dahilan. Marami naman ang natutuwa, dahil sa ganitong paraan ay naiiwasan nila ang abalang mag-isip at umunawa. —Pumapasok sa mga kolehiyo hindi upang matuto o mag-aral, kundi upang maipasa ang kurso, at kung kayang isaulo ang aklat, ano pa ang maaaring hingin sa kanila? Naipapasa na ang taon. Naipasa ni Basilio ang mga pagsusulit sa pagsagot sa nag-iisang tanong na ibinigay sa kanya, na parang isang makina, nang hindi humihinto o humihinga, at nakuha niya, sa malakas na tawanan ng mga tagasuri, ang markang pasado. Ang siyam niyang kasama—sinusuri sila nang sampu-sampu upang madaling matapos—ay hindi pinalad nang gayon at hinatulang ulitin ang taon ng pagpapamangmang. Sa ikalawang taon, dahil nanalo nang napakalaking halaga ang manok na panabong na inaalagaan niya, nakatanggap siya ng malaking balato mula kay Kapitan Tiago at agad niya itong ginastos sa pagbili ng isang pares ng sapatos at isang sombrerong fieltro [siniksik na lana]. Sa pamamagitan nito at ng mga damit na ibinibigay sa kanya ng kanyang amo at iniaayos niya sa kanyang sukat, naging mas disente ang kanyang anyo, ngunit hanggang doon lamang. Sa isang klaseng napakarami ng estudyante, kailangan ng malaking bagay upang makatawag ng pansin ng propesor, at ang estudyanteng hindi napansin mula pa sa unang taon dahil sa isang natatanging katangian, o hindi nakakuha ng loob ng mga propesor, ay mahirap nang makilala sa natitirang panahon ng kanyang pag-aaral. Gayunman ay nagpatuloy siya, sapagkat ang tiyaga ang pangunahin niyang ugali. Tila nagbago nang kaunti ang kanyang kapalaran nang tumuntong siya sa ikatlong taon. Napunta sa kanya bilang propesor ang isang Dominikanong napakamasayahin, mahilig magbiro at magpatawa sa mga estudyante, at medyo tamad, dahil halos palagi niyang ipinapapaliwanag ang aralin sa kanyang mga paborito: totoo rin namang nasisiyahan na siya sa kahit ano. Nang panahong ito ay nakabotas na si Basilio at halos palaging malinis at maayos ang plantsa ng kanyang mga kamisa. Dahil napansin ng kanyang propesor na bihira siyang tumawa sa mga biro, at nakita nito sa kanyang mga mata, malulungkot at malalaki, ang tila isang walang-hanggang tanong, itinuring siya nitong tanga, at isang araw ay ninais siyang ipahiya sa pagtatanong sa kanya ng aralin. Binigkas ito ni Basilio mula simula hanggang wakas, nang hindi natitisod kahit sa isang titik; tinukso siya ng propesor na loro, nagkuwento ito ng isang bagay na nagpahalakhak sa buong klase, at upang lalong padamihin ang tawanan at bigyang-katwiran ang bansag, tinanong siya nito ng ilang tanong habang kumikindat sa kanyang mga paborito na parang sinasabi sa kanila: Propesor: «Tingnan ninyo kung paano tayo magkakatuwaan.» Marunong na noon ng Kastila si Basilio, at nakasagot siya nang may halatang layuning walang mapatawa. Ikinayamot iyon ng lahat; hindi dumating ang inaasahang kahangalan, walang nakatawa, at hindi siya kailanman pinatawad ng mabait na prayle sa pagbigo niya sa inaasahan ng buong klase at sa pagpapasinungaling sa mga hula nito. Ngunit sino nga ba ang makaaasang may lalabas na matino sa isang ulong ganoon kagulo ang buhok, na nasa dulo ng isang Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo] na ganoon kasama ang sapatos, na kani-kanina lamang ay ibinilang sa mga ibong umaakyat? At kung paanong sa ibang mga paaralan, kung saan may tunay na hangaring matuto ang mga bata, ang ganitong mga pagtuklas ay karaniwang ikinagagalak ng mga propesor, gayundin naman, sa isang kolehiyong pinamamahalaan ng mga taong karamihan ay kumbinsidong masama ang karunungan, kahit man lamang para sa mga estudyante, masama ang naging epekto ng nangyari kay Basilio, at hindi na siya muling tinanong sa buong natitirang taon. Para saan pa, kung wala naman siyang napapatawa? Lubhang nawawalan ng gana at nais nang tumigil sa pag-aaral, tumuntong siya sa ikaapat na taon ng Latin. Para saan pa ang matuto, bakit hindi na lamang matulog gaya ng iba at ipaubaya ang lahat sa suwerte? Ang isa sa dalawang propesor ay napakapopular, minamahal ng lahat; itinuturing siyang pantas, mahusay na makata at may mga kaisipang napakamakabago. Isang araw, habang sinasamahan niya ang mga estudyante sa pamamasyal, nagkaroon siya ng alitan sa ilang kadete, na nauwi muna sa isang sagupaan at pagkatapos ay sa isang hamunan. Ang propesor, na marahil ay nakaalala sa kanyang makulay na kabataan, ay nagbuo ng isang krusada at nangakong magbibigay ng matataas na marka sa lahat ng sasali sa labanan sa pamamasyal sa susunod na Linggo. Masigla ang linggong iyon: nagkaroon ng mga bahagyang sagupaan kung saan nagsalpukan ang baston at ang sable, at sa isa sa mga iyon ay namukod si Basilio. Binuhat ng mga estudyante sa gitna ng pagbubunyi at iniharap sa propesor, mula noon ay nakilala na siya, at naging paborito pa nito. Bahagi dahil dito at bahagi dahil sa kanyang sipag, nang taong iyon ay nakuha niya ang pinakamatataas na marka, pati na mga medalya. Dahil dito, si Kapitan Tiago, na mula nang magmongha ang kanyang anak ay nagpapakita ng isang uri ng pagkasuklam sa mga prayle, sa isang sandali ng magandang kalooban ay hinikayat siyang lumipat sa Ateneo Municipal, na noon ay nasa rurok ng kabantugan. Isang bagong daigdig ang nabuksan sa kanyang mga mata, isang sistema ng pagtuturo na hindi niya akalaing matatagpuan sa kolehiyong iyon. Bukod sa ilang maliliit na bagay at ilang bagay na pambata, pinupuno siya ng paghanga sa pamamaraang sinusunod doon at ng pasasalamat sa sigasig ng mga propesor. Napupuno kung minsan ng luha ang kanyang mga mata sa pag-iisip sa apat na naunang taon na hindi siya nakapag-aral sa paaralang iyon dahil kapos sa salapi. Kinailangan niyang gumawa ng di-pangkaraniwang pagsisikap upang makapantay sa mga nagsimula nang maayos, at masasabing sa iisang taong iyon ay natutuhan niya ang limang taon ng mataas na paaralan. Natapos niya ang bachillerato [titulo ng pagtatapos sa mataas na paaralan] na labis na ikinatuwa ng kanyang mga propesor, na sa mga pagsusulit ay nagpakita ng pagmamalaki sa kanya sa harap ng mga hukom na Dominikano na ipinadala roon upang siyasatin sila. Ang isa sa mga ito, na tila upang bawasan nang kaunti ang ganoong kasiglahan, ay nagtanong sa sinusuri kung saan niya kinuha ang mga unang taon ng Latin. Basilio: Sa San Juan de Letran po, padre,—sagot ni Basilio. Dominikanong Hukom: A, kaya pala! Sa Latin, hindi masama,—puna noon ng Dominikano nang medyo nakangiti. Dahil sa hilig at sa ugali, Medisina ang kanyang pinili; mas gusto ni Kapitan Tiago ang Abogasya upang magkaroon ng abogadong walang bayad, ngunit hindi sapat ang malaman at lubos na maunawaan ang mga batas upang magkaroon ng mga kliyente sa Pilipinas; kailangang maipanalo ang mga kaso, at para rito ay kailangan ang mga kaibigan, impluwensiya sa ilang mataas na lupon, at maraming katusuhan. Pumayag din sa wakas si Kapitan Tiago nang maalala niyang ang mga estudyante ng Medisina ay laging humahawak ng mga bangkay; matagal na siyang naghahanap ng isang lason na mapagbababaran ng tari ng kanyang mga manok, at ang pinakamahusay na alam niya ay ang dugo ng isang Tsinong namatay sa sakit na sipilis. Sa parehong husay, at higit pa kung maaari, tinapos ng binata ang mga taon ng kanyang kurso, at mula pa sa ikatlong taon ay nagsimula na siyang manggamot nang may malaking tagumpay, bagay na hindi lamang naghahanda sa kanya ng isang maningning na kinabukasan kundi nagbibigay rin sa kanya ng sapat upang makapagbihis nang may kaunting kagandahan at makapag-ipon nang kaunti. Ito na ang huling taon ng kanyang pag-aaral, at sa loob ng dalawang buwan ay magiging manggagamot na siya, uuwi sa kanyang bayan, pakakasalan si Juliana, at mamumuhay silang maligaya. Ang tagumpay ng kanyang pagtatapos ay hindi lamang tiyak, kundi inaasahan pa niyang maningning, bilang korona ng kanyang buhay-estudyante. Siya ang itinalagang magtalumpati ng pasasalamat sa seremonya ng paggagawad ng titulo, at nakikita na niya ang sarili sa gitna ng Paraninfo [bulwagan ng mga seremonya ng pamantasan] sa harap ng buong kaguruan, pinagtutuunan ng tingin at pansin ng madla. Ang lahat ng mga ulong iyon, mga tanyag na dalubhasa ng agham sa Maynila, na kalahating nakalubog sa kanilang makukulay na muceta [maikling kapang pang-akademiko], ang lahat ng kababaihang dumadalo roon dahil sa pag-uusisa at noong mga nakaraang taon ay tumitingin sa kanya, kung hindi man nang may paghamak, ay nang walang pakialam, ang lahat ng mga ginoong iyon na ang mga karwahe, noong bata pa siya, ay muntik nang sumagasa sa kanya sa gitna ng putik na parang isang aso, ay makikinig noon nang buong pansin sa kanya, at sasabihin niya sa kanila ang isang bagay na hindi karaniwan, isang bagay na hindi pa kailanman umalingawngaw sa bulwagang iyon; lilimutin niya ang sarili upang alalahanin ang mga kawawang estudyante ng hinaharap, at sa talumpating iyon siya papasok sa lipunan... ============================================================================== KABANATA VII: SIMOUN ============================================================================== Ganito ang mga iniisip ni Basilio habang dinadalaw ang puntod ng kanyang ina. Pabalik na sana siya sa bayan nang wari’y may natanaw siyang liwanag sa gitna ng mga punongkahoy at may narinig na lagitik ng mga sanga, yabag ng mga paa, kaluskos ng mga dahon... Namatay ang liwanag ngunit lalong lumilinaw ang ingay, at hindi nagtagal ay nakita niyang may isang aninong lumitaw sa gitna ng nababakurang pook, tuloy-tuloy na naglalakad patungo sa kanyang kinaroroonan. Hindi likas na mapamahiin si Basilio, at lalo na matapos niyang humiwa-hiwa ng napakaraming bangkay at umalalay sa napakaraming naghihingalo; ngunit ang mga lumang alamat tungkol sa mapanglaw na pook na iyon, ang oras, ang dilim, ang malungkot na sipol ng hangin at ilang kuwentong narinig niya noong bata pa siya ay medyo nakapagpabagabag sa kanyang loob, at naramdaman niyang marahas na kumakabog ang kanyang puso. Huminto ang anino sa kabilang panig ng balete, at natatanaw ito ng binata sa pamamagitan ng isang puwang sa pagitan ng dalawang ugat na sa paglipas ng panahon ay lumaki na kasinlaki ng dalawang katawan ng puno. Naglabas ito mula sa ilalim ng kanyang damit ng isang lamparang may malakas na lenteng nagpapatindi ng liwanag, na inilapag niya sa lupa at tumanglaw sa isang pares ng botang pangkabayo: ang iba pa ay nananatiling nakatago sa dilim. Wari’y kinapa ng anino ang kanyang mga bulsa, pagkatapos ay yumuko upang ikabit ang talim ng isang asarol sa dulo ng isang makapal na tungkod: sa labis na pagkagulat ni Basilio, inakala niyang naaaninag niya ang ilang balangkas ng anyo ng alaherong si Simoun. Siya nga iyon. Naghuhukay ang alahero, at paminsan-minsan ay natatanglawan ng lampara ang kanyang mukha: wala sa kanya ang asul na salaming lubhang nagpapaiba sa kanyang anyo. Kinilabutan si Basilio. Iyon din ang di-kilalang lalaking labintatlong taon na ang nakararaan ay naghukay doon ng libingan ng kanyang ina, maliban na lamang na tumanda na siya ngayon, pumuti na ang kanyang buhok, at may bigote at balbas na, ngunit ganoon pa rin ang tingin, ganoon pa rin ang mapait na anyo, ganoon pa rin ang ulap sa noo, ganoon pa rin ang mga brasong maskulado, medyo payat na ngayon, ganoon pa rin ang mapusok na sigla ng galit. Muling nabuhay sa kanya ang mga nagdaang damdamin: wari’y naramdaman niya ang init ng siga, ang gutom, ang panlulumo noong panahong iyon, ang amoy ng hinukay na lupa... Lubha siyang nasindak sa kanyang natuklasan. Kung gayon, ang alaherong si Simoun, na itinuturing na indio [katutubo] na Ingles, Portuges, Amerikano, mulato [may dugong puti at Aprikano], ang Cardenal Moreno [Kayumangging Kardinal], ang Eminencia Negra [Itim na Kabunyian], ang masamang espiritu ng Kapitan Heneral, ayon sa tawag ng marami, ay walang iba kundi ang mahiwagang di-kilalang lalaki na ang pagdating at pagkawala ay kasabay ng kamatayan ng tagapagmana ng mga lupaing iyon. Ngunit sa dalawang di-kilalang lalaking humarap sa kanya, ang patay at ang buhay, sino sa kanila si Ibarra? Ang tanong na ito, na ilang ulit na niyang itinanong sa sarili tuwing pinag-uusapan ang kamatayan ni Ibarra, ay muling sumagi sa kanyang isip sa harap ng taong-palaisipang iyon na nakikita niya roon. Ang patay ay may dalawang sugat na, ayon sa napag-aralan niya pagkaraan, ay malamang na likha ng baril, at marahil ay bunga ng paghabol sa lawa. Kung gayon, ang patay marahil ay si Ibarra, na pumunta roon upang mamatay sa puntod ng kanyang ninuno, at ang kanyang hiling na sunugin ang kanyang bangkay ay lubos na maipaliliwanag ng kanyang pananatili sa Europa, kung saan kaugalian ang pagsusunog ng bangkay. Kung gayon, sino ang isa pa, ang buhay, ang alaherong ito na si Simoun, na noo’y kaawa-awa ang anyo at ngayon ay nagbabalik na balot ng ginto at kaibigan ng mga maykapangyarihan? May hiwaga roon, at ang estudyante, sa likas niyang kahinahunan, ay nangakong lulutasin ito, at naghintay siya ng pagkakataon. Samantala, hukay nang hukay si Simoun, ngunit nakikita ni Basilio na humina na ang dating lakas: humihingal si Simoun, hirap huminga, at kailangang magpahinga bawat sandali. Sa takot ni Basilio na baka siya matuklasan, gumawa siya ng biglaang pasya, tumayo mula sa kanyang kinauupuan, at sa pinakapanatag na tinig, Basilio: Maaari ko po ba kayong tulungan, ginoo...?—tanong niya habang lumalabas sa kanyang pinagtataguan. Tumuwid si Simoun at lumundag na tulad ng tigreng nabulaga, idinukot ang kamay sa bulsa ng kanyang amerikana at tumitig sa estudyante, maputla at madilim ang anyo. Basilio: Labintatlong taon na ang nakararaan ay malaki po ang naitulong ninyo sa akin, ginoo,—patuloy ni Basilio nang hindi natitinag,—sa mismong pook na ito, nang ilibing ninyo ang bangkay ng aking ina, at ituturing ko pong kaligayahan kung mapaglilingkuran ko kayo. Hindi inaalis ang tingin sa binata, dinukot ni Simoun mula sa kanyang bulsa ang isang rebolber. Narinig ang isang lagitik, tulad ng sa sandatang kinakasa. Simoun: Sino ako sa akala ninyo?—sabi niya habang umuurong nang dalawang hakbang. Basilio: Isang taong banal po para sa akin,—sagot ni Basilio na medyo nababagbag ang damdamin, sa paniniwalang dumating na ang kanyang huling sandali:—isang taong inaakalang patay na ng lahat, maliban sa akin, at lagi kong ikinalulungkot ang kanyang mga kasawian. Isang mabigat na katahimikan ang sumunod sa mga salitang ito, katahimikang para sa binata ay tila walang hanggan. Gayunman, matapos ang mahabang pag-aalinlangan, lumapit sa kanya si Simoun, at habang ipinapatong ang isang kamay sa kanyang balikat, sinabi sa kanya sa tinig na nababagbag: Simoun: Basilio, may hawak kayong lihim na maaaring magpahamak sa akin, at ngayon ay nahuli pa ninyo ako sa isa pang lihim na lubos na naglalagay sa akin sa inyong mga kamay at maaaring gumulo sa lahat ng aking mga balak kapag nabunyag. Para sa aking kaligtasan at sa ikabubuti ng layuning aking itinataguyod, dapat ko sanang tikumin magpakailanman ang inyong mga labi, sapagkat ano ba ang buhay ng isang tao sa harap ng layuning aking hinahabol? Pabor sa akin ang pagkakataon: walang nakaaalam na pumarito ako, armado ako, kayo ay walang laban; ang inyong kamatayan ay ibibintang sa mga tulisan, kung hindi man sa isang sanhing lalo pang kahima-himala... at gayunman ay hahayaan ko kayong mabuhay at umaasa akong hindi ko ito pagsisisihan. Kayo ay nagsikap, nakibaka nang may masigasig na tiyaga... at tulad ko, may mga kuwentang dapat kayong singilin sa lipunan; pinatay ang inyong nakababatang kapatid, binaliw ang inyong ina, at hindi tinugis ng lipunan ni ang mamamatay-tao ni ang berdugo. Kayo at ako ay kabilang sa mga uhaw sa katarungan, at sa halip na magpuksaan tayo, dapat tayong magtulungan. Huminto si Simoun, pinipigil ang isang buntong-hininga, at pagkatapos ay nagpatuloy nang marahan, malayo ang tingin. Simoun: Oo, ako ang lalaking pumarito labintatlong taon na ang nakararaan, may sakit at kaawa-awa, upang magbigay ng huling parangal sa isang dakila at marangal na kaluluwang nagnais mamatay para sa akin. Biktima ng isang bulok na sistema, naglagalag ako sa daigdig, nagtatrabaho gabi’t araw upang makapag-ipon ng kayamanan at maisagawa ang aking balak. Ngayon ay nagbalik ako upang wasakin ang sistemang iyon, pabilisin ang pagkabulok nito, itulak ito sa bangin na tinatakbuhan nito nang wala sa katinuan, kahit kailanganin kong gumamit ng mga daluyong ng luha at dugo... Hinatulan na nito ang sarili, hatol na nga ito, at ayokong mamatay nang hindi ko muna ito nakikitang durog-durog sa kailaliman ng bangin! At iniunat ni Simoun ang dalawang braso patungo sa lupa, na para bang sa kilos na iyon ay nais niyang pigilan doon ang mga labing durog-durog. Nagkaroon ang kanyang tinig ng isang nakapangingilabot at mapanglaw na tunog na nagpapanginig sa estudyante. Simoun: Tinawag ng mga bisyo ng mga namamahala sa mga ito, nagbalik ako sa mga pulong ito, at sa ilalim ng balatkayo ng mangangalakal ay nilibot ko ang mga bayan. Sa pamamagitan ng aking ginto ay nagbukas ako ng daan, at saanman ay nakita ko ang kasakiman sa pinakakasuklam-suklam na mga anyo, kung minsan ay mapagkunwari, kung minsan ay walang-hiya, kung minsan ay malupit, na nagpapakabusog sa isang patay na katawan na tulad ng isang buwitre sa isang bangkay, at itinanong ko sa sarili: bakit hindi nabuburo sa kanyang mga laman-loob ang kamandag, ang ptomaina [lason mula sa nabubulok na bangkay], ang lason ng mga libingan, upang patayin ang kasuklam-suklam na ibon? Hinahayaan ng bangkay na lapain siya, nagpapakabusog sa laman ang buwitre, at dahil hindi ko kayang bigyan ito ng buhay upang bumaling ito laban sa kanyang berdugo, at dahil mabagal dumating ang pagkabulok, ginatungan ko ang kasakiman, pinaboran ko ito, at dumami ang mga kawalang-katarungan at mga pang-aabuso; pinalaganap ko ang krimen, ang mga gawang malupit, upang masanay ang bayan sa isipan ng kamatayan; pinanatili ko ang pagkabalisa upang, sa pagtakas dito, ay maghanap ito ng kahit anong lunas; hinadlangan ko ang kalakalan upang, kapag naghirap ang bansa at nasadlak sa karalitaan, ay wala na itong anumang katakutan; pinukaw ko ang mga ambisyon upang ubusin ang kabang-yaman; at dahil hindi pa ito sapat upang pukawin ang isang pag-aalsa ng bayan, sinugatan ko ang bayan sa kanyang pinakamaramdaming himaymay, pinangyari kong ang buwitre mismo ang umalipusta sa mismong bangkay na nagbibigay sa kanya ng buhay at bulukin ito... Ngunit nang malapit ko nang makamit na mula sa sukdulang kabulukan, sa sukdulang basura, na halo ng napakaraming kasuklam-suklam na sangkap, ay maburo ang lason, nang ang pinag-alab na kasakiman, sa kanyang pagkatuliro, ay nagmamadaling sunggaban ang anumang abot-kamay tulad ng isang matandang babaeng nabigla ng sunog, heto at sumulpot kayo na may mga sigaw ng pagkamaka-Espanya, may mga awit ng pagtitiwala sa Pamahalaan, sa hindi naman darating; heto at isang lamang pumipintig sa init at buhay, dalisay, bata, sariwa, sumisigla sa dugo, sa sigasig, ay biglang sumibol upang muling ihandog ang sarili bilang sariwang pagkain... Ah, ang kabataan, laging walang karanasan at mapangarapin, laging naghahabol sa mga paru-paro at mga bulaklak! Nagbubuklod kayo upang sa inyong pagsisikap ay maitali ang inyong bayan sa Espanya sa pamamagitan ng mga kuwintas ng rosas, gayong ang totoo ay nagpapanday kayo ng mga tanikalang higit na matigas kaysa diyamante! Humihingi kayo ng pagkakapantay-pantay ng mga karapatan, ng pagsasa-Kastila ng inyong mga kaugalian, at hindi ninyo nakikita na ang hinihingi ninyo ay ang kamatayan, ang pagkawasak ng inyong pagkabansa, ang paglipol sa inyong bayan, ang pagpapatibay sa paniniil! Ano ang kahihinatnan ninyo sa hinaharap? Bayang walang sariling katangian, bansang walang kalayaan; ang lahat sa inyo ay magiging hiram, pati na ang inyong mga kapintasan. Humihingi kayo ng pagsasa-Kastila at hindi kayo namumutla sa hiya kapag ipinagkakait ito sa inyo! At kahit ibigay pa ito sa inyo, ano ang gusto ninyo? Ano ang inyong mapapala? Sa pinakamabuti, isang bansa ng mga pag-aaklas ng militar, isang bansa ng mga digmaang sibil, isang republika ng mga mandarambong at mga di-nasisiyahan, tulad ng ilang republika sa Timog Amerika! Ano ang pakay ninyo ngayon sa inyong pagtuturo ng wikang Kastila, isang hangaring magiging katawa-tawa sana kung hindi kalunos-lunos ang kahihinatnan? Nais ninyong magdagdag ng isa pang wika sa apatnapu’t ilang wikang sinasalita sa kapuluan upang lalo’t lalo kayong hindi magkaintindihan!... Basilio: Sa kabaligtaran po,—tugon ni Basilio;—kung ang kaalaman sa wikang Kastila ay maaaring magbuklod sa atin sa pamahalaan, maaari rin naman nitong pagbuklurin ang lahat ng mga pulo sa isa’t isa! Simoun: Malaking kamalian!—sabad ni Simoun;—nagpapalinlang kayo sa malalaking salita at hindi kayo kailanman tumutungo sa kaibuturan ng mga bagay upang suriin ang mga bunga hanggang sa kanilang huling kahihinatnan. Ang Kastila ay hindi kailanman magiging pangkalahatang wika sa bansa, hindi ito kailanman sasalitain ng bayan, sapagkat para sa mga kaisipan ng kanyang utak at sa mga damdamin ng kanyang puso ay walang mga pananalita ang wikang iyon: bawat bayan ay may sariling wika, gaya ng may sarili itong paraan ng pagdama. Ano ang inyong mapapala sa Kastila, kayong iilang magsasalita nito? Patayin ang inyong sariling katangian, ipailalim ang inyong mga kaisipan sa ibang mga utak, at sa halip na maging malaya kayo, ay maging tunay na mga alipin! Siyam sa bawat sampu sa inyong nagmamarunong ay mga tumalikod sa inyong bayan. Ang sinuman sa inyo na nagsasalita ng wikang iyon ay lubhang nagpapabaya sa sarili niyang wika kaya hindi na niya ito naisusulat ni naiintindihan, at gaano karami na ang nakita kong nagkukunwaring hindi nakaaalam kahit isang salita nito! Mabuti na lamang at may pamahalaan kayong hangal. Samantalang ang Rusya, upang alipinin ang Polonya, ay ipinapataw rito ang wikang Ruso, samantalang ang Alemanya ay nagbabawal sa wikang Pranses sa mga lalawigang nasakop nito, ang inyong pamahalaan ay nagsisikap na panatilihin sa inyo ang inyong sariling wika, at kayo naman, kahanga-hangang bayan sa ilalim ng isang di-kapani-paniwalang pamahalaan, kayo ay nagsisikap na hubaran ang inyong sarili ng inyong pagkabansa! Kapwa ninyo nakakalimutan na habang pinananatili ng isang bayan ang kanyang wika ay iniingatan niya ang katiyakan ng kanyang kalayaan, gaya ng tao na iniingatan ang kanyang kasarinlan habang pinananatili niya ang kanyang sariling paraan ng pag-iisip. Ang wika ay ang kaisipan ng mga bayan. Mabuti na lamang at tiyak ang inyong kasarinlan: binabantayan ito ng mga simbuyo ng damdamin ng tao!... Huminto si Simoun at hinaplos ng kamay ang kanyang noo. Sumisikat ang buwan at ipinadadala ang mahina nitong liwanag ng buwang papaliit sa pagitan ng mga sanga. Sa kanyang puting buhok at matitigas na anyo ng mukha, na tinatanglawan mula sa ibaba ng liwanag ng lampara, ang alahero ay tila ang espiritu ng gubat na nagbabadya ng kapahamakan, na may binabalak na masama. Si Basilio, tahimik sa harap ng gayong mabibigat na panunumbat, ay nakikinig nang nakayuko. Nagpatuloy si Simoun: Simoun: Nakita ko ang pagsisimula ng kilusang iyan at nagdaan ako ng buong mga gabi ng pagkabalisa, sapagkat nauunawaan kong sa kabataang iyan ay may mga pambihirang talino at puso na nagsasakripisyo para sa isang layuning inaakala nilang mabuti, gayong ang totoo ay gumagawa sila laban sa kanilang bayan... Ilang ulit kong ninais na kausapin kayo, maghubad ng maskara at gisingin kayo sa katotohanan, ngunit dahil sa katanyagang tinatamasa ko, mabibigyan ng maling kahulugan ang aking mga salita at baka magdulot pa ng kabaligtarang bunga... Ilang ulit kong ninais na lapitan ang inyong Makaraig, ang inyong Isagani; kung minsan ay inisip ko ang kanilang kamatayan, ninais ko silang puksain... Huminto si Simoun. Simoun: Iyan ang dahilan kung bakit hinahayaan ko kayong mabuhay, Basilio, at isinasapanganib kong dahil sa anumang kapabayaan ay maisuplong ninyo ako balang araw... Alam ninyo kung sino ako, alam ninyo kung gaano kalaki ang aking tiniis, naniniwala kayo sa akin; hindi kayo kabilang sa karaniwang madla na nakikita sa alaherong si Simoun ang mangangalakal na nag-uudyok sa mga maykapangyarihan na gumawa ng mga pang-aabuso upang ang mga naagrabyado ay bumili sa kanya ng mga alahas... Ako ang Hukom na nais magparusa sa isang sistema sa pamamagitan ng sarili nitong mga krimen, makidigma rito habang binobola ito... Kailangan kong tulungan ninyo ako, gamitin ninyo ang inyong impluwensiya sa kabataan upang labanan ang mga hangal na pagnanasang iyan sa pagkamaka-Espanya, sa asimilasyon, sa pagkakapantay-pantay ng mga karapatan... Sa landas na iyan, ang pinakamarami nang mararating ay ang maging masamang kopya, at ang bayan ay dapat tumingin nang mas mataas! Kahibangan ang tangkaing impluwensiyahan ang paraan ng pag-iisip ng mga namamahala; may plano na silang nakaguhit, may piring na sila, at bukod sa pag-aaksaya ng panahon nang walang saysay, nililinlang ninyo ang bayan sa mga hungkag na pag-asa at nakatutulong kayo sa pagyuko ng leeg nito sa harap ng mapaniil. Ang dapat ninyong gawin ay samantalahin ang kanilang mga pagkiling upang gamitin ang mga ito sa inyong kapakinabangan. Ayaw nila kayong gawing kawangis ng bayang Kastila? Kung gayon, mabuti! Ipakita ninyong naiiba kayo sa pagbalangkas ng inyong sariling katangian, sikapin ninyong itatag ang mga saligan ng bayang Pilipino... Ayaw nila kayong bigyan ng pag-asa? Mabuti! Huwag kayong umasa rito, umasa kayo sa inyong sarili at magtrabaho. Ipinagkakait nila sa inyo ang pagkakaroon ng kinatawan sa kanilang Cortes [parlamento ng Espanya]? Lalong mabuti! Kahit makapagpadala kayo ng mga kinatawang pinili ayon sa inyong gusto, ano ang gagawin ninyo roon kundi malunod sa gitna ng napakaraming tinig at pagtibayin sa inyong presensiya ang mga pang-aabuso at pagkakamaling gagawin pagkatapos? Habang lalong kaunti ang mga karapatang kinikilala nila sa inyo, lalong marami ang mapapasainyo pagkatapos upang iwaksi ang pamatok at gantihan sila ng masama sa masama. Kung ayaw nilang ituro sa inyo ang kanilang wika, linangin ninyo ang sa inyo, palaganapin ninyo ito, panatilihin ninyo sa bayan ang sarili nitong kaisipan, at sa halip na magkaroon ng mga mithiing panlalawigan, magkaroon kayo ng mga mithiing pambansa, sa halip na mga kaisipang sunud-sunuran, mga kaisipang malaya, upang, ni sa mga karapatan, ni sa mga kaugalian, ni sa wika, ay huwag ituring ng Kastila na siya’y nasa sariling tahanan dito, ni ituring siya ng bayan na kababayan, kundi laging mananakop, dayuhan, at sa malao’t madali ay makakamit ninyo ang inyong kalayaan. Iyan ang dahilan kung bakit nais kong mabuhay kayo! Huminga si Basilio na para bang naalis sa kanya ang isang mabigat na pasanin, at pagkaraan ng maikling sandali ay sumagot: Basilio: Ginoo, napakalaki po ng karangalang ibinibigay ninyo sa akin sa pagtitiwala ninyo sa akin ng inyong mga balak, kaya kailangan kong maging tapat sa inyo at sabihing higit sa aking kakayahan ang hinihingi ninyo. Hindi po ako nakikialam sa pulitika, at kung lumagda man ako sa petisyon para sa pagtuturo ng wikang Kastila, iyon ay dahil nakikita ko roon ang isang kabutihan para sa pag-aaral at wala nang iba. Iba ang aking landas; ang aking mithiin ay ang pagaanin lamang ang mga sakit ng katawan ng aking mga kababayan. Ngumiti ang alahero. Simoun: Ano ang mga sakit ng katawan kung ihahambing sa mga sakit na moral?—tanong niya;—ano ang kamatayan ng isang tao sa harap ng kamatayan ng isang lipunan? Balang araw ay magiging dakilang manggagamot marahil kayo kung hahayaan kayong manggamot nang payapa; ngunit lalo pang dakila ang magbibigay ng bagong buhay sa bayang ito na kulang sa dugo! Kayo, ano ang ginagawa ninyo para sa bayang nagsilang sa inyo, na nagbibigay sa inyo ng buhay at nagkakaloob sa inyo ng karunungan? Hindi ba ninyo alam na walang saysay ang buhay na hindi inilalaan sa isang dakilang adhikain? Iyon ay isang batong naligaw sa parang na hindi bahagi ng anumang gusali. Basilio: Hindi po, hindi po, ginoo,—mapagpakumbabang sagot ni Basilio;—hindi po ako nakahalukipkip, nagtatrabaho ako gaya ng pagtatrabaho ng lahat upang ibangon mula sa mga guho ng nakaraan ang isang bayang ang mga mamamayan ay nagkakaisa at ang bawat isa ay nadarama sa kanyang sarili ang kamalayan at ang buhay ng kabuuan. Ngunit, gaano man kasigasig ang aming henerasyon, nauunawaan naming sa malaking pagawaan ng lipunan ay dapat may paghahati-hati ng gawain; pinili ko ang aking gawain at inilalaan ko ang aking sarili sa agham. Simoun: Ang agham ay hindi ang hantungan ng tao,—puna ni Simoun. Basilio: Iyon po ang tinutungo ng mga bansang pinakamaunlad. Simoun: Oo, ngunit bilang isang paraan upang hanapin ang kanilang kaligayahan. Basilio: Ang agham ay higit na walang hanggan, higit na makatao, higit na pandaigdig!—tugon ng binata sa isang silakbo ng sigla.—Sa loob ng ilang siglo, kapag naliwanagan at natubos na ang sangkatauhan, kapag wala nang mga lahi, kapag malaya na ang lahat ng bayan, kapag wala nang mga mapaniil at mga alipin, mga kolonya at mga inang bansa, kapag iisang katarungan na ang naghahari at ang tao ay mamamayan na ng daigdig, ang pagsamba na lamang sa agham ang matitira, ang salitang pagkamakabayan ay tutunog na tulad ng panatisismo, at ang sinumang magmamalaki noon ng mga kabutihang makabayan ay ikukulong nang walang pagsala na parang isang mapanganib na maysakit, isang gumugulo sa pagkakasundo ng lipunan. Malungkot na ngumiti si Simoun. Simoun: Oo, oo,—sabi niya habang umiiling,—ngunit upang dumating ang ganoong kalagayan ay kailangang walang bayang mapaniil ni bayang alipin, kailangang ang tao, saanman siya pumunta, ay malaya, marunong igalang sa karapatan ng sinuman ang karapatan ng kanyang sariling pagkatao, at para rito ay kailangan munang magpadanak ng maraming dugo; hindi maiiwasan ang pakikibaka... Upang matalo ang sinaunang panatisismo na umaapi sa mga budhi, kinailangang maraming mamatay sa mga sunugan upang, sa pagkasindak ng budhi ng lipunan, ay ideklara nitong malaya ang budhi ng indibidwal. Kailangan din na ang lahat ay tumugon sa tanong na araw-araw na ibinabato sa kanila ng bayan kapag iniaabot nito sa kanila ang kanyang mga kamay na nakatanikala! Ang pagkamakabayan ay maaaring maging krimen lamang sa mga bayang mapang-api, sapagkat doon ay magiging pandarambong itong bininyagan ng isang magandang pangalan; ngunit gaano man kaganap ang maging sangkatauhan, ang pagkamakabayan ay laging magiging birtud sa mga bayang inaapi, sapagkat sa lahat ng panahon ay mangangahulugan ito ng pagmamahal sa katarungan, sa kalayaan, sa dignidad mismo. Kaya, wala nang mga pangarap na guni-guni lamang, wala nang mga matatamis na pantasyang pambabae! Ang kadakilaan ng tao ay wala sa pag-una sa kanyang panahon, bagay na imposible naman, kundi sa paghula sa mga nais nito, sa pagtugon sa mga pangangailangan nito, at sa paggabay dito upang sumulong. Ang mga henyong inaakala ng karaniwang tao na nauna sa kanilang panahon ay ganoon lamang ang tingin dahil ang humuhusga sa kanila ay nakatanaw mula sa napakalayo, o itinuturing niyang panahon ang buntot ng hanay na kinaroroonan ng mga nahuhuli! Tumahimik si Simoun. Nang makita niyang hindi niya mapukaw ang sigla sa malamig na kaluluwang iyon, bumaling siya sa ibang katwiran, at nagtanong sa ibang tono: Simoun: At para sa alaala ng inyong ina at ng inyong kapatid, ano ang ginagawa ninyo? Sapat na ba ang pumarito taon-taon at umiyak na parang babae sa ibabaw ng isang puntod? At tumawa siya nang pakutya. Tumama sa tudla ang patama; nagbago ang kulay ng mukha ni Basilio at humakbang siya nang isang hakbang pasulong. Basilio: Ano ang gusto ninyong gawin ko?—tanong niya nang may galit.—Walang kaya, walang katayuan sa lipunan, makakamit ko ba ang katarungan laban sa kanilang mga berdugo? Magiging isa pang biktima lamang ako at madudurog na parang pirasong salaming ibinato sa isang malaking bato. Ah, mali kayo sa pagpapaalala nito sa akin, sapagkat iyon ay walang saysay na pagkalikot sa isang sugat! Simoun: At kung iaalok ko sa inyo ang aking tulong? Umiling si Basilio at nag-isip nang malalim. Basilio: Ang lahat ng paghingi ng katarungan, ang lahat ng paghihiganti sa lupa, ay hindi makapagpapabuhay kahit isang hibla ng buhok ng aking ina, hindi makapagpapasariwa ng isang ngiti sa mga labi ng aking kapatid! Hayaan na silang matulog nang payapa... Ano ang mapapala ko kahit maghiganti pa ako? Simoun: Ang mapigilang dumanas ang iba ng dinanas ninyo, na sa hinaharap ay magkaroon ng mga anak na pinapatay at mga inang itinutulak sa pagkabaliw. Ang pagsuko sa kapalaran ay hindi laging birtud; ito ay krimen kapag nagpapalakas ng paniniil: walang mga mapaniil kung saan walang mga alipin. Ay! ang tao ay likas na napakasama, kaya lagi siyang nang-aabuso kapag nakatatagpo ng mga sunud-sunuran. Ganyan din ang akala ko noon, at alam ninyo kung ano ang naging kapalaran ko. Ang mga nagdulot ng inyong kasawian ay nagbabantay sa inyo araw at gabi; hinihinala nilang naghihintay kayo ng angkop na sandali; ang inyong pagkauhaw sa kaalaman, ang inyong pagmamahal sa pag-aaral, maging ang inyong katahimikan, ay ipinapakahulugan nilang nag-aapoy na pagnanasang maghiganti... Sa araw na maalis nila kayo sa kanilang daan, gagawin nila ito gaya ng ginawa nila sa akin, at hindi nila kayo hahayaang lumaki dahil natatakot sila at napopoot sa inyo! Basilio: Napopoot sa akin? Napopoot pa rin sa akin matapos ang lahat ng kasamaang ginawa nila sa akin?—tanong ng binatang nagulat. Humalakhak si Simoun. Simoun: Likas sa tao ang mapoot sa mga taong kanyang inagrabyado, sabi ni Tácito, na nagpapatibay sa quos læserunt et oderunt [kinapopootan nila ang kanilang sinaktan] ni Seneca. Kapag nais ninyong sukatin ang mga pinsala o ang mga kabutihang ginagawa ng isang bayan sa iba, tingnan lamang ninyo kung napopoot ito o nagmamahal dito. At ganyan maipaliliwanag kung bakit ang ilang yumaman dito mula sa matataas na tungkuling hinawakan nila, sa pagbalik nila sa Espanya, ay walang tigil sa paglait at pag-insulto sa mga naging biktima nila. Proprium humani ingenii est odisse quem læseris [Likas sa isip ng tao ang mapoot sa kanyang sinaktan]! Basilio: Ngunit kung malaki naman ang mundo, kung hahayaan naman sila ng sinuman na tamasahin nang payapa ang kapangyarihan... kung wala akong hinihingi kundi ang makapagtrabaho, ang hayaan nila akong mabuhay... Simoun: At magpalaki ng mga anak na maaamo upang pagkatapos ay dalhin sila sa ilalim ng pamatok!—patuloy ni Simoun, na malupit na ginagaya ang tinig ni Basilio.—Napakagandang kinabukasan ang inihahanda ninyo para sa kanila, at pasasalamatan nila kayo sa isang buhay ng mga kahihiyan at pagdurusa! Maligayang bati, binata! Kapag walang buhay ang isang katawan, walang silbing kuryentehin ito. Dalawampung taon ng walang patid na pang-aalipin, ng sistematikong paghamak, ng palagiang pagkalugmok ay lumilikha sa kaluluwa ng isang kuba na hindi maitutuwid ng trabaho ng isang araw. Ang mabubuti o masasamang damdamin ay namamana at naisasalin mula sa mga magulang sa mga anak. Mabuhay kung gayon ang inyong mga kaisipang mapangarapin, mabuhay ang mga pangarap ng alipin na wala nang hinihingi kundi kaunting hibla na ipambabalot sa tanikala upang hindi ito gaanong kumalansing at hindi magsugat sa balat! Ang hangad ninyo ay isang maliit na tahanan na may kaunting ginhawa; isang asawa at isang dakot na bigas: iyan ang huwarang tao sa Pilipinas! Mabuti; kung ibigay sa inyo iyan, ituring ninyong mapalad ang inyong sarili. Si Basilio, sanay na sumunod at magtiis sa mga kapritso at masamang timpla ni Kapitan Tiago, at nasupil ni Simoun na lumilitaw sa kanyang paningin na kakila-kilabot at nagbabanta, nakatayo laban sa isang likurang kinulayan ng luha at dugo, ay sinikap magpaliwanag at sinabing hindi niya itinuturing ang sarili na may kakayahang makialam sa pulitika, na wala siyang anumang opinyon dahil hindi niya pinag-aralan ang usapin, ngunit lagi siyang handang maglingkod sa araw na hingin ito sa kanya, na sa ngayon ay iisang pangangailangan lamang ang nakikita niya, ang pagpapamulat sa bayan, at iba pa, at iba pa. Pinutol ni Simoun ang kanyang pagsasalita sa isang kumpas, at dahil malapit nang mag-umaga, sinabi: Simoun: Binata, hindi ko na ipinagbibilin sa inyo na ingatan ang aking lihim, sapagkat alam kong ang paglilihim ay isa sa inyong mabubuting katangian, at kahit nais pa ninyo akong ipagkanulo, ang alaherong si Simoun, ang kaibigan ng mga maykapangyarihan at ng mga korporasyong relihiyoso, ay laging higit na paniniwalaan kaysa sa estudyanteng si Basilio, na pinaghihinalaan na ng filibusterismo [paghihimagsik laban sa Espanya] dahil, bilang isang katutubo, siya’y namumukod at nangingibabaw, at dahil sa landas na kanyang tinatahak ay makakatagpo siya ng makapangyarihang mga karibal. Gayunman, kahit hindi ninyo natugunan ang aking mga pag-asa, sa araw na magbago ang inyong isip, hanapin ninyo ako sa aking bahay sa Escolta at buong-loob ko kayong paglilingkuran. Nagpasalamat nang maikli si Basilio at umalis. Simoun: Nagkamali kaya ako ng tono?—bulong ni Simoun nang mapag-isa;—nag-aalinlangan ba siya sa akin, o lubhang lihim niyang binabalak ang kanyang paghihiganti kaya natatakot siyang ipagtapat ito maging sa mismong pag-iisa ng gabi? O ang mga taon kaya ng pagkaalipin ay pumatay sa kanyang puso ng bawat damdaming pantao at ang natitira na lamang ay ang mga hilig ng hayop na mabuhay at magparami? Kung gayon, sira ang hulmahan at kailangan itong tunawin muli... Kung gayon, hindi maiiwasan ang malawakang pagdanak ng dugo; mamatay ang mga walang kakayahan at mabuhay ang pinakamalalakas! At idinagdag niya nang mapanglaw, na para bang may kinakausap siyang isang tao: Simoun: Magtiyaga kayo, kayong nagpamana sa akin ng isang pangalan at isang tahanan, magtiyaga kayo! Kapwa ko iyon nawala, at ang bayan, ang kinabukasan, ang ginhawa, maging ang inyong mga puntod... ngunit magtiyaga kayo! At ikaw, marangal na espiritu, dakilang kaluluwa, pusong bukas-palad na nabuhay para sa iisang kaisipan at nag-alay ng iyong buhay nang hindi umaasa sa pasasalamat ni sa paghanga ng sinuman, magtiyaga ka, magtiyaga ka! Ang mga paraang ginagamit ko ay hindi marahil ang sa iyo, ngunit ito ang pinakamabilis... Malapit na ang araw, at kapag sumikat na ito ay ako mismo ang pupunta upang ibalita ito sa inyo. Magtiyaga kayo! ============================================================================== KABANATA VIII: MALIGAYANG PASKO! ============================================================================== Nang imulat ni Juli ang kanyang mahahapding mata, nakita niyang madilim pa ang bahay. Tumitilaok ang mga tandang. Ang una niyang naisip ay baka gumawa na ng himala ang Birhen, at hindi na sisikat ang araw sa kabila ng mga tandang na tumatawag dito. Bumangon siya, nag-antanda, taimtim na dinasal ang kanyang mga panalangin sa umaga, at sa pag-iingat na makagawa ng pinakamahinang ingay hangga’t maaari, lumabas siya sa batalan [bukas na hugasan sa likod ng bahay]. Walang himala; sisikat ang araw, nangangakong magiging napakaganda ang umaga, kaaya-ayang malamig ang simoy ng hangin, namumutla na ang mga bituin sa silangan, at lalo pang nagsisitilaok ang mga tandang. Labis na paghingi iyon; mas madali pa sa Birhen ang magpadala ng dalawandaan at limampung piso! Ano ba naman ang mawawala sa kanya, sa Ina ng Diyos, kung ibibigay niya ang mga iyon? Ngunit sa ilalim ng larawan ay ang sulat lamang ng kanyang ama ang kanyang natagpuan, na humihingi ng limandaang pisong pantubos... Wala nang ibang magagawa kundi ang umalis. Nang makita niyang hindi kumikilos ang kanyang lolo, inakala niyang tulog ito, at naghanda siya ng salabat para sa almusal. Kataka-taka! Panatag ang kanyang loob, gusto pa nga niyang tumawa. Ano nga ba ang ikinabagabag niya nang gayon na lamang noong gabing iyon? Hindi naman siya lalayo, makadadalaw siya sa bahay tuwing ikalawang araw; makikita pa rin siya ng kanyang lolo, at tungkol naman kay Basilio, matagal na nitong alam ang masamang takbo ng mga bagay-bagay ng kanyang ama, dahil madalas nitong sabihin sa kanya: Basilio: Kapag doktor na ako at nakasal na tayo, hindi na kakailanganin ng iyong ama ang kanyang mga bukid. Juli: Ang tanga ko naman at umiyak ako nang labis!—ang sabi niya sa sarili habang inaayos ang kanyang tampipi [maletang hinabi mula sa dahon]. At nang masagi ng kanyang mga daliri ang relikaryo, inilapit niya ito sa kanyang mga labi at hinagkan, ngunit agad niyang pinunasan ang kanyang mga labi sa takot na mahawa; ang relikaryong iyon na may mga brilyante at esmeralda ay nanggaling sa isang ketongin... Ah! Kung magkagayon, kung madapuan siya ng ganoong sakit, saka siya tunay na hindi makapag-aasawa. Nang magsimula nang lumiwanag at makita niya ang kanyang lolo na nakaupo sa isang sulok at sinusundan ng tingin ang lahat ng kanyang kilos, dinampot niya ang kanyang tampipi ng mga damit at nakangiting lumapit upang hagkan ang kanyang kamay. Binasbasan siya ng matanda nang walang sinasabing anumang salita. Ginusto niyang magbiro. Juli: Pagbalik po ni Tatay, sabihin ninyo sa kanyang sa wakas ay pumasok na ako sa kolehiyo: marunong ng Kastila ang amo kong babae. Iyon na ang pinakamurang kolehiyong maaaring matagpuan. At nang makita niyang napupuno ng luha ang mga mata ng matanda, ipinatong niya sa kanyang ulo ang tampipi at nagmamadaling bumaba sa hagdan. Masayang lumalagitik ang kanyang mga tsinelas sa mga baitang na kahoy. Ngunit nang lumingon siya upang tingnan sa huling pagkakataon ang kanilang bahay, ang bahay na pinaglahuan ng kanyang mga huling pangarap noong bata pa siya at pinagsimulan ng kanyang mga unang pangarap bilang dalaga; nang makita niya itong malungkot, nag-iisa, pinabayaan, ang mga bintana’y kalahating nakasara, hungkag at madilim gaya ng mga mata ng isang patay; nang marinig niya ang mahinang kaluskos ng mga kawayanan at makita niyang umuugoy ang mga ito sa ihip ng sariwang hangin ng umaga na wari’y nagsasabi sa kanya ng «paalam», saka naglaho ang kanyang sigla; huminto siya, napuno ng luha ang kanyang mga mata, at pabagsak na naupo sa isang punong nakabuwal sa tabi ng daan, at umiyak nang walang makaaliw sa kanya. Ilang oras nang nakaaalis si Juli at mataas-taas na ang araw. Mula sa bintana, minamasdan ni Tandang Selo ang mga taong nakagayak-pista na patungo sa bayan upang makinig ng misa mayor [pangunahing misang may awit]. Halos lahat ay may akay sa kamay o kalong sa bisig na isang batang lalaki o batang babae, na nakagayak na wari’y pupunta sa isang pista. Ang araw ng Pasko sa Pilipinas, ayon sa matatanda, ay pista ng mga bata; marahil ay hindi ganito ang palagay ng mga bata, at maaaring ipalagay na may likas silang takot dito. Totoo nga: ginigising sila nang maaga, pinaliliguan, binibihisan at isinusuot sa kanila ang lahat ng bago, mamahalin at mahalagang mayroon sila: mga botitang seda, malalaking sombrero, mga damit na lana, seda o pelus, at hindi nakakalimutan ang apat o limang maliliit na eskapularyo na may nakasulat na Ebanghelyo ni San Juan; at sa ganitong bigat ng suot ay dinadala sila sa misa mayor na tumatagal nang halos isang oras, pinipilit silang tiisin ang init at ang singaw ng napakaraming taong nagsisiksikan at pinagpapawisan, at kung hindi sila pinagdarasal ng rosaryo, kailangan nilang manatiling tahimik, mainip o matulog. Sa bawat kilos o kalikutang maaaring makarumi sa damit, isang kurot, isang sermon; kaya’t hindi sila tumatawa ni natutuwa, at mababasa sa kanilang mabibilog na mata ang pananabik sa lumang damit na suot nila araw-araw at ang pagtutol sa napakaraming burda. Pagkatapos ay dinadala sila sa bahay-bahay upang dalawin ang mga kamag-anak at magmano; doon ay kailangan nilang sumayaw, kumanta at sabihin ang lahat ng nalalaman nilang nakatutuwang bagay, gusto man nila o hindi, maginhawa man sila o hindi sa kanilang mga gayak, kasama ang dati nang mga kurot at sermon kapag gumagawa sila ng kanilang mga kalokohan. Binibigyan sila ng mga kamag-anak ng mga barya na kinukuha ng mga magulang at karaniwang hindi na nila nababalitaan pang muli. Ang tanging tiyak na napapala nila sa pista ay ang mga marka ng mga kurot na nabanggit na, ang mga pagkaasiwa, at kung minsan ay isang sakit ng tiyan dahil sa pagkabundat sa matatamis o biskotso sa bahay ng mabubuting kamag-anak. Ngunit iyon ang kaugalian, at pumapasok sa mundo ang mga batang Pilipino sa pamamagitan ng mga pagsubok na ito, na kung tutuusin ay lumalabas pang siyang pinakamagaan ang lungkot, pinakamagaan ang hirap sa buhay ng mga taong iyon... Nakikibahagi rin nang kaunti sa pistang ito ang mga may-edad na namumuhay nang bukod. Dinadalaw nila ang kanilang mga magulang at mga tiyuhin, lumuluhod nang isang tuhod at bumabati ng maligayang Pasko; ang kanilang pamasko ay isang matamis, isang prutas, isang basong tubig o anumang maliit at walang-halagang regalo. Nakikita ni Tandang Selo na nagdaraan ang lahat ng kanyang mga kaibigan, at malungkot niyang inisip na ngayong taon ay wala siyang pamasko para kaninuman, at umalis ang kanyang apo nang walang pamasko, nang hindi man lamang siya binabati ng maligayang Pasko. Pakikiramdam ba iyon ni Juli o pagkalimot lamang? Nang nais nang batiin ni Tandang Selo ang mga kamag-anak na dumadalaw sa kanya kasama ang kanilang mga anak, laking gulat niya nang matuklasang hindi siya makapagbigkas ng kahit isang salita: walang saysay ang kanyang pagpupunyagi, wala siyang mabigkas na anumang tunog. Hinahawakan niya ang kanyang lalamunan, iniiling ang kanyang ulo, imposible! Sinubukan niyang tumawa, at kumibot nang marahas ang kanyang mga labi: isang malabong ugong na gaya ng ihip ng pang-ihip ng panday ang tanging nagawa niyang ilabas. Nagkatinginan ang mga babae, takot na takot. Mga Babae: Napipi siya, napipi siya!—sigaw nila nang puno ng pagkabahala, at agad na nagkaroon ng di-biro-birong kaguluhan. ============================================================================== KABANATA IX: PILATO ============================================================================== Nabalitaan sa bayan ang kasawiang iyon; may ilang nalungkot dito at may ilang nagkibit-balikat lamang. Walang may kasalanan at walang nagpasan nito sa kanyang budhi. Ni hindi man lamang natigatig ang tenyente ng guwardiya sibil; may utos siyang kumpiskahin ang lahat ng armas at tinupad niya ang kanyang tungkulin; tinutugis niya ang mga tulisan tuwing makakaya niya, at nang dukutin si Kabesang Tales, agad siyang naglunsad ng isang paghahalughog at nagdala sa bayan ng lima o anim na magsasakang nakagapos nang siko sa siko na sa tingin niya ay kahina-hinala, at kung hindi lumitaw si Kabesang Tales ay dahil wala ito sa mga bulsa ni sa ilalim ng balat ng mga bilanggo, na masigasig na niyugyog. Nagkibit-balikat ang lego [kapatid sa orden na hindi pari] na administrador ng asyenda. Wala siyang kinalaman doon: usapin iyon ng mga tulisan! at tinutupad lamang niya ang kanyang tungkulin. Totoo na kung hindi siya nagreklamo, marahil ay hindi kinumpiska ang mga armas at hindi sana nadukot ang kaawa-awang Kabesang, ngunit siya, si Fray Clemente, ay kailangang mag-ingat sa kanyang kaligtasan, at ang Tales na iyon ay may paraan ng pagtingin na tila pumipili ng mainam na puntirya sa kung saang bahagi ng kanyang katawan. Likas ang pagtatanggol sa sarili. Kung may mga tulisan, hindi siya ang may kasalanan; hindi niya tungkuling tugisin sila: gawain iyon ng guwardiya sibil. Kung si Kabesang Tales, sa halip na gumala sa kanyang mga lupain, ay nanatili sa bahay, hindi sana siya nabihag. Sa madaling salita, iyon ay isang parusa ng langit sa mga lumalaban sa mga hinihingi ng kanyang korporasyon. Nang mabalitaan ito ni Hermana Penchang, ang matandang debota na pinaglilingkuran ni Juli, napabulalas siya ng dalawa o tatlong susmaryosep!, nag-antanda at nagdagdag: Hermana Penchang: Madalas ipadala sa atin ng Diyos ang ganyang mga bagay dahil tayo ay makasalanan o dahil may mga kamag-anak tayong makasalanan na dapat sana ay tinuruan natin ng kabanalan ngunit hindi natin ginawa. Si Juliana ang ibig sabihin ng mga makasalanang kamag-anak na ito; para sa debota, isang malaking makasalanan si Juli. Hermana Penchang: Isipin ninyo, isang dalagang nasa hustong gulang na para mag-asawa ay hindi pa marunong magdasal! Hesus, anong eskandalo! Hindi ba’t binibigkas ng kahiya-hiyang iyan ang Dios te salve María [Aba Ginoong Maria] nang hindi humihinto sa es contigo [ay sumasaiyo], at ang santa María nang hindi tumitigil sa pecadores [mga makasalanan], gaya ng dapat gawin ng bawat mabuting Kristiyanang may takot sa Diyos? Susmaryosep! Hindi niya alam ang oremus gratiam [panalanging Latin ng Angelus] at mentíbus ang sinasabi niya sa halip na méntibus [sa mga isip]! Sinumang makarinig sa kanya ay mag-aakalang suman sa ibus [suman na binalot sa murang dahon ng palma] ang pinag-uusapan niya. Susmaryosep! At nag-aantanda siya sa matinding pagkaeskandalo at nagpapasalamat sa Diyos na nagpahintulot na madukot ang ama upang makaahon ang anak sa kasalanan at matutuhan ang mga kabutihang-asal na, ayon sa mga kura, ay dapat maging palamuti ng bawat babaeng Kristiyana. At dahil dito ay pinanatili niya ito sa paglilingkod sa kanya at hindi pinababalik sa nayon upang alagaan ang kanyang lolo. Kailangang matutong magdasal si Juli, magbasa ng maliliit na aklat na ipinamamahagi ng mga prayle, at magtrabaho hanggang mabayaran niya ang dalawandaan at limampung piso. Nang mabalitaan niyang pumunta si Basilio sa Maynila upang kunin ang kanyang naipon at tubusin si Juli mula sa bahay na pinaglilingkuran nito, inakala ng mabuting babae na tuluyan nang mapapariwara ang dalaga at haharap dito ang diyablo sa anyo ng estudyante. Nakababagot man, gaano katotoo ang maliit na aklat na iyon na ibinigay sa kanya ng kura! Ang mga binatang pumupunta sa Maynila upang mag-aral ay napapariwara at nagpapariwara sa iba. At sa paniniwalang inililigtas niya si Juli, pinababasa niya rito nang paulit-ulit ang maliit na aklat na Tandang Basio Macunat [isang aklat-pangaral sa Tagalog], at pinapayuhan itong laging makipagkita sa kura sa kumbento, gaya ng ginagawa ng bidang babae na labis na pinupuri ng prayle, ang may-akda nito. Samantala, nagdiriwang ang mga prayle: tuluyan na nilang naipanalo ang usapin at sinamantala nila ang pagkabihag ni Kabesang Tales upang ibigay ang kanyang mga lupain sa humiling nito, nang walang kahit kaunting dangal, nang walang katiting na hiya. Nang bumalik ang dating may-ari at malaman ang nangyari, nang makita niyang nasa kamay na ng iba ang kanyang mga lupain, ang mga lupaing iyon na nagbuwis ng buhay ng kanyang asawa at anak na babae; nang madatnan niyang pipi ang kanyang ama, ang kanyang anak na naglilingkod bilang katulong, at bukod pa roon ay isang utos ng tribunal [munisipyo], na ipinarating ng tenyente ng nayon, na lisanin ang bahay at iwan ito sa loob ng tatlong araw, hindi umimik kahit isang salita si Kabesang Tales; naupo siya sa tabi ng kanyang ama at halos hindi nagsalita sa buong araw. ============================================================================== KABANATA X: KAYAMANAN AT KARALITAAN ============================================================================== Kinabukasan, sa malaking pagtataka ng nayon, humingi ng matutuluyan sa bahay ni Kabesang Tales ang alaherong si Simoun, kasunod ang dalawang katulong na kapwa may pasang maletang may balot na lona. Sa gitna ng kanyang karalitaan, hindi nakalimot ang may-bahay sa mabubuting kaugaliang Pilipino at labis siyang nalito sa pag-iisip na wala siyang maihahain sa dayuhan. Ngunit dala ni Simoun ang lahat, mga katulong at mga baon, at ang nais lamang niya ay magpalipas ng araw at ng gabi sa bahay na iyon sapagkat iyon ang pinakamaginhawa sa nayon at nasa pagitan ng San Diego at Tiani, mga bayang inaasahan niyang pagmumulan ng maraming mamimili. Inuusisa ni Simoun ang kalagayan ng mga daan at tinatanong niya si Kabesang Tales kung sapat na ang kanyang rebolber upang ipagtanggol ang sarili laban sa mga tulisan. Kabesang Tales: May mga baril silang malayo ang naaabot!—puna ni Kabesang Tales na medyo wala sa sarili. Simoun: Hindi rin naman kukulangin ang abot ng rebolber na ito,—sagot ni Simoun, sabay putok sa isang puno ng bunga na mga dalawandaang hakbang ang layo. Nakita ni Kabesang Tales na may nalaglag na ilang bunga, ngunit wala siyang sinabi at nanatiling nag-iisip nang malalim. Unti-unting nagdatingan ang iba’t ibang mag-anak na naakit ng kabantugan ng mga alahas ng alahero: nagbabatian sila ng maligayang Pasko, nag-uusap tungkol sa mga misa, mga santo, masasamang ani, ngunit sa kabila ng lahat ay naroon sila upang gugulin ang kanilang naipon sa mga bato at mumurahing palamuting galing sa Europa. Alam ng lahat na kaibigan ng Kapitan Heneral ang alahero at hindi masamang makipagmabutihan sa kanya para sa anumang maaaring mangyari. Dumating si Kapitan Basilio kasama ang kanyang asawa, ang kanyang anak na si Sinang at ang kanyang manugang, handang gumastos nang hindi bababa sa tatlong libong piso. Naroon si Hermana Penchang upang bumili ng isang singsing na brilyante na ipinangako niya sa Birhen ng Antipolo: iniwan niya si Juli sa bahay na isinasaulo ang isang maliit na aklat na ipinagbili sa kanya ng kura sa halagang dalawang kuwarto, na may apatnapung araw na indulhensiya na ipinagkaloob ng arsobispo sa sinumang bumasa nito o makinig sa pagbasa nito. Hermana Penchang: Hesus!—sabi ng mabuting debota kay Kapitana Tika;—lumaki rito ang kawawang batang iyon na parang kabuting itinanim ng tikbalang!... Pinabasa ko na sa kanya nang malakas ang maliit na aklat nang hindi bababa sa limampung ulit at wala pa ring natitira sa kanyang alaala: ang ulo niya ay parang buslo, puno lamang habang nasa tubig. Tayong lahat na nakarinig sa kanya, pati ang mga aso at ang mga pusa, ay nagkamit na marahil ng hindi bababa sa dalawampung taon ng indulhensiya! Inilapag ni Simoun sa mesa ang dalawang maletang dala niya: ang isa ay medyo mas malaki kaysa sa isa. Simoun: Hindi ninyo marahil nanaisin ang mga alahas na doublé [pinahiran lamang ng ginto] ni ang mga batong huwad... Ang ginang,—sabi niya habang humaharap kay Sinang,—ay brilyante marahil ang gusto... Sinang: Iyan nga po, ginoo, brilyante, at mga antigong brilyante, mga antigong bato, alam po ba ninyo?—sagot niya;—si Tatay ang magbabayad at gusto niya ang mga antigong bagay, ang mga antigong bato. Pinagbibiruan ni Sinang ang napakaraming Latin na alam ng kanyang ama gayundin ang kakaunti at maling Latin na alam ng kanyang asawa. Simoun: Mayroon nga akong mga alahas na antigong-antigo,—sagot ni Simoun, habang inaalis ang balot na lona ng mas maliit na maleta. Isa iyong kaha ng makinang na asero na maraming palamuting tanso at matitibay at masasalimuot na kandado. Mayroon akong mga kuwintas ni Cleopatra, tunay at totoo, natagpuan sa mga piramide, mga singsing ng mga senador at kabalyerong Romano na natagpuan sa mga guho ng Cartago... Kapitan Basilio: Marahil ay iyon ang ipinadala ni Anibal pagkatapos ng labanan sa Cannes!—dagdag ni Kapitan Basilio nang buong seryoso at nanginginig sa tuwa. Ang mabuting ginoo, bagaman marami nang nabasa tungkol sa mga sinaunang tao, ay hindi pa kailanman nakakita ng anuman mula sa mga panahong iyon dahil walang mga museo sa Pilipinas. Simoun: Mayroon din akong dalang napakamamahaling hikaw ng mga ginang na Romano na natagpuan sa bahay-bakasyunan ni Annio Mucio Papilino sa Pompeya... Iginagalaw-galaw ni Kapitan Basilio ang kanyang ulo bilang pagpapahiwatig na alam niya ang mga iyon at nananabik na siyang makita ang napakaraming mahahalagang labi. Sinasabi naman ng mga babae na gusto rin nilang magkaroon ng mga bagay mula sa Roma, gaya ng mga rosaryong binasbasan ng Papa, mga relikya na nagpapatawad ng mga kasalanan nang hindi na kailangang mangumpisal, atbp. Nang mabuksan ang maleta at maiangat ang bulak na nagsasanggalang dito, lumitaw ang isang kompartimentong puno ng mga singsing, mga relikaryo, mga guardapelo [palawit na lalagyan ng hibla ng buhok], mga krus, mga aguhilya, atbp. Ang mga brilyante, na kahalo ng mga batong iba’t iba ang kulay, ay nagsasaboy ng kislap at kumikislot sa gitna ng mga bulaklak na ginto na sari-sari ang kulay, may mga guhit ng esmalte, may mga kakatwang disenyo at mga bihirang arabesko. Iniangat ni Simoun ang bandeha at lumitaw ang isa pang puno ng mga kahanga-hangang alahas na makabubusog sana sa guni-guni ng pitong binibini sa pitong bisperas ng mga sayawang idinaraos para sa kanilang karangalan. Mga anyong higit na kakatwa ang bawat isa kaysa sa iba, mga pinagsamang bato at perlas na gumagaya sa mga kulisap na may maasul na likod at pakpak na naaaninag; ang sapiro, ang esmeralda, ang rubi, ang turkesa, ang brilyante, ay nagsasama-sama upang lumikha ng mga tutubi, paru-paro, putakti, bubuyog, salagubang, ahas, butiki, isda, bulaklak, kumpol ng prutas, atbp.: may mga peineta [palamuting suklay sa buhok] na hugis-diyadema, maiikling kuwintas, mga kuwintas na perlas at brilyante na napakaganda kaya hindi napigilan ng ilang dalaga ang isang naku! ng paghanga at pumalatak si Sinang, kaya kinurot siya ng kanyang ina, si Kapitana Tika, sa takot na dahil doon ay lalong taasan ng alahero ang presyo ng kanyang mga alahas. Patuloy na kinukurot ni Kapitana Tika ang kanyang anak kahit nang makapag-asawa na ito. Simoun: Narito ang mga antigong brilyante,—tugon ng alahero;—ang singsing na iyan ay pag-aari ng prinsesa de Lamballe, at ang mga hikaw na iyan ay ng isang dama ni María Antonieta. Magagandang hiyas iyon na tig-iisang brilyante, sinlaki ng butil ng mais, medyo maasul ang kinang, puno ng mahigpit na kariktan, na para bang taglay pa rin ng mga ito ang panginginig ng mga araw ng Lagim. Sinang: Ang dalawang hikaw na iyan!—sabi ni Sinang habang nakatingin sa kanyang ama at kusang tinatakpan ng kamay ang brasong malapit sa kanyang ina. Kapitan Basilio: Iba pang higit na antigo, ang mga Romano,—sagot ni Kapitan Basilio na kumikindat. Inisip ng debotang si Hermana Penchang na sa handog na iyon ay lalambot ang Birhen ng Antipolo at ipagkakaloob sa kanya ang kanyang pinakamaalab na hangarin: matagal na niyang hinihiling dito ang isang himalang pag-uusapan ng lahat na kasasangkutan ng kanyang pangalan upang maging walang kamatayan siya sa lupa at pagkatapos ay umakyat sa langit, gaya ni Kapitana Inés ng mga kura, at itinanong niya ang presyo. Ngunit tatlong libong piso ang hinihingi ni Simoun. Nag-antanda ang mabuting babae. Susmaryosep! Binuksan ni Simoun ang ikatlong kompartimento. Puno ito ng mga relo, mga lalagyan ng tabako, mga lalagyan ng posporo at mga relikaryong napapalamutian ng mga brilyante at ng pinakapinong esmalte na may napakagagandang maliliit na larawang pinta. Ang ikaapat ay naglalaman ng mga batong hindi pa nakakabit, at nang buksan ito ay umalingawngaw sa salas ang isang bulungan ng paghanga; muling pumalatak si Sinang, muli siyang kinurot ng kanyang ina, bagaman siya man ay napabulalas ng isang Sus Maria! ng paghanga. Wala pang sinumang nakakita hanggang noon ng ganoong kayamanan. Sa kahong iyon na may sapin na madilim na asul na pelus, na hinati-hati sa mga seksiyon, makikitang nagkatotoo ang mga pangarap ng Sanlibo’t Isang Gabi, ang mga pangarap ng mga pantasyang silanganin. Mga brilyanteng ang ilan ay kasinlaki pa ng garbansos ang kumikislap at nagsasaboy ng mga kislap na may nakabibighaning galaw, na para bang malulusaw o masusunog at matutupok sa mga silahis ng mga kulay ng liwanag; mga esmeralda ng Peru, iba-iba ang hugis at tabas, mga rubi ng India, pula na parang mga patak ng dugo, mga sapiro ng Ceylan, asul at puti, mga turkesa ng Persiya, mga perlas na may kinang na parang loob ng kabibe, na ang ilan ay kulay-rosas, kulay-tingga at itim. Ang mga nakakita na sa gabi ng isang malaking kuwitis na nadudurog sa madilim na asul na langit sa libu-libong maliliit na ilaw na sari-sari ang kulay, napakaningning na nagpapaputla sa walang-hanggang mga bituin, ay makaguguni-guni ng anyo ng kompartimentong iyon. Si Simoun, na para bang upang lalong pataasin ang paghanga ng mga naroroon, ay hinahalo ang mga bato ng kanyang kayumanggi at payat na mga daliri, natutuwa sa kanilang malakristal na kalansing, sa kanilang makinang na pagdausdos na tulad ng mga patak ng tubig na kinukulayan ng bahaghari. Ang mga sinag mula sa napakaraming tapyas, ang isip ng napakataas nilang halaga, ay nakabibighani sa mga paningin. Si Kabesang Tales, na lumapit dahil sa pag-uusisa, ay pumikit at agad lumayo na para bang itinataboy ang isang masamang isip. Ang ganoong kayamanan ay isang insulto sa kanyang kasawian; ang taong iyon ay pumunta roon upang ipagmalaki ang kanyang napakalaking yaman sa mismong bisperas ng araw na siya, dahil sa kawalan ng salapi, dahil sa kawalan ng mga tagapagtanggol, ay kailangang lisanin ang bahay na itinayo niya ng sarili niyang mga kamay. Simoun: Narito ang dalawang itim na brilyante, kabilang sa pinakamalalaking umiiral,—tugon ng alahero;—napakahirap tabasin ng mga ito dahil ang mga ito ang pinakamatigas... Ang batong ito na medyo kulay-rosas ay brilyante rin, gaya ng berdeng ito na inaakala ng marami na esmeralda. Inalok ako ng Tsinong si Quiroga ng anim na libong piso para dito upang iregalo sa isang napakamakapangyarihang ginang... At hindi ang mga berde ang pinakamamahal kundi ang mga asul na ito. At ibinukod niya ang tatlong batong hindi gaanong malaki, ngunit makakapal at napakahusay ng pagkakatabas, na may bahagyang kulay asul. Simoun: Bagaman mas maliit kaysa sa berde,—patuloy niya,—doble ang halaga ng mga ito. Tingnan ninyo ito na pinakamaliit sa lahat—hindi hihigit sa dalawang kilate ang bigat nito,—nagkahalaga ito sa akin ng dalawampung libong piso at hindi ko na ito ibibigay nang kulang sa tatlumpu. Kinailangan kong maglakbay nang sadya upang bilhin ito. Ang isa pang ito, na natagpuan sa mga mina ng Golconda, ay tatlo’t kalahating kilate ang bigat at nagkakahalaga ng mahigit pitumpung libo. Ang Birey ng India, sa isang liham na natanggap ko noong kamakalawa, ay nag-aalok sa akin ng labindalawang libong libra esterlina. Sa harap ng ganoong kayamanan, na nasa kamay ng taong iyon na nagsasalita nang gayon kapanatag, nakadama ang mga naroroon ng isang uri ng paggalang na may halong takot. Ilang ulit na pumalatak si Sinang at hindi siya kinurot ng kanyang ina, marahil dahil ito ay lubog sa pagkamangha o dahil inisip nitong ang isang alaherong tulad ni Simoun ay hindi magtatangkang kumita ng limang piso, higit man o kulang, dahil lamang sa isang bulalas na higit o kulang ang kawalang-ingat. Nakatingin ang lahat sa mga bato, walang nagpapakita ng kahit kaunting nais na hawakan ang mga ito, natatakot sila. Napurol ng pagkamangha ang pag-uusisa. Nakatanaw si Kabesang Tales sa bukid, at iniisip niya na sa isang brilyante lamang, marahil ang pinakamaliit, ay mababawi niya ang kanyang anak, mapapanatili ang bahay at marahil ay makapagbubungkal pa ng isa pang bukid... Diyos! na ang isa sa mga batong iyon ay higit pa ang halaga kaysa sa tahanan ng isang tao, sa kaligtasan ng isang dalaga, sa kapayapaan ng isang matanda sa kanyang katandaan! At na para bang nahulaan niya ang iniisip nito, sinabi ni Simoun sa mga mag-anak na nakapaligid sa kanya. Simoun: At tingnan ninyo, tingnan ninyo; sa isa sa maliliit na batong asul na ito na mukhang napakawalang-malay at hindi nakapipinsala, dalisay na parang mga butil ng buhanging natanggal mula sa simboryo ng langit, sa isang tulad nito, na iniregalo sa tamang panahon, ay naipatapon ng isang tao ang kanyang kaaway, isang ama ng mag-anak, bilang manggugulo ng bayan... at sa isa pang maliit na batong kapareho nito, pula na parang dugo ng puso, gaya ng damdamin ng paghihiganti, at makinang na parang luha ng mga ulila, ay naibigay sa kanya ang kalayaan, naibalik ang lalaki sa kanyang tahanan, ang ama sa kanyang mga anak, ang asawa sa kanyang kabiyak, at nailigtas marahil ang isang buong mag-anak sa isang malungkot na kinabukasan. At habang tinatapik-tapik ang kaha, Simoun: Narito sa akin, gaya ng sa mga kaha ng mga manggagamot,—dagdag niya nang malakas sa baluktot na Tagalog,—ang buhay at ang kamatayan, ang lason at ang gamot, at sa dakot na ito ay kaya kong ilubog sa luha ang lahat ng naninirahan sa Pilipinas! Tumingin ang lahat sa kanya nang may takot at naunawaan nilang tama siya. Sa tinig ni Simoun ay may nahihimigang kakaibang tunog at tila may masasamang sinag na lumalampas sa kanyang asul na salamin sa mata. Na para bang upang pawiin ang impresyong iniiwan ng mga batong iyon sa gayong mga simpleng tao, iniangat ni Simoun ang bandeha at inilantad ang ilalim kung saan niya itinatago ang kanyang sancta sanctorum [kabanal-banalang lalagyan]. Mga kahang yari sa katad ng Rusya, na pinaghihiwalay ng mga patong ng bulak, ang pumupuno sa ilalim na may sapin na kulay-abong pelus. Lahat ay umaasang makakakita ng mga kababalaghan. Inaasahan ng asawa ni Sinang na makakakita siya ng mga carbunclo, mga batong naglalabas ng apoy at nagliliwanag sa gitna ng kadiliman. Nasa harap ng mga pinto ng kawalang-kamatayan si Kapitan Basilio; makakakita siya ng isang bagay na positibo, isang bagay na totoo, ang anyo ng matagal na niyang pinapangarap. Simoun: Ito ang kuwintas ni Cleopatra,—sabi ni Simoun habang maingat na inilalabas ang isang lapad na kahang hugis-kalahating buwan;—isa itong hiyas na hindi matatayahan ang halaga, isang bagay na pangmuseo, para lamang sa mayayamang pamahalaan. Isa iyong uri ng kuwintas na binubuo ng iba’t ibang palawit na ginto na kumakatawan sa maliliit na diyus-diyusan sa pagitan ng mga berde at asul na salagubang, at sa gitna ay isang ulo ng buwitre, na yari sa isang bihirang uri ng haspe, sa pagitan ng dalawang nakabukang pakpak, sagisag at palamuti ng mga reyna ng Ehipto. Nang makita ito ni Sinang ay kumunot ang kanyang ilong at ngumiwi siya sa parang batang paghamak, at si Kapitan Basilio, sa kabila ng kanyang pagmamahal sa sinaunang panahon, ay hindi napigilan ang isang aba! ng pagkabigo. Simoun: Isa itong napakagandang hiyas na lubhang napangalagaan at halos dalawang libong taon na ang edad. Sinang: Psh!—nagmamadaling sabi ni Sinang upang hindi matukso ang kanyang ama. Kapitan Basilio: Tanga!—sabi ng ama, na napaglabanan na ang kanyang unang pagkabigo;—ano ang alam mo kung dahil sa kuwintas na iyan ang kasalukuyang anyo ng buong lipunan? Sa pamamagitan niyan marahil nabihag ni Cleopatra si Cesar, si Marco Antonio... narinig niyan ang maaalab na pagtatapat ng pag-ibig ng dalawang pinakadakilang mandirigma ng kanilang panahon, nakarinig iyan ng mga pangungusap sa pinakadalisay at pinakaeleganteng Latin, at nanaisin mo sanang naisuot mo iyan! Sinang: Ako? Hindi ako magbibigay kahit tatlong piso! Kapitana Tika: Dalawampu ang maaaring ibigay, gunggong!—sabi ni Kapitana Tika sa tonong marunong;—mabuti ang ginto at kapag tinunaw ay mapakikinabangan sa ibang alahas. Simoun: Ito ay isang singsing na marahil ay pag-aari ni Sila,—patuloy ni Simoun. Isa iyong malapad na singsing, yari sa purong ginto, na may selyo. Kapitan Basilio: Dito niya nilagdaan ang mga hatol na kamatayan noong panahon ng kanyang diktadura,—sabi ni Kapitan Basilio na namumutla sa damdamin. At sinikap niyang suriin ito at basahin ang selyo, ngunit kahit anong gawin niya at ilang ulit man niyang paikutin ito, dahil hindi siya marunong ng paleograpiya, wala siyang mabasa. Kapitan Basilio: Kay laki ng daliri ni Sila!—puna niya sa wakas;—kasya ang dalawa sa atin; gaya ng sinasabi ko, humihina tayo. Simoun: Marami pa akong ibang alahas... Sinang: Kung lahat ay ganyan, salamat na lang po!—sagot ni Sinang;—mas gusto ko ang mga moderno. Pumili ang bawat isa ng isang alahas, may singsing, may relo, may guardapelo. Bumili si Kapitana Tika ng isang relikaryong naglalaman ng isang piraso ng batong pinagsandalan ng Ating Panginoon sa Kanyang ikatlong pagkadapa; si Sinang, ng isang pares ng hikaw; at si Kapitan Basilio, ng kadena ng relo para sa alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan], ng mga hikaw pambabae para sa kura at ng iba pang mga bagay na pangregalo; ang ibang mga mag-anak mula sa bayan ng Tiani, upang hindi mahuli sa mga taga-San Diego, ay inubos din ang laman ng kanilang mga bulsa. Bumibili rin si Simoun ng mga lumang alahas, nakikipagpalitan, at dinala ng matitipid na ina ang mga hindi na nila ginagamit. Simoun: At kayo, wala ba kayong maipagbibili?—tanong ni Simoun kay Kabesang Tales, nang makita niyang nakatingin ito nang may matang nag-iimbot sa lahat ng bilihan at palitang nagaganap. Sinabi ni Kabesang Tales na naipagbili na ang mga alahas ng kanyang anak at ang mga natitira ay walang halaga. Sinang: At ang relikaryo ni María Clara?—tanong ni Sinang. Kabesang Tales: Totoo nga!—bulalas ng lalaki, at sandaling kuminang ang kanyang mga mata. Sinang: Isa po itong relikaryong may mga brilyante at esmeralda,—sabi ni Sinang sa alahero;—suot iyon ng kaibigan ko bago siya nagmadre. Hindi sumagot si Simoun: sabik niyang sinusundan ng tingin si Kabesang Tales. Pagkaraang magbukas ng ilang kahon, natagpuan ng lalaki ang alahas. Pinagmasdan ito ni Simoun nang matagal, binuksan at isinara nang ilang ulit: iyon mismo ang relikaryong suot ni María Clara noong pista ng San Diego at ibinigay niya sa isang ketongin sa isang sandali ng pagkahabag. Simoun: Gusto ko ang hugis,—sabi ni Simoun;—magkano ang gusto ninyo para rito? Nagkamot ng ulo si Kabesang Tales sa pagkalito, pagkatapos ay ng tainga, at tumingin sa mga babae. Simoun: Natipuhan ko ang relikaryong iyan,—ulit ni Simoun;—gusto ba ninyo ng sandaan... limandaang piso? Gusto ba ninyong ipagpalit ito sa iba? Pumili kayo ng anumang gusto ninyo! Tahimik si Kabesang Tales, at tulalang nakatingin kay Simoun na para bang nag-aalinlangan sa kanyang naririnig. Kabesang Tales: Limandaang piso?—bulong niya. Simoun: Limandaan,—ulit ng alahero sa nagbagong tinig. Kinuha ni Kabesang Tales ang relikaryo at ilang ulit itong pinaikot-ikot: pumipintig nang malakas ang kanyang mga sentido, nanginginig ang kanyang mga kamay. Paano kung humingi pa siya ng higit? Maaaring iligtas sila ng relikaryong iyon; napakagandang pagkakataon iyon, at hindi na muling darating ang isa pang tulad niyon. Kumikindat sa kanya ang lahat ng babae upang ipagbili niya ito, maliban kay Penchang na, sa takot na matubos si Juli, ay mapagbanal na nagsabi: Hermana Penchang: Kung ako, itatago ko iyan bilang relikya... Ang mga nakakita kay María Clara sa kumbento ay natagpuan siyang napakapayat, napakapayat na, sabi nila, halos hindi na siya makapagsalita, at pinaniniwalaang mamamatay siyang parang isang santa... Napakaganda ng sinasabi ni Padre Salví tungkol sa kanya, palibhasa’y siya ang kanyang kumpesor. Kaya marahil ayaw itong bitawan ni Juli at mas pinili pang isangla ang sarili. Nagkaroon ng bisa ang puna. Pinigilan si Kabesang Tales ng alaala ng kanyang anak. Kabesang Tales: Kung papayagan ninyo ako,—sabi niya,—pupunta ako sa bayan upang sumangguni sa aking anak: bago gumabi ay nakabalik na ako. Nagkasundo sila roon at agad na bumaba si Kabesang Tales. Ngunit nang nasa labas na siya ng nayon, natanaw niya sa malayo, sa isang landas na pumapasok sa gubat, ang prayleng administrador ng asyenda at ang isang lalaking nakilala niyang siyang kumuha ng kanyang mga lupain. Ang isang lalaking nakakita sa kanyang asawa na pumapasok kasama ang ibang lalaki sa isang lihim na silid ay hindi makadarama ng higit na galit ni higit na panibugho kaysa kay Kabesang Tales nang makita niya ang dalawang iyon na patungo sa kanyang mga bukid, sa mga bukid na binungkal niya at inakala niyang maipamamana sa kanyang mga anak. Wari niya’y pinagtatawanan siya ng dalawang iyon, kinukutya ang kanyang kawalang-kaya; naalala niya ang sinabi niya noon: «hindi ko ibibigay ang mga iyon kundi sa didilig sa mga iyon ng kanyang dugo at maglilibing doon ng kanyang asawa at anak na babae»... Tumigil siya, idinaan ang isang kamay sa kanyang noo at pumikit; nang dumilat siya, nakita niyang namimilipit sa kakatawa ang lalaki at hinahawakan ng lego [kapatid sa orden na hindi pari] ang kanyang tiyan na para bang upang hindi ito pumutok sa tuwa, at pagkatapos ay nakita niyang itinuturo nila ang kanyang bahay at muling nagtawanan. Isang ugong ang umalingawngaw sa kanyang mga tainga, nadama niya sa paligid ng kanyang mga sentido ang lagitik ng isang latigo, muling lumitaw sa harap ng kanyang mga mata ang pulang ulap, muli niyang nakita ang mga bangkay ng kanyang asawa at anak na babae, at sa tabi nila ang lalaki at ang prayle na nagtatawanan at nakahawak sa kanilang baywang. Nalimutan niya ang lahat, pumihit, at sinundan ang landas na tinatahak ng dalawang iyon: iyon ang landas na patungo sa kanyang mga lupain. Naghintay nang walang saysay si Simoun sa pagbabalik ni Kabesang Tales nang gabing iyon. Kinabukasan, pagbangon niya, napansin niyang wala nang laman ang katad na lalagyan ng kanyang rebolber: binuksan niya ito at natagpuan sa loob ang isang papel na nakabalot sa relikaryong ginto na may mga esmeralda at brilyante at ilang linyang nakasulat sa Tagalog na nagsasabing: «Patawarin ninyo ako, ginoo, na habang nasa aking bahay kayo ay kinukuha ko ang sa inyo, ngunit pinipilit ako ng pangangailangan, at kapalit ng inyong rebolber ay iniiwan ko sa inyo ang relikaryong labis ninyong ninanais. Kailangan ko ng armas at aalis ako upang sumama sa mga tulisan. Ipinapayo ko sa inyong huwag nang ituloy ang inyong paglalakbay, sapagkat kung mahulog kayo sa aming mga kamay, dahil hindi ko na kayo panauhin, hihingan namin kayo ng malaking pantubos.» Telesforo Juan de Dios. Simoun: Sa wakas ay nasa akin na ang aking tao!—bulong ni Simoun na nakahinga nang maluwag;—medyo maselan siya sa budhi... ngunit lalong mabuti: marunong siyang tumupad sa kanyang mga pangako! At inutusan niya ang kanyang katulong na magtungo sa Los Baños sa pamamagitan ng lawa, dalhin ang malaking maleta at hintayin siya roon, sapagkat itutuloy niya ang kanyang paglalakbay sa lupa, dala ang maletang naglalaman ng kanyang mga bantog na bato. Ang pagdating ng apat na guwardiya sibil ang lubusang nagpaganda ng kanyang loob. Dumating sila upang hulihin si Kabesang Tales at, nang hindi siya matagpuan, si Tandang Selo ang kanilang dinala. Tatlong pagpatay ang naganap nang gabing iyon. Ang prayleng administrador ng asyenda at ang bagong nangungupahan sa mga lupain ni Kabesang Tales ay natagpuang patay, basag ang ulo at puno ng lupa ang bibig, sa hangganan ng mga lupaing iyon; sa bayan, ang asawa ng napatay na nangungupahan ay natagpuan ding pinaslang pagsapit ng umaga, puno rin ng lupa ang bibig at gilit ang leeg, na may isang papel sa tabi kung saan mababasa ang pangalang «Tales» na nakasulat sa dugo na wari’y iginuhit ng isang daliri... Huminahon kayo, mapayapang mga mamamayan ng Kalamba! Wala sa inyo ang nagngangalang Tales, wala sa inyo ang gumawa ng krimen! Kayo ay nagngangalang Luis Habaña, Matías Belarmino, Nicasio Eigasani, Cayetano de Jesus, Mateo Elejorde, Leandro Lopez, Antonino Lopez, Silvestre Ubaldo, Manuel Hidalgo, Paciano Mercado, ang pangalan ninyo ay ang buong bayan ng Kalamba!... Nilinis ninyo ang inyong mga bukid, iniukol ninyo sa mga ito ang pagod ng buong buhay ninyo, ang inyong mga naipon, mga puyat, mga pagtitiis, at inagaw ang mga ito sa inyo, itinaboy kayo mula sa inyong mga tahanan at ipinagbawal sa iba na patuluyin kayo! Hindi sila nasiyahan sa paglabag sa katarungan, niyurakan pa nila ang mga banal na tradisyon ng inyong bansa... Naglingkod kayo sa Espanya at sa hari, at nang sa ngalan nila ay humingi kayo ng katarungan, ipinatapon kayo nang walang paglilitis, inagaw kayo mula sa mga bisig ng inyong mga asawa, mula sa mga halik ng inyong mga anak... Ang sinuman sa inyo ay higit na nagdusa kaysa kay Kabesang Tales, at gayunman ay wala, wala ni isa sa inyo ang naglapat ng katarungan sa sariling kamay... Walang awa ni pagkatao para sa inyo, at inusig kayo hanggang sa kabila ng libingan, gaya ni Mariano Herbosa... Tumangis kayo o tumawa sa mga liblib na pulo kung saan kayo naglalaboy nang walang ginagawa, walang katiyakan sa kinabukasan! Ang Espanya, ang mapagbigay na Espanya ay nagbabantay sa inyo at sa malao’t madali ay makakamit ninyo ang katarungan! ============================================================================== KABANATA XI: LOS BAÑOS ============================================================================== Nangangaso sa Bosoboso ang Kanyang Ekselensiya, ang Kapitan Heneral at Gobernador ng Kapuluang Pilipinas. Ngunit dahil kailangan niyang magsama ng isang banda ng musiko—sapagkat ang ganoon kataas na tao ay hindi papayag na maging mas mababa pa kaysa sa mga imaheng kahoy na inililibot sa prusisyon—at dahil ang hilig sa banal na sining ni Santa Cecilia ay hindi pa lumalaganap sa mga usa at baboy-ramo ng Bosoboso, ang Kanyang Ekselensiya, kasama ang banda ng musiko at ang kanyang abay na mga prayle, militar at kawani, ay hindi nakahuli kahit isang daga, kahit isang ibon. Nakinita ng mga pangunahing pinuno ng lalawigan ang darating na pagkatanggal sa tungkulin o paglipat sa ibang puwesto; nabahala ang mga kawawang gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan] at kabesa de barangay [pinuno ng barangay na naniningil ng buwis] at hindi makatulog, sa takot na baka maisipan ng banal na mangangaso na ipalit ang kanilang mga sarili sa kakulangan ng pagsunod ng mga hayop na may apat na paa sa gubat, gaya ng ginawa na noong nakaraang mga taon ng isang alcalde [Kastilang gobernador ng lalawigan] na naglakbay sa balikat ng mga polista [mga sapilitang manggagawa] dahil walang kabayong sapat na maamo upang managot sa kanyang kaligtasan. Hindi rin nawala ang isang masamang-loob na bulong na nakapagpasya na raw ang Kanyang Ekselensiya na gumawa ng kung ano, sapagkat nakikita niya roon ang mga unang palatandaan ng isang paghihimagsik na dapat sugpuin habang nasa duyan pa, na ang pangangasong walang nahuli ay sumisira sa dangal ng pangalang Kastila, at iba pa, at may tinitingnan na ngang isang kawawang tao upang bihisan ng usa, nang ang Kanyang Ekselensiya, sa isang gawa ng awa na hindi malaman ni Ben Zayb kung anong mga pananalita ang ipupuri, ay pumawi sa lahat ng pangamba nang ipahayag niyang nalulungkot siyang isakripisyo sa kanyang kasiyahan ang mga hayop ng gubat. Sa totoo lang, kontento at nasisiyahan ang Kanyang Ekselensiya inter se [sa loob-loob niya], sapagkat ano kaya ang nangyari kung sumablay siya sa isang hayop, sa isa sa mga usang iyon na walang alam sa mga kaukulan ng pulitika? Saan na pupulutin ang prestihiyo ng soberano? Ano? Isang tunay na Kapitan Heneral ng Pilipinas, sumasablay sa isang hayop, gaya ng isang baguhang mangangaso? Ano ang sasabihin ng mga Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], na sa kanila ay may mga mangangasong may sapat na husay? Manganganib ang integridad ng Inang Espanya... Kaya naman ang Kanyang Ekselensiya, na may ngiting-aso at nagkukunwaring mangangasong hindi nasiyahan, ay nag-utos na bumalik agad sa Los Baños, at hindi niya nakaligtaang magkuwento habang naglalakbay tungkol sa kanyang mga kabayanihan sa pangangaso sa ganito o ganoong gubat ng Península [Espanya], na para bang wala lamang, sa tonong medyo mapagmaliit, na angkop na angkop sa pagkakataon, para sa mga pangangaso sa Pilipinas, psh! Ang paliligo sa Dampalit (Daang pa liit), ang mga paliguang-singaw sa pampang ng lawa, at ang mga laro ng tresillo [larong baraha ng tatlong manlalaro] sa palasyo, kasama ang paminsan-minsang pamamasyal sa kalapit na talon o sa lawa ng mga buwaya, ay may higit na pang-akit at mas kaunting panganib sa integridad ng Inang Espanya. Bandang mga huling araw ng Disyembre, nasa sala ang Kanyang Ekselensiya at naglalaro ng tresillo habang hinihintay ang oras ng tanghalian. Kagagaling lamang niya sa paliligo, kasama ang nakaugaliang baso ng tubig at malambot na laman ng niyog, at nasa pinakamabuting kalagayan siya upang magkaloob ng mga biyaya at pabor. Lalo pang sumasaya ang kanyang loob dahil madalas siyang makagawa ng codillo [panalo laban sa manlalarong nagtaya], sapagkat si Padre Irene at si Padre Sibyla, na kalaro niya, ay ginagamit ang buong talino upang matalo nang palihim, na labis na ikinagagalit ni Padre Camorra, na, dahil kararating lamang noong umagang iyon, ay walang kamalay-malay sa lihim na balak. Ang prayleng artilyero, na tapat na naglalaro at nag-iisip nang mabuti, ay namumula at kinakagat ang kanyang labi tuwing nalilingat o nagkakamali ng kalkula si Padre Sibyla, ngunit hindi siya nangangahas magsalita dahil sa paggalang na ipinadarama sa kanya ng Dominikano; bilang kapalit, kay Padre Irene niya ibinubunton ang galit, na itinuturing niyang sunud-sunuran at mambobola at minamaliit niya sa gitna ng kanyang kagaspangan. Ni hindi man lamang siya tinitingnan ni Padre Sibyla; hinahayaan siyang umangil; si Padre Irene, na mas mapagpakumbaba, ay nagsisikap magdahilan habang hinihimas ang dulo ng kanyang mahabang ilong. Natutuwa ang Kanyang Ekselensiya at sinasamantala, bilang isang mahusay na taktiko gaya ng ipinahiwatig sa kanya ng kanonigo, ang mga pagkakamali ng kanyang mga kalaban. Hindi alam ni Padre Camorra na sa maliit na mesang iyon ay nakataya ang pag-unlad ng isip ng mga Pilipino, ang pagtuturo ng wikang Kastila, at kung nalaman lamang niya, marahil ay buong-galak siyang nakisali sa laro. Sa bukas na balkonahe sa buong haba nito ay pumapasok ang simoy, sariwa at dalisay, at natatanaw ang lawa na ang tubig ay marahang bumubulong sa paanan ng gusali na para bang nagbibigay-pugay. Sa kanan, sa malayo, natatanaw ang isla ng Talim, na lubos na bughaw; sa gitna ng lawa at halos katapat, isang maliit na luntiang isla, ang isla ng Kalamba, walang nakatira, hugis-gasuklay; sa kaliwa, ang magandang baybayin na napapalamutian ng mga kawayanan, isang maliit na burol na nakatunghay sa lawa, pagkatapos ay malalawak na bukirin, pagkatapos ay mga pulang bubong sa gitna ng madilim na luntian ng mga puno, ang bayan ng Kalamba; pagkatapos ay naglalaho ang baybayin sa malayo, at sa dulo, isinasara ng langit ang abot-tanaw sa pagbaba nito sa tubig, na nagbibigay sa lawa ng anyo ng dagat at nagpapatunay sa tawag na ibinibigay rito ng mga Indio: dagat na tabang. Sa isang dulo ng sala, nakaupo sa harap ng isang maliit na mesa na may ilang papeles, ay naroon ang kalihim. Napakasipag ng Kanyang Ekselensiya at ayaw niyang mag-aksaya ng oras, kaya inaasikaso niya ang mga gawain kasama ng kalihim habang siya ang alcalde [ang manlalarong nakapahinga sa isang kamay] sa tresillo at sa mga sandaling ibinabahagi ang mga baraha. Samantala, humihikab at nawawalan ng pasensiya ang kawawang kalihim. Nang umagang iyon ay gumagawa siya, gaya ng araw-araw, ng mga paglilipat ng puwesto, pagsuspinde sa mga kawani, pagpapatapon, pagkakaloob ng mga biyaya, at iba pa, at hindi pa nahihipo ang malaking usapin na pumupukaw ng labis na pag-uusisa: ang petisyon ng mga estudyante na humihingi ng pahintulot na magtatag ng isang Akademya ng Wikang Kastila. Naglalakad-lakad mula sa isang dulo hanggang sa kabila at masiglang nag-uusap kahit pabulong sina Don Custodio, isang mataas na kawani, at isang prayle na nakayuko na wari’y nag-iisip o masama ang loob; Padre Fernández ang kanyang pangalan. Mula sa isang katabing silid ay naririnig ang ingay ng mga bolang nagbabanggaan, mga tawanan, malalakas na halakhak, at sa gitna nito ang tinig ni Simoun, tuyo at matalas: nakikipaglaro ng bilyar ang alahero kay Ben Zayb. Biglang tumayo si Padre Camorra. Padre Camorra: Si Kristo na ang maglaro, puñales [isang mura; sa letra, mga punyal]!—bulalas niya habang ibinabato sa ulo ni Padre Irene ang dalawang barahang natitira sa kanya;—puñales! Tiyak na ang taya, kung hindi man ang codillo, at natalo pa tayo dahil ipinasa ang laro! Puñales, si Kristo na ang maglaro! At galit na galit, ipinaliliwanag niya ang nangyari sa lahat ng nasa sala, lalo na sa tatlong naglalakad-lakad, na para bang ginagawa niya silang mga hukom. Ang Heneral ang naglalaro, siya ang kontra, nakakuha na ng isang ikot si Padre Irene; naglabas siya ng espadas [ang alas ng espada, pinakamataas na baraha] at, puñales! hindi isinuko ng kamoteng si Padre Irene, hindi isinuko ang mala [ikalawang pinakamataas na baraha]. Si Kristo na ang maglaro! Hindi pumunta roon ang anak ng kanyang ina upang magpakapagod ng ulo nang walang saysay at mawalan ng kanyang pera. Padre Camorra: Akala yata ng batang iyan,—dagdag niya na pulang-pula,—ay napupulot ko lang nang walang kahirap-hirap ang aking pera. Bukod pa riyan, nagsisimula nang tumawad ang aking mga Indio!... At habang umaangil at hindi pinapansin ang mga paumanhin ni Padre Irene, na nagsisikap magpaliwanag habang hinihimas ang kanyang nguso upang itago ang kanyang pinong ngiti, ay nagtungo siya sa silid ng bilyar. Padre Sibyla: Padre Fernández, gusto ba ninyong maupo?—tanong ni Padre Sibyla. Padre Fernández: Napakahina ko sa tresillo!—sagot ng prayle na ngumingiwi. Kapitan Heneral: Kung gayon, si Simoun na lang,—sabi ng Heneral;—hoy, Simoun, hoy, mister [ginoo, sa Ingles]! Gusto ba ninyong makisali sa isang laro? Kalihim: Ano ang ipag-uutos tungkol sa mga armas de salón [maliliit na baril na pang-asinta sa loob ng bahay]?—tanong ng kalihim, na sinasamantala ang pagtigil. Sumungaw ang ulo ni Simoun. Padre Irene: Gusto ba ninyong pumalit sa puwesto ni Padre Camorra, Ginoong Simbad?—tanong ni Padre Irene;—mga brilyante ang itataya ninyo sa halip na mga pantaya. Simoun: Wala akong anumang tutol,—sagot ni Simoun habang lumalapit at pinapagpag ang tisang dumungis sa kanyang mga kamay;—at kayo, ano ang itataya ninyo? Padre Sibyla: Ano ba ang itataya namin?—sagot ni Padre Sibyla.—Ang Heneral ay magtataya ng anumang gusto niya, ngunit kami, mga relihiyoso, mga pari... Simoun: Bah!—putol ni Simoun nang may pang-uuyam;—kayo at si Padre Irene ay magbabayad ng mga gawang pagkakawanggawa, mga dasal, mga kabanalan, ano? Padre Sibyla: Alam ninyo na ang mga kabanalang maaaring taglayin ng isang tao,—seryosong katwiran ni Padre Sibyla,—ay hindi gaya ng mga brilyante na maaaring magpalipat-lipat sa mga kamay, ipagbili at muling ipagbili... nananahan ang mga iyon sa pagkatao, mga aksidente na likas na nakakabit sa nagtataglay... Simoun: Kung gayon, kontento na akong bayaran ninyo ako sa salita lamang,—masayang tugon ni Simoun;—kayo, Padre Sibyla, sa halip na bigyan ako ng limang puntos ay sasabihin ninyo, halimbawa: tinatalikuran ko sa loob ng limang araw ang karalitaan, ang kababaang-loob, ang pagsunod... kayo, Padre Irene: tinatalikuran ko ang kalinisang-puri, ang pagkabukas-palad, at iba pa. Nakikita ninyo, maliit na bagay iyon, at brilyante ang itataya ko! Padre Irene: Kay kakatwang tao nitong si Simoun, kung ano-ano ang naiisip!—sabi ni Padre Irene habang tumatawa. Simoun: At ito,—patuloy ni Simoun habang tinatapik nang may pagkapalagayang-loob ang balikat ng Kanyang Ekselensiya,—ito ay magbabayad sa akin: sa limang puntos, isang kasulatan para sa limang araw na pagkakakulong; sa isang solo [panalong walang palit ng baraha], limang buwan; sa isang codillo, isang blangkong utos ng pagpapatapon; sa isang bola [panalo sa lahat ng ikot]... sabihin nating isang mabilisang pagpatay ng guwardiya sibil habang inihahatid ang taong pipiliin ko mula sa isang bayan patungo sa iba, at iba pa. Kakaiba ang taya. Lumapit ang tatlong naglalakad-lakad. Mataas na Kawani: Ngunit, Ginoong Simoun,—tanong ng mataas na kawani,—ano ang mapapala ninyo sa pagpanalo ng mga kabanalang sa salita lamang, at mga buhay at mga pagpapatapon at mga mabilisang pagpatay? Simoun: Aba, marami! Pagod na akong makarinig ng usapan tungkol sa mga kabanalan at gusto ko sanang makuha ang lahat ng iyon, lahat ng kabanalang nasa mundo, na nakasilid sa isang sako upang ihagis sa dagat, kahit kailanganin ko pang gawing pabigat ang lahat ng aking brilyante... Padre Irene: Kay kakatwang kapritso!—bulalas ni Padre Irene habang tumatawa;—at ang mga pagpapatapon at mabilisang pagpatay? Simoun: Aba, upang linisin ang bansa at wasakin ang lahat ng masamang binhi... Padre Irene: Naku! Galit pa rin kayo sa mga tulisan, gayong maaari sana silang humingi sa inyo ng mas malaking pantubos o kunin ang lahat ng inyong alahas. Aba, kaibigan, huwag kayong maging walang utang na loob! Ikinuwento ni Simoun na hinarang siya ng isang pangkat ng mga tulisan na, matapos siyang asikasuhin nang mabuti nang isang araw, ay hinayaan siyang ituloy ang paglalakbay nang walang hinihinging ibang pantubos kundi ang kanyang dalawang napakagandang rebolber na Smith at ang dalawang kahon ng bala na dala niya. Idinagdag niya na nagpaabot ang mga tulisan ng maraming pangungumusta sa Kanyang Ekselensiya, ang Kapitan Heneral. At dahil dito, at dahil ikinuwento rin ni Simoun na mahusay ang pagkakasangkap ng mga tulisan ng mga eskopeta, riple at rebolber, at na laban sa ganoong mga tao ay hindi maipagtatanggol ng isang taong nag-iisa ang sarili gaano man siya kahusay na armado, ang Kanyang Ekselensiya, upang maiwasan sa hinaharap na magkaroon ng armas ang mga tulisan, ay maglalabas ng isang bagong dekreto tungkol sa mga pistolas de salón [maliliit na pistolang pang-asinta]. Simoun: Kabaligtaran, kabaligtaran!—tutol ni Simoun;—para sa akin, ang mga tulisan ang pinakamararangal na tao sa bansa; sila lamang ang kumikita ng kanilang kanin nang marapat... Sa palagay ba ninyo, kung napasakamay ako ng... aba! ninyo, halimbawa, ay hahayaan ninyo akong makatakas nang hindi kinukuha ang kalahati man lamang ng aking mga alahas? Tututol sana si Don Custodio: ang Simoun na iyon ay tunay na isang bastos na mulato [may dugong puti at Aprikano] na Amerikano na nagsasamantala sa kanyang pakikipagkaibigan sa Kapitan Heneral upang insultuhin si Padre Irene. Totoo rin naman na hindi rin siya pakakawalan ni Padre Irene kapalit ng ganoon kaliit na bagay. Simoun: Ang kasamaan ay wala sa pagkakaroon ng mga tulisan sa kabundukan at sa mga ilang na pook,—patuloy ni Simoun;—ang kasamaan ay nasa mga tulisan ng mga bayan at ng mga lungsod... Padre Irene: Gaya ninyo,—dagdag ng kanonigo habang tumatawa. Simoun: Oo, gaya ko, gaya natin, maging tapat tayo, walang Indio rito na nakaririnig sa atin,—patuloy ng alahero;—ang kasamaan ay nasa hindi pagiging hayagang tulisan nating lahat; kapag nangyari iyon at manirahan tayo sa mga gubat, sa araw na iyon ay maliligtas ang bansa, sa araw na iyon ay isisilang ang isang bagong lipunan na mag-aayos ng sarili nang mag-isa... at makapaglalaro na nang matiwasay ng tresillo ang Kanyang Ekselensiya nang hindi na kailangang abalahin siya ng kalihim... Humihikab ang kalihim nang sandaling iyon, iniuunat ang dalawang bisig sa ibabaw ng ulo at iniuunat hangga’t maaari ang mga binting nakakrus sa ilalim ng maliit na mesa. Nagtawanan ang lahat nang makita siya. Ninais ng Kanyang Ekselensiya na ibahin ang takbo ng usapan, at binitawan ang mga barahang kanina pa niya binabalasa, at nagsabi nang kalahating seryoso at kalahating nakangiti: Kapitan Heneral: Tama na, tama na! Sapat na ang mga biro at laro; magtrabaho tayo, magtrabaho tayo nang puspusan dahil may kalahating oras pa tayo bago ang tanghalian. Marami bang usaping dapat asikasuhin? Nakinig na mabuti ang lahat. Sa araw na iyon gagawin ang labanan tungkol sa usapin ng pagtuturo ng wikang Kastila, na dahilan kaya ilang araw nang naroroon si Padre Sibyla at si Padre Irene. Alam ng lahat na ang una, bilang Bise Rektor, ay tutol sa panukala at ang ikalawa ay sumusuporta rito, at ang kanyang mga pagkilos naman ay sinusuportahan ng ginang na kondesa. Kapitan Heneral: Ano iyon, ano iyon?—tanong ng Kanyang Ekselensiya nang naiinip. Kalihim: Ang uhapin ng mha ahmah he halon,—ulit ng kalihim habang pinipigil ang isang hikab. Kapitan Heneral: Ipinagbabawal na ang mga iyon! Mataas na Kawani: Paumanhin, Heneral,—sabi nang seryoso ng mataas na kawani:—pahihintulutan ako ng Inyong Ekselensiya na ipaalala sa inyo na ang paggamit ng mga armas de salón ay pinahihintulutan sa lahat ng bansa sa mundo... Nagkibit-balikat ang Heneral. Kapitan Heneral: Hindi tayo gumagaya sa alinmang bansa sa mundo,—tuyong puna niya. Sa pagitan ng Kanyang Ekselensiya at ng mataas na kawani ay laging may hindi pagkakasundo ng opinyon, at sapat nang magbigay ng anumang puna ang huli upang manatiling matigas sa kanyang paninindigan ang una. Sumubok ng ibang landas ang mataas na kawani. Mataas na Kawani: Ang mga armas de salón ay makapipinsala lamang sa mga daga at mga inahin,—sabi niya;—sasabihin nila na... Kapitan Heneral: Na tayo’y mga inahin [sa Kastila, tawag din sa duwag]?—patuloy ng Heneral habang nagkikibit-balikat;—at ano naman sa akin? Nakapagbigay na ako ng mga patunay na hindi ako ganoon. Kalihim: Ngunit may isang bagay,—puna ng kalihim;—apat na buwan na ang nakararaan, nang ipagbawal ang paggamit ng mga armas, tiniyak sa mga dayuhang importador na papayagan ang mga armas de salón. Nagsalubong ang mga kilay ng Kanyang Ekselensiya. Simoun: Ngunit may lunas ang bagay na iyan,—sabi ni Simoun. Kapitan Heneral: Paano? Simoun: Simple lamang. Ang mga armas de salón ay halos lahat may anim na milimetrong kalibre, kahit man lamang ang mga nasa pamilihan. Pahintulutan ang pagbebenta para lamang sa lahat ng walang anim na milimetrong iyon! Ipinagdiwang ng lahat ang naisip ni Simoun, maliban sa mataas na kawani na bumulong sa tainga ni Padre Fernández na hindi iyon seryoso at hindi iyon ang tinatawag na pamamahala. Kalihim: Ang maestro ng Tiani,—patuloy ng kalihim habang binubuklat ang ilang papeles,—ay humihiling na bigyan siya ng mas mabuting lugar para... Padre Camorra: Ano pang lugar ang hihingin niya, gayong may isang kamalig siya para sa sarili lamang?—putol ni Padre Camorra, na lumapit na at nakalimot na sa tresillo. Kalihim: Sinasabi niya na wala na itong bubong,—tugon ng kalihim,—at na dahil bumili siya mula sa sariling bulsa ng mga mapa at larawan, hindi niya maaaring ilantad ang mga ito sa sama ng panahon... Kapitan Heneral: Ngunit wala akong kinalaman diyan,—bulong ng Kanyang Ekselensiya;—dumulog siya sa Direktor ng Administrasyon, sa Gobernador ng lalawigan o sa nuncio [sugo ng Papa sa isang bansa]... Padre Camorra: Ang masasabi ko sa inyo,—sabi ni Padre Camorra,—ay ang maestrillo [hamak na maestro] na iyan ay isang filibusterillo [hamak na kaaway ng pamahalaan] na palaging hindi nasisiyahan: isipin ninyo, ang erehe ay nagkakalat na pareho lamang nabubulok ang mga inililibing nang marangya at ang mga inililibing nang walang ganoon! Balang araw ay sasampalin ko siya! At ikinuyom ni Padre Camorra ang kanyang mga kamao. Padre Sibyla: At sa totoo lang,—puna ni Padre Sibyla na para bang si Padre Irene lamang ang kinakausap,—ang gustong magturo ay nagtuturo kahit saan, sa ilalim ng langit: nagturo si Socrates sa mga liwasang-bayan, si Plato sa mga hardin ni Academo, at si Kristo sa mga bundok at lawa. Kapitan Heneral: May ilang reklamo ako laban sa maestrillo na iyan,—sabi ng Kanyang Ekselensiya habang nakikipagpalitan ng tingin kay Simoun;—sa palagay ko, ang pinakamabuti ay suspendihin siya. Kalihim: Suspendihin!—ulit ng kalihim. Naawa ang mataas na kawani sa kapalaran ng kawawang iyon na humingi ng tulong at ang natagpuan ay pagkatanggal sa tungkulin, at ninais niyang gumawa ng kahit ano para sa kanya. Mataas na Kawani: Ang totoo,—pahiwatig niya nang may kaunting pag-aatubili,—ay hindi lubos na naaasikaso nang mabuti ang edukasyon... Kapitan Heneral: Nag-utos na ako ng malalaking halaga para sa pagbili ng mga kagamitan,—sabi nang may kapalaluan ng Kanyang Ekselensiya, na para bang ibig niyang sabihin: Higit pa sa dapat ang nagawa ko! Mataas na Kawani: Ngunit dahil walang angkop na mga gusali, masisira lamang ang mga kagamitang bibilhin... Kapitan Heneral: Hindi magagawa nang minsanan ang lahat,—tuyong putol ng Kanyang Ekselensiya;—mali ang mga guro rito sa paghingi ng mga gusali gayong ang mga nasa Península ay namamatay sa gutom. Napakalaking kapalaluan ang ibiging maging mas maginhawa pa kaysa sa mismong madre patria [inang bansa, ang Espanya]! Isang Tinig: Filibusterismo [paghihimagsik laban sa Espanya]... Ben Zayb: Higit sa lahat ang Inang Espanya! Higit sa lahat, tayo ay mga Kastila!—dagdag ni Ben Zayb na nagniningning ang mga mata sa pagkamakabayan, at medyo namula nang makita niyang walang sumunod sa kanya. Kapitan Heneral: Mula ngayon,—pagtatapos ng Heneral,—lahat ng magrereklamo ay sususpendihin. Don Custodio: Kung tatanggapin lamang sana ang aking panukala,—pangahas na sabi ni Don Custodio na para bang kinakausap ang sarili. Isang Tinig: Tungkol sa mga gusali ng paaralan? Don Custodio: Simple, praktikal at matipid gaya ng lahat ng aking panukala, na isinilang mula sa mahabang karanasan at sa pagkakilala sa bansa. Magkakaroon ng mga paaralan ang mga bayan nang hindi gumagastos ang pamahalaan kahit isang kuwarto. Kalihim: Alam ko na,—tugon nang pakutya ng kalihim;—pipilitin ang mga bayan na ipatayo ang mga iyon sa sarili nilang gastos. Nagtawanan ang lahat. Don Custodio: Hindi, ginoo, hindi, ginoo,—sigaw ni Don Custodio, na nasaktan at namumula:—nakatayo na ang mga gusali at hinihintay na lamang na gamitin. Malinis at mabuti sa kalusugan, walang kapantay, maluluwang... Nagkatinginan ang mga prayle nang may kaunting pagkabalisa. Imumungkahi kaya ni Don Custodio na gawing paaralan ang mga simbahan at ang mga kumbento o tirahan ng mga kura? Kapitan Heneral: Tingnan natin!—sabi ng Heneral habang kumukunot ang noo. Don Custodio: Aba, Heneral, napakasimple,—tugon ni Don Custodio habang tumutuwid at naglalabas ng hungkag na tinig na pang-seremonya;—bukas lamang ang mga paaralan sa mga araw ng trabaho, at ang mga sabungan sa mga araw ng pista... Kung gayon, gawing paaralan ang mga sabungan, kahit man lamang sa loob ng linggo. Isang Tinig: Aba, aba, aba! Isa pang Tinig: Lumabas din sa wakas! Ikatlong Tinig: Ngunit kung ano-ano ang naiisip ninyo, Don Custodio! Ikaapat na Tinig: Anong nakatutuwang panukala! Ikalimang Tinig: Nalampasan na niya ang lahat! Don Custodio: Ngunit, mga ginoo,—sigaw ni Don Custodio nang marinig ang napakaraming bulalas;—maging praktikal tayo: anong lugar ang mas angkop kaysa sa mga sabungan? Malalaki ang mga ito, mahusay ang pagkakagawa, at walang silbi sa loob ng linggo. Kahit sa pananaw ng moralidad, lubos na katanggap-tanggap ang aking panukala: magsisilbi itong isang uri ng lingguhang paglilinis at pagbabayad-sala ng templo ng sugal, kung masasabi natin. Padre Camorra: Ngunit may mga pagkakataong may sabong sa loob ng linggo,—puna ni Padre Camorra,—at hindi makatarungan na, gayong nagbabayad sa pamahalaan ang mga kontratista ng mga sabungan... Don Custodio: Aba! Sa mga araw na iyon ay isasara ang paaralan! Kapitan Heneral: Aba, aba!—sabi ng Kapitan Heneral na nasisindak;—hindi mangyayari ang ganoong kasuklam-suklam na bagay habang ako ang namamahala! Na isara ang mga paaralan dahil may sugal! Aba, aba, aba! Magbibitiw muna ako sa tungkulin! At tunay na nasisindak ang Kanyang Ekselensiya. Don Custodio: Ngunit, Heneral, mas mabuti nang isara ang mga ito nang ilang araw kaysa nang ilang buwan. Padre Irene: Imoral iyon!—dagdag ni Padre Irene, na mas galit pa kaysa sa Kanyang Ekselensiya. Don Custodio: Mas imoral na magkaroon ng magagandang gusali ang mga bisyo at ang karunungan ay wala... Maging praktikal tayo, mga ginoo, at huwag tayong padala sa pagkasentimental. Sa pulitika ay walang mas masama pa kaysa sa pagkasentimental. Habang dahil sa takot sa sasabihin ng tao ay ipinagbabawal natin ang pagtatanim ng opyo sa ating mga kolonya, pinahihintulutan naman natin na hithitin ito roon; ang resulta, hindi natin nilalabanan ang bisyo kundi naghihirap pa tayo... Padre Irene: Ngunit tandaan ninyo na nagbibigay iyon sa pamahalaan, nang walang anumang pagod, ng higit sa apat na raan at limampung libong piso,—tugon ni Padre Irene, na lalo’t lalong nagiging gubernamental [pumapanig sa pamahalaan]... Kapitan Heneral: Tama na, tama na, mga ginoo!—sabi ng Kanyang Ekselensiya na pinuputol ang pagtatalo:—may mga panukala ako tungkol sa bagay na ito at inilalaan ko ang aking natatanging pansin sa sangay ng pampublikong edukasyon. May iba pa ba? Tumingin nang may kaunting pagkabalisa ang kalihim kay Padre Sibyla at kay Padre Irene. Lalabas na ang mabigat na usapin. Kapwa sila naghanda. Kalihim: Ang petisyon ng mga estudyante na humihingi ng pahintulot na magbukas ng isang Akademya ng Wikang Kastila,—sagot ng kalihim. Isang pangkalahatang pagkilos ang napansin sa mga nasa sala, at matapos magkatinginan ay itinuon nila ang kanilang mga mata sa Heneral upang basahin kung ano ang ipag-uutos niya. Anim na buwan nang naroroon ang petisyon at naghihintay ng pasya, at naging isang uri na ito ng casus belli [dahilan ng digmaan] sa ilang mga lupon. Nakayuko ang mga mata ng Kanyang Ekselensiya na para bang upang hindi mabasa ang kanyang iniisip. Nagiging nakaaasiwa ang katahimikan at naunawaan ito ng Heneral. Kapitan Heneral: Ano ang palagay ninyo?—tanong niya sa mataas na kawani. Mataas na Kawani: Ano pa ang magiging palagay ko, Heneral!—sagot ng tinanong habang nagkikibit-balikat at mapait na ngumingiti;—ano pa ang magiging palagay ko kundi na makatarungan ang petisyon, napakamakatarungan, at nakapagtataka sa akin na anim na buwan ang ginugol sa pag-iisip tungkol dito! Padre Sibyla: May mga pagsasaalang-alang na humahadlang,—tugon ni Padre Sibyla nang malamig at medyo nakapikit. Muling nagkibit-balikat ang mataas na kawani na gaya ng isang hindi makaunawa kung anong mga pagsasaalang-alang ang maaaring iyon. Padre Sibyla: Bukod sa pagiging wala sa tamang panahon ng layunin,—patuloy ng Dominikano,—bukod sa kung gaano ito lumalapastangan sa aming mga pribilehiyo... Hindi nangahas magpatuloy si Padre Sibyla at tumingin kay Simoun. Simoun: Medyo kahina-hinala ang katangian ng petisyon,—pagtatapos ni Simoun habang nakikipagpalitan ng tingin sa Dominikano. Dalawang beses na kumurap ang Dominikano. Si Padre Irene, na nakakita sa kanila, ay nakaunawa na halos talo na ang kanyang ipinaglalaban: kontra rito si Simoun. Padre Sibyla: Isa itong mapayapang paghihimagsik, isang rebolusyon sa papel sellado [opisyal na papel na may tatak ng pamahalaan],—dagdag ni Padre Sibyla. Mataas na Kawani: Rebolusyon, paghihimagsik?—tanong ng mataas na kawani habang tinitingnan ang isa’t isa na para bang wala siyang nauunawaan. Kalihim: Pinangungunahan ito ng ilang kabataang binabansagang labis na makareporma at makabago, kung hindi man ibang bagay,—dagdag ng kalihim habang nakatingin sa Dominikano.—Kasama nila ang isang nagngangalang Isagani, magaslaw ang isip... pamangkin ng isang kurang klerigo... Padre Fernández: Estudyante ko siya,—tugon ni Padre Fernández,—at lubos akong nasisiyahan sa kanya... Padre Camorra: Puñales, kakaibang kasiyahan iyan!—bulalas ni Padre Camorra;—sa bapor ay muntik na kaming magsampalan: dahil medyo bastos siya, tinulak ko siya at gumanti siya ng isa pang tulak! Kalihim: Naroon din ang isang nagngangalang Macaragui o Macarai... Padre Irene: Macarai,—tugon ni Padre Irene na nakikisali naman;—isang batang napakabait at kaibig-ibig. At ibinulong niya sa tainga ng Heneral: Padre Irene: Iyan ang nabanggit ko sa inyo, napakayaman niya... masigasig siyang inirerekomenda ng ginang na kondesa. Kapitan Heneral: Ah! Kalihim: Isang estudyante ng Medisina, isang nagngangalang Basilio... Padre Irene: Tungkol sa Basiliong iyan ay wala akong masasabi,—tugon ni Padre Irene habang itinataas ang mga kamay at ibinubuka na para bang sasabihin ang dóminus vobiscum [Sumainyo ang Panginoon];—para sa akin, iyan ay tahimik na tubig. Kailanman ay hindi ko nalaman kung ano ang gusto niya o kung ano ang iniisip niya. Sayang at wala rito si Padre Salví upang magbigay sa atin ng ilang bagay tungkol sa kanyang nakaraan! Parang narinig ko na noong bata pa siya ay nagkaroon siya ng gusot sa guwardiya sibil... napatay ang kanyang ama sa kung anong gulo na hindi ko na matandaan... Ngumiti si Simoun nang dahan-dahan, walang ingay, na ipinakikita ang kanyang mapuputi at maayos na nakahanay na mga ngipin... Kapitan Heneral: Aha! Aha!—sabi ng Kanyang Ekselensiya habang tumatango-tango:—ganoon pala, ha? Isulat ninyo ang pangalang iyan! Mataas na Kawani: Ngunit, Heneral,—sabi ng mataas na kawani nang makitang sumasama ang takbo ng usapan,—hanggang ngayon ay walang anumang tiyak na nalalaman laban sa mga kabataang iyon; napakamakatarungan ng kanilang petisyon, at wala tayong anumang karapatang tanggihan ito batay lamang sa mga hinala. Ang palagay ko ay dapat ipagkaloob ng pamahalaan ang hinihingi, bilang patunay ng pagtitiwala nito sa bayan at sa katatagan ng sariling saligan; at malaya itong bawiin pagkatapos ang pahintulot kapag nakita nitong inaabuso ang kabutihan nito. Hindi mawawalan ng mga dahilan o palusot; mababantayan natin sila... Bakit natin sasaktan ang loob ng ilang kabataan na maaaring magtanim ng sama ng loob pagkatapos, gayong ang hinihingi nila ay iniuutos ng mga kautusan ng hari? Tumango-tango bilang pagsang-ayon sina Padre Irene, Don Custodio at Padre Fernández. Padre Camorra: Ngunit hindi dapat matuto ng Kastila ang mga Indio, alam ba ninyo?—sigaw ni Padre Camorra;—hindi sila dapat matuto dahil pagkatapos ay makikipagtalo na sila sa amin, at ang mga Indio ay hindi dapat makipagtalo kundi sumunod at magbayad... hindi sila dapat makialam sa pagpapakahulugan sa sinasabi ng mga batas o ng mga aklat, napakatuso nila at mahilig sa usapin! Sa sandaling matuto sila ng Kastila ay nagiging kaaway sila ng Diyos at ng Espanya... basahin ninyo kung hindi ang Tandang Basio Macunat; iyan, iyan ang aklat! May mga katotohanan iyan na ganito! At ipinakikita niya ang kanyang bilugang mga kamao. Hinaplos ni Padre Sibyla ang ahit na tuktok ng kanyang ulo bilang tanda ng pagkainip. Padre Sibyla: Isang salita lamang!—sabi niya na ginagamit ang pinakamapagkasundong tono sa gitna ng kanyang pagkayamot;—hindi lamang pagtuturo ng Kastila ang usapin dito; dito ay may isang tahimik na labanan sa pagitan ng mga estudyante at ng Unibersidad ng Santo Tomas; kapag nagtagumpay ang mga estudyante, babagsak sa lupa ang aming prestihiyo, sasabihin nilang natalo nila kami at magbubunyi sila, at paalam na lakas moral, paalam na ang lahat! Kapag nasira na ang unang dike, sino ang makapipigil sa kabataang iyan? Sa aming pagbagsak ay ibabadya lamang namin ang sa inyo! Pagkatapos namin, ang pamahalaan. Padre Camorra: Puñales, hindi maaari iyan!—sigaw ni Padre Camorra;—tingnan muna natin kung sino ang may mas maraming kamao! Saka nagsalita si Padre Fernández, na sa buong pagtatalo ay ngumiti lamang. Nakinig na mabuti ang lahat dahil alam nilang matalas ang kanyang isip. Padre Fernández: Huwag sana kayong magdamdam, Padre Sibyla, kung iba ang tingin ko sa usaping ito, ngunit kakaiba ang aking kapalaran na halos laging salungat sa aking mga kapatid. Kaya sinasabi ko na hindi tayo dapat maging ganoon kapesimista. Maaaring ipagkaloob ang pagtuturo ng Kastila nang walang anumang panganib, at upang hindi ito magmukhang pagkatalo ng Unibersidad, dapat tayong mga Dominikano ay magsikap at maging unang magdiwang dito: naroon ang pulitika. Bakit tayo laging makikipag-igting sa bayan, gayong sa kabila ng lahat ay kakaunti tayo at sila ang nakararami, gayong tayo ang nangangailangan sa kanila at hindi sila sa atin?—Sandali, Padre Camorra, sandali lang!—Sabihin nang sa ngayon ay mahina ang bayan at wala pang gaanong kaalaman, ako man ay naniniwalang ganoon, ngunit hindi na ganoon bukas, o sa makalawa. Bukas o makalawa ay sila na ang mas malakas, malalaman na nila kung ano ang makabubuti sa kanila at hindi natin iyon mapipigilan, gaya ng hindi mapipigilan na ang mga bata, pagsapit sa isang gulang, ay makaalam ng maraming bagay... Kaya sinasabi ko, bakit hindi natin samantalahin ang kalagayang ito ng kamangmangan upang lubos na baguhin ang ating patakaran, upang itayo ito sa isang matibay at walang-hanggang saligan, sa katarungan, halimbawa, sa halip na sa kamangmangan? Sapagkat walang hihigit pa sa pagiging makatarungan; ito ang lagi kong sinasabi sa aking mga kapatid at ayaw nila akong paniwalaan. Ang Indio, gaya ng lahat ng bayang bata pa, ay sumasamba sa katarungan; humihingi siya ng parusa kapag nagkasala siya, kung paanong ikinagagalit niya ito kapag hindi niya ito nararapat. Makatarungan ba ang hinihingi nila? Kung gayon ay ipagkaloob natin, ibigay natin sa kanila ang lahat ng paaralang gusto nila, mapapagod din sila: tamad ang kabataan at ang nagpapakilos dito ay ang ating pagtutol. Ang ating tali ng prestihiyo, Padre Sibyla, ay gasgas na gasgas na; maghanda tayo ng iba, ang tali ng utang na loob, halimbawa. Huwag tayong maging hangal; gawin natin ang ginagawa ng mga tusong Heswita... Padre Sibyla: Oh, oh, Padre Fernández! Hindi, hindi; matitiis ni Padre Sibyla ang lahat maliban sa ihain sa kanya ang mga Heswita bilang huwaran. Nanginginig at namumutla, nagbuhos siya ng mapapait na paninisi. Padre Sibyla: Pransiskano muna ako... kahit ano, huwag lang Heswita!—sabi niya, na wala na sa sarili. Isang Tinig: Oh, oh! Isa pang Tinig: Eh, eh! Padre P—!! Sumunod ang isang pagtatalo na doon ay nakisali ang lahat, nakalimot na sa Kapitan Heneral; sabay-sabay silang nagsasalita, nagsisigawan, hindi nagkakaintindihan, nagsasalungatan; nagbabangayan sina Ben Zayb at Padre Camorra at nagpapakitaan ng kamao, ang isa ay nagsasalita tungkol sa mga gansa at ang isa nama’y tungkol sa mga tagasipsip ng tinta; si Padre Sibyla ay nagsasalita tungkol sa Kapitulo at si Padre Fernández tungkol sa Summa [Kabuuan ng Teolohiya] ni Santo Tomas, at iba pa, hanggang sa pumasok ang kura ng Los Baños upang ipaalam na nakahanda na ang tanghalian. Tumayo ang Kanyang Ekselensiya at sa gayon ay naputol ang pagtatalo. Kapitan Heneral: Hala, mga ginoo!—sabi niya;—ngayong araw ay nagtrabaho tayo na parang mga negro, at nakabakasyon pa man din tayo! May nagsabi na ang mabibigat na usapin ay dapat pag-usapan sa panghimagas. Lubos akong sang-ayon sa palagay na iyan. Kalihim: Baka hindi tayo matunawan,—puna ng kalihim, na tumutukoy sa init ng pagtatalo. Kapitan Heneral: Kung gayon ay ipagpaliban natin hanggang bukas. Nagtayuan ang lahat. Mataas na Kawani: Heneral,—bulong ng mataas na kawani;—bumalik ang anak na babae ng Kabesang Tales na iyon upang hilingin ang paglaya ng kanyang maysakit na lolo, na nakakulong sa halip na ang kanyang ama... Tiningnan siya ng Kanyang Ekselensiya nang may pagkayamot at hinimas ang kanyang malapad na noo. Kapitan Heneral: Naku naman! Hindi man lang ba ako hahayaang mananghalian nang payapa! Mataas na Kawani: Ikatlong araw na niyang pumupunta; kawawang dalagita... Padre Camorra: Ah, demonyo!—bulalas ni Padre Camorra;—sinasabi ko nga sa sarili ko: may sasabihin ako sa Heneral, kaya ako pumunta... upang suportahan ang kahilingan ng dalagang iyon! Kinamot ng Heneral ang likod ng kanyang tainga. Kapitan Heneral: Sige na!—sabi niya;—magpadala ang kalihim ng isang kautusan sa tenyente ng guwardiya sibil, upang pakawalan siya! Hindi nila masasabing hindi tayo maawain at mahabagin! At tumingin siya kay Ben Zayb. Kumurap ang mamamahayag. ============================================================================== KABANATA XII: PLÁCIDO PENITENTE ============================================================================== Masama ang loob at halos lumuluha ang mga mata ni Plácido Penitente habang tinatahak niya ang Escolta patungo sa Unibersidad ng Santo Tomas. Halos isang linggo pa lamang mula nang dumating siya mula sa kanyang bayan, at nakadalawang sulat na siya sa kanyang ina upang ulitin ang kanyang hangaring iwan na ang pag-aaral, umuwi at magtrabaho. Sumagot ang kanyang ina na magtiyaga siya, na dapat man lamang siyang magtapos ng bachiller en artes [titulo ng pagtatapos sa mataas na paaralan], sapagkat nakalulungkot na iwan ang mga aklat matapos ang apat na taon ng gastos at sakripisyo ng kapwa nila. Saan kaya nanggagaling ang pag-ayaw ni Penitente sa pag-aaral, gayong isa siya sa pinakamasisipag sa tanyag na kolehiyong pinamamahalaan ni Padre Valerio sa Tanauan? Doon ay itinuturing si Penitente na isa sa pinakamahuhusay sa Latin at sa matatalas na mangangatwiran, na marunong magbuhol o magkalag ng mga tanong na pinakasimple o pinakamalalim; itinuturing siya ng kanyang mga kababayan na pinakamatalino, at ang kanyang kura, dahil sa katanyagang iyon, ay ginagawaran na siya ng titulong filibustero [kaaway ng pamahalaan], tiyak na patunay na hindi siya hangal o walang kakayahan. Hindi maipaliwanag ng kanyang mga kaibigan ang hangaring iyon na umuwi at iwan ang pag-aaral: wala siyang kasintahan, hindi siya sugarol, halos hindi siya marunong ng hungkian [isang larong baraha] at bihira siyang mangahas sa isang revesino [isa pang larong baraha], hindi siya naniniwala sa mga payo ng mga prayle, pinagtatawanan niya ang Tandang Basio [isang aklat-pangaral sa Tagalog], may sobra siyang pera at magagarang damit, gayunman ay masama ang loob niya kung pumasok sa klase at nandidiri siya kung tumingin sa mga aklat. Sa Puente de España, tulay na sa pangalan lamang may kinalaman sa Espanya sapagkat pati ang mga bakal nito ay galing sa ibang bansa, nasalubong niya ang mahabang prusisyon ng mga kabataang patungo sa Intramuros, sa kani-kanilang kolehiyo. Ang ilan ay nakadamit-Europeo, mabilis maglakad, may pasang mga aklat at kuwaderno, may iniisip, inaalala ang kanilang aralin at ang kanilang mga komposisyon: sila ang mga mag-aaral ng Ateneo. Ang mga mag-aaral ng Letran ay nakikilala dahil halos lahat sila ay nakadamit-Pilipino, mas marami at mas kaunti ang dalang aklat. Ang mga taga-Unibersidad ay mas maingat at mas malinis manamit, mabagal maglakad, at sa halip na mga aklat ay karaniwang may dalang baston. Hindi gaanong maingay ni magulo ang kabataang nag-aaral sa Pilipinas; tila laging may iniisip; sinumang makakita sa kanila ay magsasabing walang anumang pag-asang nagniningning sa harap ng kanilang mga mata, walang anumang masayang kinabukasan. Bagaman paminsan-minsan ay pinasasaya ang prusisyon ng magigiliw at makukulay na anyo ng mga mag-aaral na babae ng Escuela Municipal [paaralang pambayan], na may laso sa balikat at mga aklat sa kamay at sinusundan ng kanilang mga katulong, bahagya lamang umaalingawngaw ang isang tawa, bahagya lamang naririnig ang isang biro; walang awitan, walang nakatutuwang patawa; kung mayroon man, mga birong magaspang at mga away ng maliliit. Ang malalaki ay halos laging seryoso at maayos ang kilos, gaya ng mga estudyanteng Aleman. Tinatahak ni Plácido ang paseo de Magallanes upang pumasok sa butas—dating pintuan—ng Santo Domingo, nang bigla siyang makatanggap ng isang tapik sa balikat na nagpalingon agad sa kanya nang masama ang loob. Juanito: Olé [sigaw ng paghanga at pagbati], Penitente, olé, Penitente! Ang kaklase niyang si Juanito Pelaez iyon, ang barbero o paborito ng mga propesor, pilyo at masama na walang kapantay, may tinging malikot at ngiting tuso. Anak ng isang mestizo [may halong dugo] na Kastila—mayamang mangangalakal sa isa sa mga arrabal [karatig-pook sa labas ng lungsod], na ibinubuhos ang lahat ng kanyang ligaya at pag-asa sa talino ng binata—malaki ang maaasahan sa kanya dahil sa kanyang mga kapilyuhan, at dahil sa kanyang ugaling paglaruan nang masama ang lahat at pagkatapos ay magtago sa likod ng kanyang mga kasama, nagkaroon siya ng isang kakaibang kuba na lumalaki tuwing gagawa siya ng isa sa kanyang mga kalokohan at tatawa. Juanito: Ano, nagsaya ka ba, Penitente?—tanong niya habang tinatapik nang malakas ang balikat nito. Plácido: Ganoon lang,—sagot ni Plácido, na medyo naiinis;—at ikaw? Juanito: Aba, napakasaya! Isipin mo, inanyayahan ako ng kura ng Tiani na magbakasyon sa kanyang bayan, kaya pumunta ako... chico [bata, kaibigan]! kilala mo ba si Padre Camorra? Aba, isa siyang kurang liberal, napakamagiliw, prangka, napakaprangka, isa sa mga gaya ni Padre Paco... At dahil maraming magagandang dalaga, anong mga kasayahan ang ginawa namin, siya sa kanyang gitara at sa kanyang mga peteneras [awiting-bayang Espanyol], at ako sa aking biyolin... Sinasabi ko sa iyo, chico, nagsaya kami nang husto; walang bahay na hindi namin inakyat! At may ibinulong siyang ilang salita sa tainga ni Plácido, at pagkatapos ay tumawa siya nang malakas. At dahil nagpakita si Plácido ng kaunting pagtataka, idinagdag niya: Juanito: Maisusumpa ko sa iyo! Wala silang magagawa, sapagkat sa isang kautusan lamang ng pamahalaan ay naaalis niya ang ama, ang asawa o ang kapatid, at tapos ang usapan! Gayunman, may nakatagpo kaming isang tanga, kasintahan yata ni Basilio, alam mo ba? Ang tanga talaga ng Basiliong iyan! Magkaroon ng kasintahang walang alam kahit isang salitang Kastila, walang pera at naging katulong pa! Mailap na walang kapareho pero maganda: isang gabi ay pinagpapalo ni Padre Camorra ng baston ang dalawang bagong-tao [binata] na nanghaharana sa kanya, at hindi ko alam kung paanong hindi niya napatay ang mga iyon. Pero sa kabila ng lahat, mailap pa rin siya gaya ng dati! Pero daranasin din niya iyan gaya ng lahat, gaya ng lahat! Tumatawa si Juanito Pelaez nang buong bibig na para bang langit ang lasa nito sa kanya. Tiningnan siya ni Plácido nang may pagkasuklam. Juanito: Oo nga pala, ano ang itinuro kahapon ng propesor?—tanong niya, na iniiba ang usapan. Plácido: Walang klase kahapon. Juanito: Ganoon ba! E kamakalawa? Plácido: Aba, Huwebes iyon! Juanito: Oo nga, ang bobo ko! Alam mo ba, Plácido, na nagiging bobo na ako? E noong Miyerkoles? Plácido: Noong Miyerkoles? Teka... umambon noong Miyerkoles. Juanito: Magaling! E noong Martes, chico? Plácido: Noong Martes ay pista ng propesor at pumunta kami upang parangalan siya, kasama ang isang orkestra, may dalang isang kumpol ng mga bulaklak at ilang regalo... Juanito: Ay, naku!—bulalas ni Juanito,—nakalimutan ko iyon, ang bobo ko! Teka, hinanap ba niya ako? Nagkibit-balikat si Penitente. Plácido: Hindi ko alam, pero ibinigay sa kanya ang listahan ng mga nagdiwang. Juanito: Naku!... teka, e noong Lunes, ano ang nangyari? Plácido: Dahil iyon ang unang araw ng klase, binasa niya ang listahan at itinakda ang aralin: tungkol sa mga salamin. Tingnan mo! mula rito hanggang doon, sauluhin, salita sa salita... laktawan ang buong bahaging ito at ito ang aaralin! At itinuturo niya ng daliri sa Física [aklat ng pisika] ni Ramos ang mga bahaging dapat pag-aralan, nang biglang tumilapon sa hangin ang aklat dahil sa isang hampas na ibinigay ni Juanito mula sa ibaba pataas. Juanito: Hoy, tigilan mo na ang mga aralin, gawin natin itong día pichido! Día pichido ang tawag ng mga estudyante sa Maynila sa araw na, dahil nasa pagitan ng dalawang araw ng pista, ay nawawala, na para bang piniga at inalis ayon sa kagustuhan ng mga estudyante. Plácido: Alam mo bang bobo ka talaga?—sagot ni Plácido na galit na galit habang pinupulot ang kanyang aklat at ang kanyang mga papel. Juanito: Gawin natin itong día pichido!—ulit ni Juanito. Ayaw ni Plácido: hindi naman isinasara ang isang klaseng mahigit isang daan at limampu ang estudyante dahil lamang may dalawang kulang. Naaalala niya ang mga hirap at pagtitipid ng kanyang ina, na sumusustento sa kanya sa Maynila at nagkakait sa sarili ng lahat. Nang sandaling iyon ay papasok na sila sa butas ng Santo Domingo. Juanito: Ngayon ko lang naalala,—bulalas ni Juanito pagkakita sa maliit na plasa sa harap ng lumang gusali ng adwana;—alam mo bang ako ang inatasang mangolekta ng ambag? Plácido: Anong ambag? Juanito: Para sa monumento! Plácido: Anong monumento? Juanito: Ano ka ba! Ang kay Padre Baltasar, hindi mo ba alam? Plácido: At sino naman ang Padre Baltasar na iyan? Juanito: Naku naman! e di isang Dominikano! Kaya lumalapit ang mga Padre sa mga estudyante. Sige, maglabas ka ng tatlo o apat na piso para makita nilang mapagbigay tayo! Huwag nang masabi kailanman na upang makapagtayo ng isang estatwa ay kinailangan nilang dumukot sa sarili nilang bulsa. Sige na, Placidete, hindi ito perang masasayang! At sinamahan niya ang mga salitang ito ng isang makahulugang kindat. Naalala ni Plácido ang kaso ng isang estudyanteng nakapapasa sa mga kurso sa pagreregalo ng mga kanaryo, kaya nagbigay siya ng tatlong piso. Juanito: Tingnan mo, ha? isusulat ko nang malinaw ang pangalan mo para mabasa ng propesor, nakikita mo? Plácido Penitente, tatlong piso. Ah! makinig ka! Labinlimang araw mula ngayon ay pista ng propesor ng Kasaysayang Likas... Alam mo namang napakabait niya, hindi siya kailanman nagmamarka ng liban ni nagtatanong ng aralin. Chico, dapat tayong tumanaw ng utang na loob! Plácido: Totoo! Juanito: Kung gayon, hindi ba sa palagay mo ay dapat natin siyang parangalan? Ang orkestra ay hindi dapat mas mababa kaysa sa dinala ninyo sa propesor ng Pisika. Plácido: Totoo! Juanito: Ano sa palagay mo kung gawin nating dalawang piso ang ambag? Sige na, Placiding, ikaw na ang maunang magbigay, para ikaw ang nasa unahan ng listahan. At nang makita niyang ibinigay ni Plácido nang walang pag-aatubili ang dalawang pisong hiningi, idinagdag niya: Juanito: Teka, gawin mong apat, at ibabalik ko na lang mamaya ang dalawa; para magsilbing pain ang mga iyon. Plácido: E kung ibabalik mo rin naman, bakit ko pa ibibigay sa iyo? Sapat nang isulat mong apat. Juanito: Ah! oo nga, ang bobo ko! alam mo bang nagiging bobo na ako? Pero ibigay mo na rin, para may maipakita ako. Si Plácido [sa letra, mahinahon], upang hindi mapasinungalingan ang paring nagbinyag sa kanya, ay nagbigay ng hinihingi sa kanya. Dumating sila sa Unibersidad. Sa pasukan at sa kahabaan ng mga bangketa sa magkabilang panig nito, nakatayo ang mga estudyante, naghihintay na bumaba ang mga propesor. Mga mag-aaral ng taong paghahanda sa Batas, ng ikalimang taon ng Segunda Enseñanza [mataas na paaralan], ng taong paghahanda sa Medisina ang bumubuo ng masisiglang pangkat: madaling makilala ang mga huling ito dahil sa kanilang damit at sa isang tiyak na anyo na hindi nakikita sa iba; karamihan sa kanila ay galing sa Ateneo Municipal, at kabilang sa kanila ay nakikita natin ang makatang si Isagani na nagpapaliwanag sa isang kasama ng teorya ng repraksiyon ng liwanag. Sa isang pangkat ay nagtatalakayan, nagtatalo, sinisipi ang mga pangungusap ng propesor, mga teksto ng aklat, mga prinsipyong eskolastiko; sa isa pa ay kumukumpas sila hawak ang mga aklat at iwinawasiwas ang mga ito sa hangin, nagpapaliwanag sa pamamagitan ng baston at gumuguhit ng mga pigura sa lupa; sa dako pa roon, abala sa pagmamasid sa mga debotang pumupunta sa kalapit na simbahan, masasayang komento ang ibinibigay ng mga estudyante. Isang matandang babae, nakasandal sa isang dalaga, ay paika-ikang naglalakad nang may kabanalan; ang dalaga ay naglalakad nang nakayuko, mahiyain at nahihiyang dumaan sa harap ng napakaraming nagmamasid; itinataas ng matanda ang kanyang sayang kulay-kape, ng mga Hermana ng Santa Rita, upang ipakita ang matatabang paa at puting medyas, pinagagalitan ang kanyang kasama at nagpupukol ng galit na tingin sa mga usisero. Matandang Babae: Saragates [mga manggugulo]!—ungol niya;—huwag mo silang tingnan, ibaba mo ang iyong mga mata! Lahat ay nakatatawag ng pansin, lahat ay nagiging dahilan ng biro at komento. Minsan ay isang magarang victoria [uri ng karwaheng may apat na gulong] na humihinto sa tabi ng pinto upang ibaba ang isang banal na pamilya; dadalaw sila sa Birhen ng Rosaryo sa kanyang paboritong araw; tumatalas ang mata ng mga usisero upang silipin ang hugis at laki ng mga paa ng mga binibini sa pagbaba nila sa karwahe; minsan naman ay isang estudyanteng lumalabas sa pinto na bakas pa sa mukha ang kabanalan: dumaan siya sa simbahan upang ipanalangin sa Birhen na maunawaan niya ang aralin, upang tingnan kung naroon ang kasintahan, makipagpalitan ng ilang sulyap dito at pumasok sa klase na baon ang alaala ng mapagmahal nitong mga mata. Ngunit may napapansing kilos sa mga pangkat, isang uri ng pag-aabang, at napatigil sa pagsasalita si Isagani at namutla. Isang karwahe ang huminto sa tabi ng pinto: kilalang-kilala ang pares ng mga puting kabayo. Iyon ang karwahe ni Paulita Gomez, at nakababa na siya, magaan na parang ibon, nang hindi nabibigyan ng pagkakataon ang mga pilyo na makita ang kanyang paa. Sa isang kaaya-ayang galaw ng katawan at isang kumpas ng kamay ay inayos niya ang mga tupi ng kanyang saya, at sa isang mabilis at tila walang-ingat na sulyap ay nakita niya si Isagani, bumati at ngumiti. Bumaba rin si Doña Victorina, tumingin sa pamamagitan ng kanyang quevedos [salaming ipinipit sa ilong], nakita si Juanito Pelaez, ngumiti at magiliw na bumati rito. Si Isagani, pulang-pula sa damdamin, ay sumagot ng isang mahiyaing pagbati; si Juanito ay yumukod nang malalim, nag-alis ng sombrero at ginawa ang kumpas ding ginagawa ng tanyag na komedyante at payasong si Panza kapag tumatanggap ng palakpak. Isang Estudyante: Mecáchis [isang banayad na mura]! ang gandang dalaga!—bulalas ng isa na naghahandang umalis;—sabihin ninyo sa propesor na malubha ang sakit ko. At si Tadeo, na siyang pangalan ng maysakit, ay pumasok sa simbahan upang sundan ang dalaga. Araw-araw ay pumupunta si Tadeo sa Unibersidad upang itanong kung may klase, at lalo’t lalo siyang nagtataka tuwing mayroon: may tiyak siyang paniniwala sa isang nakatago at walang hanggang cuacha [araw na walang pasok, sa salita ng mga estudyante] at inaasahan niya itong dumating anumang araw. At tuwing umaga, matapos magmungkahi nang walang saysay na magbulakbol sila, umaalis siya at nagdadahilan ng malalaking gawain, mga tipanan, mga sakit, sa mismong sandaling papasok sa klase ang kanyang mga kasama. Ngunit, sa hindi malamang salamangka, nakapapasa si Tadeo sa mga kurso, kinagigiliwan siya ng mga propesor at may magandang kinabukasang naghihintay sa kanya. Samantala ay may galaw na nagsisimula at nagsisimulang gumalaw ang mga pangkat; bumaba na sa klase ang propesor ng Pisika at Kimika. Ang mga estudyante, na tila nabigo sa kanilang pag-asa, ay nagtungo sa loob ng gusali at hindi napigil ang mga bulalas ng pagkadismaya. Sumusunod si Plácido Penitente sa karamihan. Isa pang Estudyante: Penitente, Penitente!—tawag sa kanya ng isa nang may kaunting hiwaga;—pirmahan mo ito! Plácido: At ano iyan? Isa pang Estudyante: Hindi na mahalaga, pirmahan mo! Pakiramdam ni Plácido ay may humihila sa kanyang mga tainga; naaalala niya ang kasaysayan ng isang kabesa de barangay [pinuno ng barangay na naniningil ng buwis] sa kanyang bayan na, dahil pumirma sa isang dokumentong hindi niya alam ang laman, ay nakulong nang ilang buwan at muntik nang ipatapon. Isang tiyuhin niya, upang itanim sa kanyang alaala ang aral, ay binigyan siya ng isang malakas na pingot sa tainga. At tuwing makaririnig siya ng usapan tungkol sa pagpirma, bumabalik sa mga kartilago ng kanyang mga tainga ang pakiramdam na iyon. Plácido: Chico, pasensiya na, pero wala akong pinipirmahan nang hindi ko muna inaalam. Isa pang Estudyante: Ang tanga mo naman! kung pinipirmahan ito ng dalawang carabineros celestiales [mga bantay-adwana ng langit], ano ang dapat mong ikatakot? Nagbibigay ng tiwala ang pangalang carabineros celestiales. Isa itong banal na samahan, itinatag upang tulungan ang Diyos sa digmaan laban sa espiritu ng kasamaan, at upang hadlangan ang pagpasok ng kontrabandong erehe sa pamilihan ng Bagong Sion. Pipirma na sana si Plácido upang matapos na dahil nagmamadali siya: dinarasal na ng kanyang mga kasama ang O Thoma [panalangin kay Santo Tomas de Aquino bago ang klase], ngunit pakiramdam niya ay hinawakan siya ng kanyang tiyuhin sa tainga, kaya sinabi niya: Plácido: Pagkatapos ng klase! gusto ko muna itong basahin. Isa pang Estudyante: Napakahaba nito, naiintindihan mo? Tungkol ito sa paghaharap ng isang kontra-petisyon, o mas mabuting sabihing isang protesta. Naiintindihan mo? Humiling si Makaraig at ang ilan pa na magbukas ng isang akademya ng wikang Kastila, na isang tunay na kahangalan... Plácido: Sige, sige! chico, mamaya na lang, nagsisimula na sila,—sabi ni Plácido na sinisikap makatakas. Isa pang Estudyante: Pero hindi naman binabasa ng propesor ninyo ang listahan! Plácido: Oo, oo, binabasa niya kung minsan. Mamaya na, mamaya na! Isa pa... ayaw kong sumalungat kay Makaraig. Isa pang Estudyante: Pero hindi naman iyon pagsalungat, kundi... Hindi na nakarinig si Plácido; malayo na siya at nagmamadaling naglalakad patungo sa kanyang klase. Narinig niya ang iba’t ibang adsum [narito ako]! adsum! naku, binabasa nga ang listahan!... binilisan niya ang kanyang hakbang at dumating siya sa pinto nang eksaktong nasa titik Q na sila. Plácido: Tinamaan ng...!—bulong niya habang kinakagat ang kanyang labi. Nag-alinlangan siya kung papasok o hindi: nakalagay na ang guhit ng pagliban at hindi na iyon buburahin. Hindi upang matuto kaya pumapasok sa klase, kundi upang hindi magkaroon ng guhit; ang klase ay nauuwi lamang sa pagpapabigkas ng aralin nang saulado, pagbasa ng aklat, at kung higit pa, sa isa o dalawang maliit na tanong na abstrakto, malalim, mapanlinlang, mahiwaga; totoo namang hindi nawawala ang maliit na sermon—ang dati!—tungkol sa kababaang-loob, sa pagpapasakop, sa paggalang sa mga relihiyoso, at siya, si Plácido, ay mapagpakumbaba, masunurin at magalang. Aalis na sana siya ngunit naalala niyang malapit na ang mga pagsusulit at hindi pa siya natatanong ng kanyang propesor ni mukhang napapansin man lamang siya nito: magandang pagkakataon iyon upang makatawag ng pansin at makilala! Ang makilala ay katumbas ng pagkapanalo sa taon, sapagkat, kung walang anumang hirap ang ibagsak ang isang hindi kilala, kailangang matigas ang puso upang hindi maantig sa harap ng isang binatang araw-araw na nagsusumbat, sa pamamagitan ng kanyang presensiya, ng pagkawala ng isang taon ng kanyang buhay. Kaya pumasok si Plácido, at hindi nang patiyad gaya ng nakagawian niya, kundi nag-iingay sa pamamagitan ng kanyang mga takong. At sobra-sobra pa ang naging tagumpay niya! Tiningnan siya ng propesor, kumunot ang noo at iniling ang ulo na para bang nagsasabing: Propesor: Pangahas na bata, pagbabayaran mo rin ito sa akin! ============================================================================== KABANATA XIII: ANG KLASE SA PISIKA ============================================================================== Ang silid-aralan ay isang malaking parihabang espasyo na may malalaking bintanang may rehas na nagpapapasok ng saganang hangin at liwanag. Sa haba ng mga dingding ay makikita ang tatlong malalapad na baitang na bato na nababalutan ng kahoy, puno ng mga mag-aaral na nakaayos ayon sa abakada. Sa dulong katapat ng pasukan, sa ilalim ng isang larawan ni Santo Tomas de Aquino, nakatayo ang mataas na luklukan ng propesor, na may dalawang maliit na hagdan sa magkabilang gilid. Maliban sa isang magandang pisarang may kuwadrong narra na halos hindi nagagamit, sapagkat nakasulat pa rin doon ang viva [mabuhay] na lumitaw roon mula pa noong unang araw, walang makikitang anumang kasangkapan doon, may silbi man o wala. Ang mga dingding, na pinintahan ng puti at bahagyang nababalutan ng mga baldosa upang hindi magasgas, ay ganap na hubad: walang guhit, walang larawan, ni isang balangkas man lamang ng isang instrumento ng Pisika! Hindi na kailangan ng mga mag-aaral ng higit pa roon; walang naghahanap sa praktikal na pagtuturo ng isang agham na lubhang eksperimental; sa loob ng maraming taon ay ganito itinuro iyon at hindi naman nagulo ang Pilipinas, bagkus ay nagpapatuloy ito gaya ng dati. Paminsan-minsan ay bumababa mula sa langit ang isang maliit na instrumento na ipinapakita sa klase mula sa malayo, gaya ng Santisimo sa mga mananampalatayang nakapatirapa: tingnan mo ako ngunit huwag mo akong hawakan. Sa pana-panahon, kapag may dumating na propesor na mapagbigay, may itinatakdang isang araw sa taon upang dalawin ang mahiwagang Gabinete [silid ng mga kagamitan sa pisika] at hangaan mula sa labas ang mga mahiwagang aparatong nakalagay sa loob ng mga aparador; walang makapagrereklamo; sa araw na iyon ay maraming tanso ang makikita, maraming kristal, maraming tubo, disko, gulong, kampana, at iba pa; at hanggang doon na lamang ang pista, at hindi rin nagulo ang Pilipinas. Bukod doon, kumbinsido ang mga mag-aaral na hindi para sa kanila binili ang mga instrumentong iyon; mga hangal nga naman ang mga prayle kung gayon! Ginawa ang Gabinete upang ipakita sa mga dayuhan at sa matataas na kawaning dumarating mula sa Península [Espanya], upang pagkakita nila rito ay tumango sila nang may kasiyahan, habang ngumingiti ang gumagabay sa kanila na para bang sinasabi: Gabay: Ano? Akala ba ninyo ay makakatagpo kayo ng mga mongheng atrasado? Aba, nakasasabay kami sa siglo; may gabinete kami! At ang mga dayuhan at ang matataas na kawani, na magiliw na pinaunlakan, ay sumusulat pagkatapos sa kanilang mga aklat-paglalakbay o mga gunita na ang Real y Pontificia Universidad de Santo Tomás de Manila, na nasa pangangalaga ng marunong na ordeng Dominikano, ay may isang napakahusay na Gabinete ng Pisika para sa pagtuturo sa kabataan... Taon-taon ay humigit-kumulang dalawandaan at limampung mag-aaral ang kumukuha ng asignaturang ito, at dahil man sa kawalang-interes, sa katamaran, sa kakulangan ng kakayahan ng Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], o sa anupamang ibang dahilang etnolohiko o lampas sa pandama... hanggang ngayon ay wala pang sumisibol na isang Lavoisier, isang Secchi o isang Tyndall, kahit maliit man lamang, mula sa lahing Malayo-Pilipino!!!! Gayunman, upang maging tumpak, sasabihin natin na sa Gabinete na ito nagkaklase ang tatlumpu o apatnapung mag-aaral ng ampliación [mas mataas na kurso], at sa ilalim pa man din ng pamamahala ng isang propesor na tumutupad nang sapat sa kanyang tungkulin; ngunit dahil karamihan sa kanila ay galing sa Ateneo ng mga Heswita, kung saan itinuturo ang agham nang praktikal sa mismong gabinete, hindi gaanong malaki ang pakinabang nito, di tulad ng magiging pakinabang kung gagamitin ito ng dalawandaan at limampung nagbabayad ng matrikula, bumibili ng aklat, nag-aaral at gumugugol ng isang taon upang pagkatapos ay walang malaman. Dahil dito, maliban sa iilang capista [mahirap na estudyanteng naglilingkod kapalit ng pag-aaral] o utusang namahala sa mga museo sa loob ng maraming taon, kailanman ay walang nabalitaang sinumang nakinabang sa mga aralin na isinaulo nang may labis na hirap. Ngunit balikan natin ang ating klase. Ang propesor ay isang batang Dominikano na humawak, nang may labis na higpit at napakagandang pangalan, ng ilang asignatura sa Colegio de San Juan de Letran. Kilala siya bilang isang dakilang dalubhasa sa dialektika at isang malalim na pilosopo, at isa siya sa may pinakamagandang kinabukasan sa kanyang pangkat. Iginagalang siya ng matatanda at kinaiinggitan ng mga bata, sapagkat sa kanila man ay may mga pangkat din. Iyon ang ikatlong taon niya bilang propesor, at bagaman iyon ang una niyang taon ng pagtuturo ng Pisika at Kimika, itinuturing na siyang pantas hindi lamang ng mga mapagbigay na estudyante kundi pati ng ibang mga lagalag na propesor. Si Padre Millon ay hindi kabilang sa karaniwang mga taong taon-taon ay nagpapalit ng asignaturang itinuturo upang magkaroon ng ilang kaalamang pang-agham, mga mag-aaral sa gitna ng ibang mga mag-aaral, na ang tanging pagkakaiba ay iisang asignatura lamang ang kanilang kinukuha, sila ang nagtatanong sa halip na tinatanong, mas nakauunawa sila ng Kastila, at hindi sila kumukuha ng eksamen sa katapusan ng kurso. Malalim ang pag-aaral ni Padre Millon sa agham; kilala niya ang Física [aklat ng pisika] ni Aristoteles at ang kay Padre Amat; maingat niyang binabasa ang kay Ramos at paminsan-minsan ay sinusulyapan ang kay Ganot. Gayunman, madalas siyang umiiling na tila nag-aalinlangan, ngumingiti at bumubulong: transeat [palampasin na]. Tungkol naman sa Kimika, iniuukol sa kanya ang di-karaniwang kaalaman mula nang, batay sa isang sinabi ni Santo Tomas na ang tubig ay isang halo, ay napatunayan niya nang maliwanag na nauna nang malayo ang Doktor na Anghel sa mga Berzelius, Gay Lussac, Bunsen at iba pang mga materyalista na higit o kulang na mapagmataas. Gayunman, sa kabila ng pagiging propesor niya noon ng Heograpiya, may ilang alinlangan pa rin siya tungkol sa pagkabilog ng mundo at ngumingiti nang may malisya kapag binabanggit ang pag-ikot nito sa sarili at ang pag-inog nito sa palibot ng araw, habang binibigkas: Ang pagsisinungaling ng mga bituin Ay isang maginhawang pagsisinungaling... Ngumingiti siya nang may malisya sa harap ng ilang teorya sa pisika, at itinuturing niyang mapangarapin, kung hindi man baliw, ang Heswitang si Secchi, na pinararatangan niyang gumuguhit ng mga triyanggulasyon sa ostiya dahil sa kanyang pagkahumaling sa astronomiya, kaya raw, sabi niya, ipinagbawal sa kanya ang pagmimisa; marami ring nakapansin sa kanya ng isang tiyak na pagkasuklam sa agham na itinuturo niya, ngunit ang ganitong mga batik ay maliliit na bagay, mga pagkiling ng paaralan at relihiyon, at madaling ipaliwanag, hindi lamang dahil ang mga agham pisikal ay lubhang praktikal, ng dalisay na pagmamasid at deduksiyon, samantalang ang kanyang lakas ay nasa mga agham pilosopiko, na dalisay na haka-haka, ng abstraksiyon at induksiyon, kundi dahil din, bilang mabuting Dominikano na umiibig sa karangalan ng kanyang orden, hindi siya makadarama ng pagmamahal sa isang agham na wala ni isa sa kanyang mga kapatid sa orden ang namukod—siya mismo ang unang hindi naniniwala sa Kimika ni Santo Tomas!—at kung saan napakaraming karangalan ang nakamit ng mga ordeng kaaway, sabihin na nating mga kaagaw. Ito ang propesor na nang umagang iyon, matapos basahin ang listahan, ay nagpapabigkas ng leksiyon nang saulado at salita sa salita sa marami sa mga mag-aaral. Gumagana ang mga ponograpo, ang ilan ay mahusay, ang iba ay hindi, ang iba ay nauutal, nagpapabulong. Ang nakabibigkas nito nang walang mali ay nagkakamit ng mabuting guhit, at masamang guhit naman ang nagkakamali nang higit sa tatlo. Isang matabang binatilyo, na mukhang inaantok at may buhok na matigas at tuwid gaya ng mga hibla ng isang eskoba, ang humihikab hanggang halos malinsad ang kanyang panga at nag-iinat ng mga bisig na para bang nasa sarili niyang kama. Nakita siya ng propesor at ginusto siyang gulatin. Padre Millon: Oy! tú, dormilón, aba! cosa? Perezoso también, seguro tú no sabe la lección, ja? [Ikaw, antukin, aba, ano? Tamad ka rin, tiyak na hindi mo alam ang leksiyon, ano?] Hindi lamang ka at mo ang gamit ni Padre Millon sa lahat ng estudyante, gaya ng isang mabuting prayle, kundi kinakausap pa niya sila sa lengua de tienda [halong Kastila at Tagalog na gamit sa tindahan], isang gawing natutunan niya sa propesor ng Kanones. Kung nais ng Kagalang-galang na sa gayon ay hamakin ang mga mag-aaral o ang mga banal na dekreto ng mga konsilyo ay isang tanong na hindi pa nalulutas sa kabila ng napakaraming pagtatalong ginawa tungkol dito. Ang pagtawag na iyon, sa halip na ikagalit ng klase, ay ikinatuwa nito at marami ang nagtawanan: pang-araw-araw na bagay iyon. Gayunman, hindi tumawa ang antukin; bigla siyang tumayo, kinusot ang kanyang mga mata, at para bang isang makinang de-singaw ang nagpapaikot sa ponograpo, nagsimula siyang bumigkas: Matabang Estudyante: «Tinatawag na salamin ang anumang ibabaw na pinakinis, na ginawa upang makabuo, sa pamamagitan ng repleksiyon ng liwanag, ng mga larawan ng mga bagay na nasa harap ng nasabing ibabaw ayon sa mga sustansiyang bumubuo sa mga ibabaw na ito ay nahahati sa mga salaming metal at mga salaming kristal... Padre Millon: Tigil, tigil, tigil!—putol ng propesor;—Hesus, anong kalampag!... Ang sinasabi natin ay nahahati ang mga salamin sa metal at kristal, ha? At kung iharap ko sa iyo ang isang kahoy, ang kamagong halimbawa, na pinakinis nang husto at binarnisan, o isang piraso ng itim na marmol na pinakintab nang husto, isang patong ng azabache [itim at makintab na bato] na nagbabalik ng larawan ng mga bagay na nakalagay sa harap nito, paano mo uuriin ang mga salaming iyon? Ang tinanong, dahil hindi niya alam ang isasagot o hindi niya naintindihan ang tanong, ay nagtangkang makalusot sa pamamagitan ng pagpapakitang alam niya ang leksiyon, at nagpatuloy na parang rumaragasang agos: Matabang Estudyante: «Ang una ay binubuo ng tanso o ng isang haluan ng iba’t ibang metal, at ang ikalawa ay binubuo ng isang piraso ng kristal na ang dalawang ibabaw ay pinakinis nang husto at ang isa sa mga ito ay may nakadikit na isang amalgama ng lata.» Padre Millon: Tun, tun, tun! hindi iyan; sinasabi ko sa iyo ang dominus vobiscum [sumainyo ang Panginoon] at ang isinasagot mo ay requiescat in pace [sumakapayapaan nawa, dasal sa patay]! At inulit ng mabuting propesor ang tanong sa lengua de tienda, na sinisingitan ng mga cosa [ano] at mga aba bawat sandali. Hindi makaahon sa gipit ang kawawang binata: nag-aalinlangan siya kung isasama ang kamagong sa mga metal, ang marmol sa mga kristal, at ang azabache ay iiwang neutral, hanggang sa pasimpleng ibinulong sa kanya ng katabi niyang si Juanito Pelaez: Juanito: Ang salaming kamagong ay kabilang sa mga salaming kahoy!... Inuulit iyon ng walang-muwang, at namimilipit sa katatawa ang kalahati ng klase. Padre Millon: Isa ka ngang kamagong!—sabi sa kanya ng propesor, na natatawa kahit ayaw niya.—Tingnan natin kung ano ang tatawagin mong salamin: ang ibabaw per se [sa ganang sarili], in quantum est superficies [bilang ibabaw], o ang katawang bumubuo sa ibabaw na ito, ibig sabihin ang materyang kinapapatungan ng ibabaw na ito, ang materia prima [unang materya], na binago ng aksidente ng ibabaw, sapagkat, maliwanag naman, dahil ang ibabaw ay aksidente lamang ng mga katawan, hindi ito maaaring umiral nang walang sustansiya. Tingnan natin, ano ang masasabi mo? Ako? Wala! ang isasagot sana ng kaawa-awa, na hindi na alam kung ano ang pinag-uusapan, nalilito sa dami ng ibabaw at dami ng aksidenteng malupit na pumupukpok sa kanyang tainga; ngunit pinigilan siya ng likas na hiya, at puno ng pagkabalisa at nagsisimula nang pagpawisan, inulit-ulit niya nang pabulong: Matabang Estudyante: Tinatawag na salamin ang anumang ibabaw na pinakinis... Padre Millon: Ergo [kung gayon], per te [ayon sa iyo], ang salamin ay ang ibabaw,—sunggab ng propesor.—Ngayon, lutasin mo sa akin ang suliraning ito. Kung ang ibabaw ang salamin, walang kinalaman sa esensiya ng salamin ang anumang matatagpuan sa likod ng ibabaw na ito, sapagkat ang nasa likod ay hindi nakaaapekto sa esensiya ng nasa harap, id est [ibig sabihin], ng ibabaw, quæ super faciem est, quia vocatur superficies facies ea quæ supra videtur [na nasa ibabaw ng mukha, sapagkat tinatawag na ibabaw ang mukhang nakikita sa itaas]; tinatanggap mo ba o hindi mo tinatanggap? Lalo pang tumigas ang buhok ng kawawang binata, na tila pinasigla ng isang puwersang paakyat. Padre Millon: Tinatanggap mo ba o hindi? Matabang Estudyante: Kahit ano, kung ano po ang gusto ninyo, padre,—isip niya, ngunit hindi siya nangahas na sabihin iyon sa takot na pagtawanan siya. Iyon ang tinatawag na gipit, at kailanman ay hindi pa siya nasuong sa ganoon kabigat. May malabo siyang ideya na sa mga prayle ay hindi maaaring tanggapin ang pinakawalang-malay na bagay nang hindi nila hinuhugot doon ang lahat ng maiisip na kahihinatnan at pakinabang; saksi riyan ang kanilang mga asyenda at mga parokya. Kaya ibinubulong sa kanya ng kanyang mabuting anghel na tanggihan ang anuman nang buong lakas ng kanyang kaluluwa at ng paghihimagsik ng kanyang buhok, at handa na siyang pakawalan ang isang matunog na nego [tinatanggi ko], sapagkat ang tumatanggi sa lahat ay hindi nasasangkot sa anuman, gaya ng sinabi sa kanya ng isang kawani ng hukuman; ngunit ipinahamak siya ng masamang ugali ng hindi pakikinig sa tinig ng sariling budhi, ng kakaunting tiwala sa mga taga-hukuman, at ng paghahanap ng tulong sa iba gayong sapat na ang sarili. Sumesenyas ang mga kasama na tanggapin niya iyon, lalo na si Juanito Pelaez, at nagpatangay sa masama niyang kapalaran, binitawan niya ang isang «concedo [sumasang-ayon ako], Padre» sa tinig na sobrang hina na para bang sinasabi niya: In manus tuas commendo spiritum meum [Sa iyong mga kamay ko ipinagtatagubilin ang aking espiritu]. Padre Millon: Concedo antecedentem [sumasang-ayon ako sa nauna],—ulit ng propesor na ngumingiti nang may malisya;—ergo, maaari kong kayurin ang asoge ng isang salaming kristal, palitan ito ng isang piraso ng bibingka, at magkakaroon pa rin tayo ng salamin, ha? Ano ang magkakaroon tayo? Tumingin ang binata sa mga bumulong sa kanya, at nang makita silang tulala at walang masabi, gumuhit sa kanyang mukha ang pinakamapait na paninisi. Deus meus, Deus meus, quare dereliquiste me [Diyos ko, Diyos ko, bakit mo ako pinabayaan], ang sinasabi ng kanyang mga matang balisa, habang ibinubulong ng kanyang mga labi: linintikan [tinamaan ng lintik]! Walang saysay ang kanyang pag-ubo, ang paghila sa harap ng kanyang kamisadentro, ang pagtayo sa isang paa, pagkatapos sa kabila; wala siyang makitang lunas. Padre Millon: Ano na, ano ang magkakaroon tayo?—ulit ng propesor, na nasisiyahan sa epekto ng kanyang argumento. Juanito: Ang bibingka!—bulong ni Juanito Pelaez,—ang bibingka! Matabang Estudyante: Tumahimik ka, tanga!—sigaw sa wakas ng desperadong binata, na gustong makalusot sa gipit sa pamamagitan ng paggawa rito na isang away. Padre Millon: Tingnan nga natin, Juanito, kung malulutas mo sa akin ang tanong!—tanong noon ng propesor kay Pelaez. Si Pelaez, na isa sa kanyang mga paborito, ay dahan-dahang tumayo, matapos munang sikuhin si Plácido Penitente, na siyang kasunod niya sa listahan. Ang ibig sabihin ng siko ay: Juanito: Makinig ka at bulungan mo ako! Juanito: Nego consecuentiam [tinatanggi ko ang kongklusyon], padre!—matatag niyang sagot. Padre Millon: Aha, kung gayon, probo consecuentiam [patutunayan ko ang kongklusyon]! Per te, ang pinakinis na ibabaw ang bumubuo sa esensiya ng salamin... Juanito: Nego suppositum [tinatanggi ko ang palagay]!—putol ni Juanito nang maramdamang hinihila ni Plácido ang kanyang amerikana. Padre Millon: Paano? Per te... Juanito: Nego! Padre Millon: Ergo, sa palagay mo ay may impluwensiya ang nasa likod sa nasa harap? Juanito: Nego!—sigaw niya nang lalo pang masigla, nang maramdaman ang isa pang hila sa kanyang amerikana. Si Juanito, o mas tamang sabihing si Plácido na siyang bumubulong sa kanya, ay gumagamit, nang hindi niya namamalayan, ng taktika ng mga Tsino: huwag papasukin kahit ang pinakawalang-malay na dayuhan upang hindi masakop. Padre Millon: Ano ba talaga, kung gayon?—tanong ng propesor, na medyo nalilito at balisang nakatingin sa matigas na mag-aaral;—may impluwensiya ba o wala sa ibabaw ang sustansiyang nasa likod? Sa harap ng tanong na ito na tiyak, tahasan, isang uri ng huling taning, hindi alam ni Juanito ang isasagot at walang ibinubulong sa kanya ang kanyang amerikana. Walang saysay ang pagsenyas niya ng kamay kay Plácido; nag-aalinlangan si Plácido. Sinamantala ni Juanito ang isang sandaling nakatingin ang propesor sa isang estudyanteng pasimpleng naghuhubad ng kanyang maiikling botang masyadong masikip sa kanya, at tinapakan niya nang malakas si Plácido, habang sinasabing: Juanito: Bulungan mo ako, sige na, bulungan mo ako! Plácido: Distingo [may pagtatangi ako]... aray! ang bruto mo!—sigaw ni Plácido nang hindi sinasadya, habang tinitingnan siya nang may galit na mga mata at hinahawakan ang kanyang makikintab na maiikling bota. Narinig ng propesor ang sigaw, nakita sila, at nahulaan kung ano ang nangyayari. Padre Millon: Oy, ikaw! espíritu sastre [sa letra, espiritung sastre; biro sa Espiritu Santo, para sa tagabulong],—tawag niya rito;—hindi ikaw ang tinatanong ko, ngunit yamang ipinagmamalaki mong nagliligtas ka ng iba, sige, iligtas mo ang iyong sarili, salva te ipsum, at lutasin mo sa akin ang suliranin. Umupo si Juanito na tuwang-tuwa, at bilang tanda ng pasasalamat ay binelatan niya ang bumulong sa kanya. Samantala, ang huli, pulang-pula sa hiya, ay tumayo at bumulong ng mga di-maunawaang paumanhin. Pinagmasdan siya sandali ni Padre Millon na parang isang taong nilalasap ng tingin ang isang pagkain. Kaysarap sigurong hiyain at gawing katatawanan ang binatang iyong mapagpasikat, laging maayos ang bihis, nakataas ang ulo at panatag ang tingin! Isang gawang kawanggawa iyon, kaya’t buong-budhing inilaan dito ng mapagkawanggawang propesor ang sarili, at dahan-dahang inulit ang tanong: Padre Millon: Sinasabi ng aklat na ang mga salaming metal ay binubuo ng tanso o ng isang haluan ng iba’t ibang metal; totoo ba o hindi totoo? Plácido: Iyon po ang sinasabi ng aklat, padre... Padre Millon: Liber dixit ergo ita est [sinabi ng aklat, kaya ganoon nga]; hindi mo naman ipagpapanggap na mas marunong ka pa kaysa sa aklat... Idinadagdag pa nito na ang mga salaming kristal ay binubuo ng isang piraso ng kristal na ang dalawang ibabaw ay pinakinis nang husto, at sa isa sa mga ito ay may nakadikit na isang amalgama ng lata; nota bene [tandaan mong mabuti]! isang amalgama ng lata. Totoo ba ito? Plácido: Kung iyon po ang sinasabi ng aklat, padre... Padre Millon: Metal ba ang lata? Plácido: Mukhang ganoon nga po, padre; iyon ang sinasabi ng aklat... Padre Millon: Metal iyon, metal iyon, at ang salitang amalgama ay nangangahulugang nakahalo ito sa merkuryo, na isa ring metal. Ergo, ang salaming kristal ay salaming metal; ergo, nagkakahalo ang mga bahagi ng paghahati; ergo, mali ang pag-uuri; ergo... Paano mo ito ipaliliwanag, espíritu-sastre? At binibigyang-diin niya ang mga ergo at ang mga tú [ikaw] nang may di-masabing kasiyahan, at kumikindat na para bang sinasabi: patay ka ngayon! Plácido: Kasi po... ibig sabihin po...—utal ni Plácido. Padre Millon: Ibig sabihin, hindi mo naintindihan ang leksiyon, kaluluwang hamak na sarili’y di maunawaan, ngunit sa katabi’y bumubulong ng kasagutan! Hindi nagalit ang klase; bagkus, marami ang natuwa sa tugma at nagtawanan. Kinagat ni Plácido ang kanyang labi. Padre Millon: Ano ang pangalan mo?—tanong sa kanya ng propesor. Matipid at malamig na sumagot si Plácido. Padre Millon: Aha! Plácido Penitente, ngunit mas mukha kang Plácido Soplón [Bumubulong] o Soplado [Hambog; sa letra, Hinipan]. Ngunit papatawan kita ng penitensiya dahil sa iyong mga pagbubulong. At masaya sa kanyang paglalaro ng mga salita, ipinabigkas niya rito ang leksiyon. Ang binata, sa kalagayan ng loob na kinaroroonan niya, ay nagkamali nang higit sa tatlo. Ang propesor naman, habang tumatango-tango, ay dahan-dahang binuksan ang listahan, at nang buong hinahon ay binaybay ito habang inuulit nang mahina ang mga pangalan. Padre Millon: Palencia... Palomo... Panganiban... Pedraza... Pelado... Pelaez... Penitente, aha! Plácido Penitente, labinlimang kusang pagliban... Napatuwid ng tayo si Plácido. Plácido: Labinlimang pagliban, padre? Padre Millon: Labinlimang kusang pagliban,—patuloy ng propesor;—kaya isa na lamang ang kulang sa iyo para matanggal ka sa listahan. Plácido: Labinlimang pagliban, labinlimang pagliban?—ulit ni Plácido na naguguluhan;—apat na beses lamang po akong lumiban, at kasama ngayon, lima, kung sakali man! Padre Millon: Júsito, júsito, señolía! [Tama, tama, ginoo!]—sagot ng propesor, na sinusuri ang binata mula sa ibabaw ng kanyang salaming may gintong kuwadro.—Inaamin mong limang beses kang lumiban, at Diyos lamang ang nakaaalam kung hindi ka lumiban nang higit pa! Atqui [subalit], dahil bihira akong magbasa ng listahan, at tuwing may mahuhuli ako ay nilalagyan ko ng limang maliit na guhit, ergo, ilan ang lima ulit lima? Taya ko, nakalimutan mo na ang talaan ng pagpaparami! Lima ulit lima? Plácido: Dalawampu’t lima... Padre Millon: Júsito, júsito! Kung gayon ay nakalulusot ka pa sa sampu, sapagkat tatlong beses lamang kitang nahuli... Uy! kung nahuli kita sa lahat... At ilan ang tatlo ulit lima? Plácido: Labinlima... Padre Millon: Labinlima, parejo camarón con cangrejo! [pareho lang ang hipon at alimango: iisa lang iyan]—tapos ng propesor habang isinasara ang listahan;—kapag nagpabaya ka pa nang isa, sulong! apuera de la fuerta! [labas sa pinto!] Ah! at ngayon, isang maliit na guhit para sa leksiyon sa araw na ito. At muli niyang binuksan ang listahan, hinanap ang pangalan, at inilagay ang maliit na guhit. Padre Millon: Ayan! isang maliit na guhit!—sabi niya;—tutal ay wala ka pa namang kahit isa! Plácido: Ngunit, padre,—bulalas ni Plácido na nagpipigil;—kung lalagyan ako ng Inyong Kagalang-galangan ng guhit sa leksiyon, dapat po ninyong burahin, Inyong Kagalang-galangan, ang mga pagliban na inilagay ninyo sa akin para sa araw na ito! Hindi sumagot ang Kagalang-galangan; dahan-dahan muna niyang itinala ang guhit, pinagmasdan ito nang nakakiling ang ulo—kailangang maging masining ang maliit na guhit—, tiniklop ang listahan, at pagkatapos ay nagtanong nang buong panunuya: Padre Millon: aba! y por qué, ñol? [at bakit, ginoo?] Plácido: Sapagkat hindi po maiisip, padre, na ang isang tao ay maaaring lumiban sa klase at kasabay nito ay bumigkas ng leksiyon doon... Ang sinasabi ng Inyong Kagalang-galangan ay naroroon at wala roon... Padre Millon: naku! metapísico pa, prematuro no más! [metapisiko na pala, kaya lang ay hilaw pa!] Kaya pala hindi maiisip, ha? Sed patet experientiâ y contra experentiam negantem, fusilibus est argüendum [Ngunit lantad ito sa karanasan, at sa baril pinangangatwiranan ang tumatanggi sa karanasan], naiintindihan mo? At hindi mo ba maisip, ikaw na may ulong-pilosopo, na maaaring lumiban sa klase at kasabay nito ay hindi alam ang leksiyon? Nangangahulugan ba nang tiyak ng kaalaman ang hindi pagpasok? Ano ang masasabi mo, filosofastro [huwad na pilosopo]? Ang huling bansag na ito ang patak ng tubig na nagpaapaw sa banga. Si Plácido, na kilala sa kanyang mga kaibigan bilang isang pilosopo, ay naubusan ng pasensiya, inihagis ang aklat, tumayo, at hinarap ang propesor: Plácido: Tama na, padre, tama na! Maaari akong lagyan ng Inyong Kagalang-galangan ng kahit ilang pagliban na gusto ninyo, ngunit wala kayong karapatang insultuhin ako. Sa Inyong Kagalang-galangan na ang inyong klase; hindi ko na ito matitiis. At walang paalam, lumabas siya. Natulala sa takot ang klase: halos hindi pa nakikita kailanman ang ganoong gawa ng dangal: sino ang mag-aakalang si Plácido Penitente...? Ang propesor, nagulat, ay kinagat ang kanyang labi at pinagmasdan siyang lumayo habang umiiling nang medyo nagbabanta. Sa nanginginig na tinig ay sinimulan niya noon ang sermon tungkol sa dati ring paksa, bagaman binigkas nang may higit na lakas at higit na husay. Tungkol ito sa sumisibol na kapalaluan, sa likas na kawalan ng utang na loob, sa pagmamataas, sa kawalan ng paggalang sa nakatataas, sa kayabangang ipinupunla ng espiritu ng kadiliman sa kabataan, sa kakulangan ng pinag-aralan, sa kawalan ng kagandahang-asal, at iba pa, at iba pa. Mula roon ay lumipat siya sa paghagis ng mga parinig at panunuya sa pagpapanggap ng ilang hamak na tagabulong na turuan ang kanilang mga guro sa pagtatayo ng isang akademya para sa pagtuturo ng wikang Kastila. Padre Millon: Ha, ha!—sabi niya;—ang mga iyang kamakalawa lamang ay halos hindi makapagsabi ng sí, Padre, no, Padre [oo, padre, hindi, padre], ay gusto na ngayong maging mas marunong pa kaysa sa mga nagkauban na sa pagtuturo? Ang may gustong matuto ay natututo, may akademya man o wala! Tiyak na iyon, iyong kalalabas lamang, ay isa sa mga kasama sa proyekto! Nasa mabuting kamay nga ang wikang Kastila sa ganyang mga tagapagtanggol! Saan ninyo kukunin ang panahon para dumalo sa akademya, gayong halos kulang na nga ang panahon ninyo upang tuparin ang mga tungkulin sa klase? Gusto naming malaman ninyong lahat ang Kastila at bigkasin ninyo ito nang tama, upang hindi ninyo basagin ang aming tainga sa inyong mga paraan ng pananalita at sa inyong mga pe [ang titik P na ipinapalit ninyo sa F], ngunit una ang tungkulin at saka ang debosyon; tuparin muna ninyo ang inyong pag-aaral at saka na ninyo pag-aralan ang Kastila, at magpanggap kayong mga manunulat kung gusto ninyo... At ganoon siya nagpatuloy sa pagsasalita nang pagsasalita hanggang sa tumunog ang kampana at natapos ang klase, at ang dalawandaan at tatlumpu’t apat na mag-aaral, matapos magdasal, ay lumabas na kasingmangmang noong sila ay pumasok, ngunit humihinga na para bang naalis sa kanila ang isang napakabigat na pasanin. Bawat binata ay nawalan ng isa pang oras sa kanyang buhay, at kasama nito ang isang bahagi ng kanyang dangal at ng paggalang sa sarili, at sa halip ay lumalaganap sa mga puso ang panghihina ng loob, ang kawalan ng pagmamahal sa pag-aaral, at ang hinanakit. At pagkatapos nito ay hihingan pa sila ng karunungan, dangal, utang na loob! De nobis, post hoec, tristis sententia fertur! [Tungkol sa atin, pagkatapos nito, malungkot na hatol ang igagawad!] At gaya ng dalawandaan at tatlumpu’t apat, ganoon din ginugol ang kanilang mga oras sa klase ng libu-libong mag-aaral na nauna sa kanila, at kung hindi aayusin ang mga bagay, ganoon din gugugulin ng mga darating pa, at mapupurol ang kanilang isip, at ang sugatang dangal at ang nasirang sigla ng kabataan ay magiging poot at katamaran, gaya ng mga alon na, nagiging maputik sa isang bahagi ng dalampasigan, ay sunud-sunod na dumarating at nag-iiwan ng palaki nang palaking latak ng dumi. Gayunman, Siya na mula sa walang-hanggan ay nakakikita sa mga bunga ng isang gawa na nalalahad gaya ng isang sinulid sa paglipas ng mga siglo, Siya na tumitimbang sa halaga ng isang segundo at nagtakda sa kanyang mga nilalang ng pag-unlad at kasakdalan bilang unang batas, Siya, kung Siya ay makatarungan, ay hihingi ng mahigpit na pananagutan sa sinumang dapat managot, sa milyun-milyong talinong pinadilim at binulag, sa dangal ng taong ibinaba sa milyun-milyong nilalang, at sa di-mabilang na panahong nasayang at paggawang nawalan ng saysay! At kung may katotohanan sa kaibuturan ng mga aral ng Ebanghelyo, mananagot din ang milyun-milyong hindi nakapag-ingat sa liwanag ng kanilang talino at sa dangal ng kanilang espiritu, gaya ng paghingi ng panginoon ng pananagutan sa alipin sa mga talento na duwag nitong hinayaang nakawin! ============================================================================== KABANATA XIV: ISANG BAHAY NG MGA ESTUDYANTE ============================================================================== Karapat-dapat dalawin ang bahay na tinitirhan ni Makaraig. Malaki, maluwang, may dalawang entresuwelo na may magagarang rehas, para itong isang kolehiyo sa mga unang oras ng umaga at isang tunay na impiyerno ng ingay mula ikasampu pataas. Sa mga oras ng paglilibang ng mga nangangasera, mula sa pagpasok sa maluwang na pasilyo hanggang sa pagdating sa pangunahing palapag, umaalingawngaw ang tawanan, ang hiyawan at ang galaw. Mga binatang nakasuot ng magaang damit-pambahay ang naglalaro ng sipa, nagsasanay sa himnastika sa mga trapesyong ginawa lamang nila; sa hagdanan ay may labanang nagaganap sa pagitan ng walo o siyam na armado ng mga baston, sibat, kalawit at silo, ngunit karaniwan ay hindi nagkakasakitan ang mga lumulusob at ang nilulusob; ang mga palo ay tumatalbog sa likod ng Tsinong tindero na nagtitinda sa hagdanan ng mga kakaning walang kuwenta at ng mga pastel na mahirap tunawin. Pinaliligiran siya ng maraming bata, hinihila ang kanyang tirintas na kalas na at gusot, inaagawan siya ng pastel, tinatawaran ang presyo at ginagawan siya ng sanlibong kapilyuhan. Sumisigaw ang Tsino, sumusumpa at nanunumpa sa lahat ng wikang pautal-utal niyang sinasalita, pati na sa sarili niyang wika, umiiyak-iyak, tumatawa, nakikiusap, nagpapakita ng magandang mukha kapag walang naitutulong ang masamang mukha, at baligtad. Tsinong Tindero: Ah, malo esi—Vo cosiesia—No quilistiano—Uste limoño—Salamaje! [Ah, masama iyan… Hindi Kristiyano… Demonyo kayo… Salbahe!]—Tusu tusu! atbp. Pif, paf! Hindi bale! Muling ngumingiti ang kanyang mukha; kung sa likod lamang niya tinatanggap ang mga hampas ng baston, nagpapatuloy siya sa kanyang pagtitinda nang walang takot, at nasisiyahan na lamang sa pagsigaw ng: «No jugalo, eh? No jugalo! [Hindi ako kasali sa laro, ha? Hindi ako kasali!]» ngunit kapag tinatamaan ang bilao na kinalalagyan ng kanyang mga kakanin, saka siya sumusumpang hindi na babalik, ibinubuga ng kanyang bibig ang lahat ng tungayaw at sumpang maiisip; lalong pinag-iibayo ng mga bata ang panunukso upang lalo siyang magalit, at kapag nakita nilang ubos na ang kanyang mga salita, at busog na sila sa napakaraming hopya at inasnang buto ng pakwan, saka nila siya binabayaran nang buong katapatan, at umaalis ang Tsino nang masaya, tumatawa, kumikindat, at tinatanggap na parang haplos ang magagaang palo ng baston na ibinibigay sa kanya ng mga estudyante bilang pamamaalam. Tsinong Tindero: Huaya, homia!! [masayang sigaw sa wikang Tsino] Nagsasalitan ang mga tugtugan ng piyano at biyolin, ng gitara at akordiyon, at ang paulit-ulit na pagbabanggaan ng mga baston sa mga aralin sa pag-eespada. Sa paligid ng isang malapad at mahabang mesa, ang mga mag-aaral ng Ateneo ay sumusulat, gumagawa ng kanilang mga komposisyon, lumulutas ng kanilang mga problema, katabi ng iba na sumusulat sa kanilang mga kasintahan sa kulay-rosas na papel na may butas-butas na disenyo at puno ng mga guhit; may isang kumakatha ng isang melodrama katabi ng isang nag-aaral ng plauta, kaya ang mga tugma ay isinisilang nang pasipol mula pa sa simula. Sa dako pa roon, ang malalaki na, mga estudyante ng mga kursong pampropesyon na nagpaparangya ng medyas na seda at tsinelas na may burda, ay naglilibang sa pagpapagalit sa maliliit sa pamamagitan ng paghila sa kanilang mga tainga, na pula na sa dami ng natatanggap na pitik; dalawa o tatlo ang pumipigil sa isang maliit na bata na sumisigaw, umiiyak at ipinagtatanggol sa pamamagitan ng pagsipa ang mga tali ng kanyang salawal: ang balak ay ibalik siya sa ayos niya nang isilang... nagsisisipa at umiiyak. Sa isang silid, sa paligid ng isang maliit na mesang bilog, apat ang naglalaro ng revesino [isang larong baraha] sa gitna ng tawanan at biruan, sa labis na pagkainip ng isa na nagkukunwaring nag-aaral ng leksiyon ngunit ang totoo ay hinihintay ang pagdating ng kanyang turno upang makapaglaro rin. May isa pang dumarating na labis na nagugulat, iskandalisadong-iskandalisado, at lumalapit sa mesa. Isang Estudyante: Kay bisyoso ninyo!—sabi niya;—napakaaga pa ay nagsusugal na kayo! Tingnan nga, tingnan nga! Tanga! Ilabas mo ang tres ng espada! At isinasara niya ang kanyang aklat at nakikipaglaro na rin. May naririnig na mga sigaw, umaalingawngaw ang mga suntok. Dalawa ang nag-away sa katabing silid: isang estudyanteng pilay na napakamaramdamin at isang kawawang kararating lamang mula sa lalawigan. Ang huling ito, na kasisimula pa lamang mag-aral, ay nakatagpo ng isang aklat ng pilosopiya at binabasa nang malakas, nang walang malay at mali ang diin, ang prinsipyong Cartesiano: Bagong Dating: Cogito, ergo sum! [Nag-iisip ako, kaya ako’y umiiral] Inakala ng pilay na iniinsulto siya; namagitan ang iba na kunwari’y nag-aayos ngunit ang totoo ay nagsusulsol, at nauwi sila sa suntukan. Sa kainan, isang binatang may isang lata ng sardinas, isang bote ng alak at mga baong kadadala lamang niya mula sa kanyang bayan ang gumagawa ng dakilang pagsisikap upang makisalo ang kanyang mga kaibigan sa kanyang pantawid-gutom, samantalang ang mga kaibigan naman ay nagpapakita ng isa pang dakilang pagtanggi. Ang iba ay naliligo sa azotea [bukas na terasa ng bahay] at, gamit ang tubig ng balon, ay nagsasanay na parang mga bumbero, naglalaban sa pamamagitan ng sabuyan ng balde-baldeng tubig, sa labis na kasiyahan ng mga nanonood. Ngunit unti-unting humihina ang ingay at ang hiyawan habang dumarating ang mga kilalang estudyante na ipinatawag ni Makaraig upang ibalita sa kanila ang takbo ng Akademya ng Wikang Kastila. Magiliw na binati si Isagani, gayundin ang peninsular [Kastilang isinilang sa Espanya] na si Sandoval, na dumating sa Maynila bilang kawani at tinatapos ang kanyang pag-aaral, at lubos na nakikiisa sa mga mithiin ng mga estudyanteng Pilipino. Ang mga hadlang na itinatayo ng pulitika sa pagitan ng mga lahi ay naglalaho sa mga silid-aralan, na parang natutunaw sa init ng karunungan at ng kabataan. Dahil walang mga ateneo [samahan ng talakayang pangkultura] at mga sentrong pang-agham, pampanitikan o pampulitika, sinasamantala ni Sandoval ang lahat ng pagtitipon upang mapaunlad ang kanyang dakilang husay sa pagtatalumpati, bumibigkas ng mga talumpati, nakikipagtalo tungkol sa anumang paksa at umaani ng palakpak mula sa kanyang mga kaibigan at tagapakinig. Nang mga sandaling iyon, ang paksa ng usapan ay ang pagtuturo ng wikang Kastila. Dahil hindi pa dumarating si Makaraig, laganap ang mga hula. Ilang Tinig: Ano kaya ang nangyari?—Ano ang ipinasya ng Heneral? Ilang Tinig: Tinanggihan ba ang pahintulot?—Nanalo ba si Padre Irene?—Nanalo ba si Padre Sibyla? Ito ang mga tanong na ipinupukol nila sa isa’t isa, mga tanong na si Makaraig lamang ang makasasagot. Sa mga binatang nagtitipon ay may mga optimista gaya nina Isagani at Sandoval, na nakikitang tapos na ang bagay at nagsasalita ng mga pagbati at papuri ng pamahalaan sa pagkamakabayan ng mga estudyante, mga pag-asang nagtulak kay Juanito Pelaez na angkinin para sa sarili ang malaking bahagi ng karangalan sa pagtatatag ng samahan. Sa lahat ng ito ay sumasagot ang pesimistang si Pecson,—isang matabang lalaki na may malapad na tawang parang sa bungo,—at nagsasalita tungkol sa mga kakaibang impluwensiya, kung ang Obispo A., ang Padre B., ang Provincial [pinuno ng orden sa kapuluan] C. ay kinonsulta o hindi, at kung ipinayo o hindi ng mga ito na ibilanggo ang lahat ng kasapi ng samahan, isang balitang nagpapabagabag kay Juanito Pelaez, na noon ay nauutal: Juanito: Carambas [Naku], huwag ninyo akong isasali... Si Sandoval, palibhasa’y peninsular at liberal, ay nagagalit nang labis: Sandoval: Pero, p—!—sabi niya;—iyan ay masamang pagtingin sa Kanyang Ekselensiya! Alam kong napakamakaprayle niya, ngunit sa ganitong usapin ay hindi siya nagpapaimpluwensiya sa mga prayle! Maaari ba ninyong sabihin sa akin, Pecson, kung saan kayo nakabatay upang paniwalaang walang sariling paninindigan ang Heneral? Pecson: Hindi iyan ang sinasabi ko, Sandoval,—sagot ni Pecson na ngumingiti hanggang makita ang kanyang pinakadulong bagang;—para sa akin, may sariling paninindigan ang Heneral, ibig sabihin, ang paninindigan ng lahat ng nasa abot ng kanyang kamay... Malinaw iyan! Sandoval: Ayan na naman! Ngunit magbanggit kayo ng isang pangyayari, magbanggit kayo ng isang pangyayari!—sigaw ni Sandoval;—maging kaaway tayo ng mga hungkag na pagtatalo, ng mga walang-lamang salita, at tumungo tayo sa larangan ng mga pangyayari,—dagdag niya na may eleganteng pagkumpas.—Mga pangyayari, mga ginoo, mga pangyayari; ang iba ay pagkiling na ayaw kong tawaging filibustera [laban sa pamahalaan]. Tumatawang parang walang malay si Pecson at sumasabad sa kanya. Pecson: Ayan na ang filibusterismo [paghihimagsik laban sa Espanya]! Ngunit hindi ba maaaring makipagtalo nang hindi nagbibintang? Tumututol si Sandoval, at humihingi ng mga pangyayari habang bumubuo ng isang maikling talumpati. Pecson: Kung gayon, kamakailan lamang ay nagkaroon dito ng isang usapin sa pagitan ng ilang pribadong tao at ng ilang prayle, at ang pansamantalang Heneral ang nagpasya rito sa pamamagitan ng pagpapahatol dito sa Provincial ng mismong orden na kasangkot sa usapin,—sagot ni Pecson. At muli siyang tumawa na parang isang walang-malay na bagay ang pinag-uusapan. Nagbanggit siya ng mga pangalan, mga petsa, at nangakong magdadala ng mga dokumentong nagpapatunay kung paano ipinatupad ang katarungan. Sandoval: Ngunit sa ano kaya sila mababatay, sabihin nga ninyo sa akin, sa ano kaya sila mababatay upang hindi pahintulutan ang bagay na hayag na hayag na lubhang kapaki-pakinabang at kailangan?—tanong ni Sandoval. Nagkibit-balikat si Pecson. Pecson: Sa dahilang nanganganib ang integridad ng Inang Espanya...—sagot niya sa tono ng isang kawani ng hukuman na bumabasa ng isang sakdal. Sandoval: Aba, sobra na iyan! Ano ang kinalaman ng integridad ng Inang Espanya sa mga batas ng sintaksis? Pecson: May mga Pantas ang Banal na Inang Simbahan... Ewan ko! Baka kinatatakutang maunawaan natin ang mga batas at masunod natin ang mga ito... Ano ang mangyayari sa Pilipinas sa araw na magkaunawaan tayong lahat? Hindi nagustuhan ni Sandoval ang patanong-sagot at pabirong takbo ng usapan. Sa landas na iyon ay walang talumpating karapat-dapat ang maaaring sumilip. Sandoval: Huwag ninyong gawing biro ang mga bagay,—bulalas niya;—napakaseryosong mga bagay ang pinag-uusapan. Pecson: Iligtas ako ng Diyos sa pagbibiro kapag may mga prayleng nakasangkot! Sandoval: Ngunit, at sa ano sila maaaring bumatay...? Pecson: Sa dahilang kailangang sa gabi ang mga oras ng klase,—patuloy ni Pecson sa gayon ding tono, na parang mga kilala at alam nang pormula ang pinag-uusapan,—maaaring idahilan bilang balakid ang imoralidad, gaya sa paaralan sa Malolos... Sandoval: Isa na naman! Aba, hindi ba’t sa ilalim din ng madilim na balabal ng gabi nagkakanlong ang mga klase ng Akademya ng Pagguhit, at ang mga nobenaryo at mga prusisyon?... Pecson: Nakasisira sa dangal ng Unibersidad,—patuloy ng mataba nang hindi pinapansin ang puna. Sandoval: Masira na kung masira! Kailangang umangkop ang Unibersidad sa mga pangangailangan ng mga estudyante. At kung totoo iyan, ano pa ang Unibersidad kung gayon? Isa ba itong institusyon upang hindi matuto ang tao? Nagtipon ba ang ilang tao na nagpapangalang karunungan at pagtuturo upang hadlangan ang iba na matuto? Pecson: Ang dahilan ay tinatawag na kawalang-kasiyahan ang mga panukalang nagmumula sa ibaba... Isang Estudyante: At mga proyekto naman ang mga nagmumula sa itaas,—pahiwatig ng isa pa;—ayan ang Escuela de Artes y Oficios [paaralan ng sining at mga hanapbuhay]! Sandoval: Dahan-dahan, mga ginoo,—sabi ni Sandoval;—hindi ako makaprayle, kilala ang aking mga liberal na paniniwala, ngunit ibigay kay Cesar ang kay Cesar! Ang Escuela de Artes y Oficios na iyan, na ako ang pinakamasigasig na tagapagtanggol at ang pagkakatayo nito ay sasalubungin ko bilang unang bukang-liwayway para sa mga mapalad na pulong ito, ang Escuela de Artes y Oficios na iyan ay ipinagkatiwala sa mga prayle... Pecson: O ang perro del hortelano [asong ayaw kumain pero ayaw ding magpakain], na siya ring iyon,—dagdag ni Pecson na muling pumutol sa talumpati. Sandoval: Ano ba, p—!—sabi ni Sandoval na galit na galit sa pagkaputol at nawalan ng hibla ng kanyang pangungusap;—habang wala tayong nalalamang masama, huwag tayong maging pesimista, huwag tayong maging di-makatarungan sa paghihinala sa kalayaan at kasarinlan ng pamahalaan... At sa magagandang pananalita ay ginawa niya ang pagtatanggol sa pamahalaan at sa mabubuti nitong layunin, isang paksang hindi nangahas putulin ni Pecson. Sandoval: Ibinigay sa inyo ng pamahalaang Kastila,—sabi niya bukod sa iba pang pangungusap,—ang lahat, wala itong ipinagkait sa inyo! Nagkaroon kami sa Espanya ng absolutismo, at nagkaroon kayo ng absolutismo; tinakpan ng mga prayle ang aming lupa ng kanilang mga kumbento, at mga kumbento ang sumasakop sa ikatlong bahagi ng Maynila; sa Espanya ay umiiral ang garote, at ang garote rito ang pinakamabigat na parusa; Katoliko kami at ginawa namin kayong Katoliko; eskolastiko kami at ang eskolastisismo ay nagniningning sa inyong mga silid-aralan; sa madaling sabi, mga ginoo, umiiyak kami kapag umiiyak kayo, nagdurusa kami kapag nagdurusa kayo, iisa ang ating mga altar, iisa ang ating hukuman, iisa ang ating mga parusa, at makatarungan lamang na ibigay rin namin sa inyo ang amin ding mga karapatan at ang amin ding mga kaligayahan. At dahil walang pumuputol sa kanya, lalo’t lalo siyang naging masigla hanggang sa magsalita siya tungkol sa kinabukasan ng Pilipinas. Sandoval: Gaya ng sinasabi ko, mga ginoo, hindi na malayo ang bukang-liwayway; binubuksan ng Espanya ang silangan para sa kanyang minamahal na Pilipinas, at nagbabago ang mga panahon, at alam kong mas marami ang ginagawa kaysa sa inaakala natin. Ang pamahalaang iyan na, ayon sa inyo, ay nag-aalinlangan at walang sariling kalooban, mabuting palakasin natin ang loob sa pamamagitan ng ating pagtitiwala, ipakita natin dito na umaasa tayo rito; ipaalala natin dito sa pamamagitan ng ating pag-uugali (kapag nakalilimot ito, na hindi ko inaakalang mangyayari) na may pananalig tayo sa mabubuti nitong hangarin at na wala itong dapat sundin na ibang panuntunan kundi ang katarungan at ang kabutihan ng lahat ng pinamamahalaan nito. Hindi, mga ginoo,—patuloy niya sa tonong lalo’t lalong madamdamin,—hindi natin dapat tanggapin man lamang sa usaping ito ang posibilidad ng isang pagsangguni sa ibang mga entidad na higit o kulang na salungat, sapagkat ang ideya lamang nito ay mangangahulugan ng pagpapaubaya sa gawang iyon; ang inyong pag-uugali hanggang ngayon ay tapat, matapat, walang pag-aalinlangan, walang hinala; tuwiran at payak kayong lumapit dito; ang mga konsiderasyong inilahad ninyo ay hindi na maaaring maging higit na karapat-dapat pakinggan; ang inyong layunin ay pagaanin ang gawain ng mga propesor sa mga unang taon at padaliin ang pag-aaral ng daan-daang estudyanteng pumupuno sa mga silid-aralan at hindi kayang asikasuhin ng iisang propesor. Kung hanggang ngayon ay hindi pa napagpapasyahan ang kaso, iyon ay dahil, gaya ng alam ko, maraming nakatambak na trabaho; ngunit hinuhulaan kong panalo na ang laban, na ang pagpapatawag ni Makaraig ay upang ibalita sa atin ang tagumpay, at bukas ay makikita nating ginagantimpalaan ang ating mga pagsisikap ng palakpak at pasasalamat ng bansa, at sino ang nakaaalam, mga ginoo, kung hindi kayo imumungkahi ng pamahalaan para sa isang magandang medalya bilang mga karapat-dapat sa bayan! Umalingawngaw ang masisiglang palakpak; naniniwala na ang lahat sa tagumpay at marami sa medalya. Juanito: Tandaan ninyo, mga ginoo,—sabi ni Juanito,—na isa ako sa mga unang nagpasimula! Hindi nasisiyahan ang pesimistang si Pecson. Pecson: Huwag lang sanang sa ating mga bukung-bukong ikabit ang medalya!—sabi niya. Ngunit mabuti na lamang para kay Pelaez, hindi narinig ang puna sa gitna ng mga palakpak. Nang humupa nang kaunti ang mga ito, nagpatuloy si Pecson: Pecson: Mabuti, mabuti, napakabuti, ngunit isang palagay... paano kung sa kabila ng lahat ng iyan ay sumangguni nang sumangguni nang sumangguni ang Heneral at pagkatapos ay ipagkait sa atin ang pahintulot? Bumagsak ang palagay na parang malamig na tubig. Tumingin ang lahat kay Sandoval; hindi siya agad nakapagsalita. Sandoval: Kung gayon...—bulong niya na nag-aatubili. Pecson: Kung gayon? Sandoval: Kung gayon,—bulalas ni Sandoval na pinasisigla pa ng mga palakpak at sa isang silakbo ng sigla,—yamang sa mga kasulatan at limbag ay ipinagmamalaki nitong nais nito ang inyong pagkatuto, at hinahadlangan nito at ipinagkakait iyon kapag hinamon na sa larangan ng mga pangyayari, kung gayon, mga ginoo, hindi masasayang ang inyong mga pagsisikap, makakamit ninyo ang hindi pa nakakamit ninuman: na alisin nito ang maskara at ihagis sa inyo ang guwantes! Ilang Tinig: Bravo, bravo! [magaling, magaling!]—sigaw ng ilang masigla. Iba pang Tinig: Magaling si Sandoval! Bravo sa guwantes!—dagdag ng iba. Pecson: Na ihagis sa atin ang guwantes!—ulit ni Pecson nang may paghamak;—at pagkatapos? Natigilan si Sandoval sa gitna ng kanyang tagumpay, ngunit sa sigla na likas sa kanyang lahi at sa dugo niyang mananalumpati ay nakabawi siya agad. Sandoval: Pagkatapos?—tanong niya;—pagkatapos, kung walang sinuman sa mga Pilipino ang mangahas na sumagot sa hamon, kung gayon ako, si Sandoval, sa ngalan ng Espanya, ang dadampot sa guwantes, sapagkat ang gayong patakaran ay magiging pagpapasinungaling sa mabubuting hangaring lagi niyang kinimkim para sa kanyang mga lalawigan, at sapagkat ang sinumang sa gayong paraan ay nagpapasama sa tungkuling ipinagkatiwala sa kanya at umaabuso sa kanyang walang-hangganang kapangyarihan ay hindi karapat-dapat sa pagtatanggol ng Inang Espanya ni sa kalinga ng sinumang mamamayang Kastila! Umabot sa pagkahibang ang sigla ng mga tagapakinig. Niyakap ni Isagani si Sandoval, ginaya siya ng iba; nagsalita sila tungkol sa bayan, sa pagkakaisa, sa kapatiran, sa katapatan; sinabi ng mga Pilipino na kung puro mga Sandoval lamang ang nasa Espanya, magiging mga Sandoval ang lahat sa Pilipinas; nagniningning ang mga mata ni Sandoval at mapaniniwalaang kung hinagisan siya nang sandaling iyon ng kahit anong guwantes, sasakay siya sa kahit anong kabayo upang magpapatay para sa Pilipinas. Ang malamig na tubig lamang ang sumagot: Pecson: Mabuti, napakabuti, Sandoval; masasabi ko rin ang gayon kung ako ay peninsular, ngunit dahil hindi ako peninsular, kung sasabihin ko ang kalahati lamang ng sinabi ninyo, kayo mismo ang magtuturing sa akin na filibustero. Nagsisimula si Sandoval ng isang talumpating puno ng pagtutol nang siya ay maputol. Isang Binata: Magandang balita, mga kaibigan, magandang balita! Tagumpay!—sigaw nang sandaling iyon ng isang binata na pumapasok at niyayakap ang lahat. Isang Binata: Magandang balita, mga kaibigan! Mabuhay ang wikang Kastila! Sinalubong ng isang ugong ng palakpakan ang balita; nagyayakapan ang lahat, nagniningning sa luha ang mga mata ng lahat. Si Pecson lamang ang nananatili sa kanyang ngiti ng mapag-alinlangan. Ang nagdala ng gayon kagandang balita ay si Makaraig, ang binatang nangunguna sa kilusan. Sa bahay na iyon, ang estudyanteng ito lamang ang gumagamit ng dalawang silid na marangya ang mga muwebles; may utusan siya at kutsero na nag-aalaga ng kanyang araña [uri ng magaang karwahe] at ng kanyang mga kabayo. Makisig ang kanyang tindig, pino ang kilos, elegante, at napakayaman. Bagaman nag-aaral siya ng Batas upang magkaroon lamang ng titulong pang-akademiko, tanyag pa rin siya bilang masipag, at bilang dalubhasa sa pakikipagtalo sa paraang eskolastiko ay wala siyang dapat ikainggit sa pinakamabangis na mga mapagtalo ng kaguruan ng Unibersidad. Gayunman, hindi siya gaanong nahuhuli pagdating sa mga makabagong ideya at pag-unlad; ibinibigay sa kanya ng kanyang kayamanan ang lahat ng aklat at magasin na hindi napipigil ng paunang sensura. Sa mga katangiang ito, sa kanyang katanyagan bilang matapang, sa kanyang mga matagumpay na pakikipag-away noong higit siyang bata at sa kanyang pino at maselang pagkamaginoo, hindi kataka-takang malaki ang kanyang impluwensiya sa kanyang mga kasama, at siya ang napiling magsakatuparan ng isang gayon kahirap na gawain gaya ng pagtuturo ng wikang Kastila. Nang lumipas ang mga unang pagpapakita ng sigla, na sa kabataan ay laging nag-aanyong medyo labis dahil nakikita nitong maganda ang lahat, ninais nilang malaman kung paano naganap ang mga bagay. Makaraig: Kaninang umaga ay nakipagkita ako kay Padre Irene,—sabi ni Makaraig nang may kaunting hiwaga. Isang Estudyante: Mabuhay si Padre Irene!—sigaw ng isang masiglang estudyante. Makaraig: Si Padre Irene,—patuloy ni Makaraig,—ay nagbalita sa akin ng lahat ng nangyari sa Los Baños. Mukhang nagtalo sila nang hindi bababa sa isang linggo, at siya ang nagtataguyod at nagtatanggol sa ating layunin laban sa lahat, laban kay Padre Sibyla, kay Padre Hernández, kay Padre Salví, sa Heneral, sa segundo cabo [pangalawa sa Kapitan Heneral], sa alaherong si Simoun... Isa pang Estudyante: Ang alaherong si Simoun!—sabad ng isa pa;—ngunit ano ang kinalaman ng Hudyong iyan sa mga bagay ng ating bayan? At tayo pa naman na nagpapayaman sa kanya sa pagbili... Ikatlong Estudyante: Tumahimik ka!—sabi sa kanya ng isa pa, na naiinip at sabik malaman kung paano natalo ni Padre Irene ang gayon kakila-kilabot na mga kaaway. Makaraig: May matataas pa ngang kawani na tutol sa ating proyekto: ang Direktor ng Administrasyon, ang gobernador sibil, ang Tsinong si Quiroga... Isang Tinig: Ang Tsinong si Quiroga!! Ang bugaw ng mga... Isa pang Tinig: Tumahimik ka nga, tao! Makaraig: Sa wakas,—patuloy ni Makaraig,—itatabi na sana nila ang mga papeles at pababayaang matulog nang buwan-buwan, nang maalala ni Padre Irene ang Comisión Superior de Instrucción Primaria [mataas na lupon ng pagtuturong primarya] at iminungkahi niya, yamang ang pinag-uusapan ay ang pagtuturo ng wikang Kastila, na ipasa ang mga papeles sa lupong iyon upang magbigay ito ng pasya tungkol dito... Pecson: Ngunit matagal nang hindi gumagana ang lupong iyan,—puna ni Pecson. Makaraig: Iyan mismo ang isinagot nila kay Padre Irene,—patuloy ni Makaraig,—at sumagot siya na iyon ay isang magandang pagkakataon upang muli itong mabuhay, at sinamantala ang pagkanaroroon ni Don Custodio, isa sa mga kasapi, iminungkahi niyang magtatag agad ng isang komisyon, at dahil nakita at kilala ang sipag ni Don Custodio, siya ang hinirang na tagapag-ulat, at ngayon ay nasa kanyang mga kamay ang mga papeles. Nangako si Don Custodio na tatapusin ito sa loob ng buwang ito. Ilang Tinig: Mabuhay si Don Custodio! Pecson: At paano kung tutol ang maging ulat ni Don Custodio?—tanong ng pesimistang si Pecson. Hindi nila iyon inasahan, lasing sa ideyang hindi itatabi ang usapin. Tumingin ang lahat kay Makaraig upang malaman kung ano ang dapat gawin. Makaraig: Ang tutol ding iyan ang sinabi ko kay Padre Irene, ngunit sa kanyang pilyong tawa ay sinabi niya sa akin: Malaki na ang ating napanalunan, napapunta na natin ang usapin tungo sa isang kalutasan, napipilitan na ang kaaway na tanggapin ang labanan... kung maiimpluwensiyahan natin ang isip ni Don Custodio upang, alinsunod sa kanyang mga liberal na hilig, ay magbigay siya ng paborableng ulat, panalo na ang lahat; lubos na walang kinikilingan ang Heneral. Tumigil si Makaraig. Isang Mainipin: At paano siya maiimpluwensiyahan?—tanong ng isang naiinip. Makaraig: Dalawang paraan ang itinuro sa akin ni Padre Irene... Isang Tinig: Ang Tsinong si Quiroga!—sabi ng isa. Makaraig: Naku, hindi! Para bang may pakialam siya kay Quiroga... Isa pang Tinig: Isang magandang regalo! Makaraig: Lalong hindi; ipinagmamalaki niyang hindi siya nasusuhulan. Pecson: Ah, oo, alam ko na!—bulalas ni Pecson na tumatawa;—si Pepay na mananayaw. Ilang Tinig: Ah, oo! Si Pepay na mananayaw!—sabi ng ilan. Ang Pepay na ito ay isang masigla at makisig na dalaga na kilalang matalik na kaibigan ni Don Custodio: sa kanya lumalapit ang mga kontratista, ang mga kawani at ang mga mapagpakana kapag may nais silang makamit mula sa tanyag na konsehal. Si Juanito Pelaez, na kaibigan din ng mananayaw, ay nag-alok na ayusin ang bagay, ngunit umiling si Isagani at sinabing sapat na ang paggamit kay Padre Irene at labis na ang paggamit pa kay Pepay sa ganitong usapin. Isang Tinig: Tingnan natin ang isa pang paraan! Makaraig: Ang isa pa ay ang lumapit sa kanyang abogadong tagapayo, kay Ginoong Pasta, ang orakulong niyuyukuran ni Don Custodio. Isagani: Iyan ang gusto ko,—sabi ni Isagani;—Pilipino si Ginoong Pasta, at naging kaklase siya ng aking tiyo. Ngunit paano siya mapapainteres? Makaraig: Diyan ang buhol,—sagot ni Makaraig na matamang nakatingin kay Isagani;—may isang mananayaw si Ginoong Pasta, este... isang burdadora... Muling umiling si Isagani. Juanito: Huwag kayong masyadong puritano,—sabi sa kanya ni Juanito Pelaez;—ang layunin ang nagliligtas sa paraan! Kilala ko ang burdadora, si Matea, na may isang talyer na pinagtatrabahuhan ng maraming dalaga... Isagani: Hindi, mga ginoo,—sabad ni Isagani;—gamitin muna natin ang mga marangal na paraan... Ako ang haharap sa bahay ni Ginoong Pasta, at kung wala akong makamit, saka ninyo gawin ang gusto ninyo sa mga mananayaw at mga burdadora. Kinailangan nilang pumayag sa mungkahi at nagkasundo silang kakausapin ni Isagani si Ginoong Pasta sa araw ding iyon, at sa hapon ay iuulat niya sa kanyang mga kasama sa Unibersidad ang kinalabasan ng pakikipag-usap. ============================================================================== KABANATA XV: GINOONG PASTA ============================================================================== Pumunta si Isagani sa bahay ng abogado, isa sa mga may pinakapambihirang talino sa Maynila, na sinasangguni ng mga prayle kapag sila ay lubhang nagigipit. Medyo naghintay ang binata dahil marami ang kliyente, ngunit sa wakas ay dumating ang kanyang pagkakataon at pumasok siya sa tanggapan o bufete [opisina ng abogado], gaya ng karaniwang tawag dito sa Pilipinas. Tinanggap siya ng abogado na may mahinang ubo-ubo, habang palihim na tumitingin sa kanyang mga paa; hindi ito tumayo ni nag-abalang paupuin siya, at nagpatuloy sa pagsusulat. Nagkaroon si Isagani ng pagkakataong pagmasdan at suriin itong mabuti. Tumanda na nang husto ang abogado, puti na ang buhok, at ang pagkakalbo ay kumalat na sa halos buong ibabaw ng ulo. Maasim at mabagsik ang kanyang mukha. Tahimik ang lahat sa tanggapan; ang tanging naririnig ay ang mga bulungan ng mga tagasulat o mga katulong na nagtatrabaho sa katabing silid: lumalangitngit ang kanilang mga pluma na para bang nakikipag-away sa papel. Sa wakas ay natapos ng abogado ang kanyang isinusulat, binitawan ang pluma, itinaas ang ulo, at nang makilala ang binata, nagliwanag ang kanyang mukha at magiliw na iniabot ang kamay. Ginoong Pasta: Kumusta, binata! Ngunit maupo kayo, ipagpaumanhin ninyo... hindi ko alam na kayo pala. At ang inyong tiyo? Lumakas ang loob ni Isagani at inakala niyang magiging maayos ang kanyang pakay. Isinalaysay niya nang maikli ang nangyayari, habang matamang pinag-aaralan ang epekto ng kanyang mga salita. Sa simula ay nakinig si Ginoong Pasta nang walang kibo, at bagaman alam niya ang mga pagkilos ng mga estudyante, nagkunwari siyang walang alam, na para bang ipinakikitang wala siyang kinalaman sa mga kalokohang iyon ng kabataan; ngunit nang mahinuha niya kung ano ang ibig hingin sa kanya at marinig na ang usapan ay tungkol sa Bise Rektor, mga prayle, Kapitan Heneral, panukala, atbp., unti-unting dumilim ang kanyang mukha at sa wakas ay napabulalas: Ginoong Pasta: Ito ang bayan ng mga panukala! Ngunit magpatuloy kayo, magpatuloy kayo. Hindi pinanghinaan ng loob si Isagani; nagsalita siya tungkol sa lutas na ibibigay sa usapin, at nagtapos sa pagpapahayag ng tiwala ng kabataan na siya, si Ginoong Pasta, ay mamamagitan para sa kanila sakaling sumangguni sa kanya si Don Custodio, gaya ng inaasahan. Hindi nangahas si Isagani na sabihing magpapayo siya, dahil sa ngiwing ginagawa ng abogado. Ngunit may pasya na si Ginoong Pasta, at iyon ay ang huwag makialam sa anumang paraan sa usaping iyon, bilang sumasangguni man o sinasangguni. Alam niya ang nangyari sa Los Baños; alam niyang may dalawang pangkat, at hindi si Padre Irene ang tanging tagapagtanggol sa panig ng mga estudyante, ni hindi siya ang nagmungkahing ipasa ang kasulatan ng usapin sa Comisión de Instrucción Primaria [lupon ng pagtuturong primarya], kundi ang kabaligtaran. Si Padre Irene, si Padre Fernández, ang kondesa, isang mangangalakal na nakikinita na ang pagbebenta ng mga materyales para sa bagong Akademya, at ang mataas na kawaning walang tigil sa pagbanggit ng mga kautusan ng hari sa ibabaw ng mga kautusan ng hari, ay magtatagumpay na sana, nang si Padre Sibyla, sa hangaring makakuha ng panahon, ay ipinaalala ang Comisión Superior [mataas na lupon ng pagtuturong primarya]. Sariwa ang lahat ng ito sa alaala ng dakilang abogado, kaya nang matapos magsalita si Isagani, ipinasya niyang lituhin ito sa mga pag-iwas, gusutin ang usapin, at ibaling ang usapan sa ibang larangan. Ginoong Pasta: Oo!—sabi niya, nakausli ang mga labi at kinakamot ang kanyang kalbo;—walang sinumang makahihigit sa akin sa pag-ibig sa bayan at sa mga hangaring makabago, ngunit... hindi ko maaaring isangkot ang aking sarili... hindi ko alam kung batid ninyo ang aking kalagayan, isang napakaselang kalagayan... marami akong interes... kailangang kumilos ako sa loob ng hangganan ng mahigpit na pag-iingat... isa itong pananagutan... Ibig ng abogado na tulirohin ang binata sa karangyaan ng mga salita, at nagsimula siyang magsalita tungkol sa mga batas, sa mga dekreto, at sa sobrang dami ng kanyang sinabi, sa halip na masilo ang binata, muntik na niyang masilo ang kanyang sarili sa isang labirinto ng mga pagsipi. Isagani: Hindi po namin kayo ibig ilagay sa alanganin kailanman,—tugon ni Isagani nang buong hinahon;—iligtas nawa kami ng Diyos sa paggambala kahit kaunti sa mga taong ang buhay ay lubhang kapaki-pakinabang sa iba pang mga Pilipino! Ngunit gaano man kakaunti ang aking kaalaman sa mga batas, mga kautusan ng hari, mga probisyon at mga tadhanang umiiral sa ating bayan, hindi ko po inaakalang may anumang masama sa pagtulong sa matataas na layunin ng pamahalaan, sa pagsisikap na mabigyan ito ng wastong pagpapakahulugan; iisa ang ating hinahabol na layunin at sa mga paraan lamang tayo nagkakaiba. Napangiti ang abogado; nagpapadala ang binata sa ibang larangan, at doon niya ito lilituhin; nalilito na nga ito. Ginoong Pasta: Diyan mismo ang buhol, gaya ng karaniwang sinasabi; maliwanag na kapuri-puri ang tumulong sa pamahalaan kapag tinutulungan ito nang may pagpapasakop, sumusunod sa mga tadhana nito, sa tuwid na diwa ng mga batas na kaayon ng tuwid na paniniwala ng mga namamahala, at hindi sumasalungat sa sinauna at pangkalahatang paraan ng pag-iisip ng mga taong may tungkulin sa kapakanang panlahat ng mga indibidwal na bumubuo sa isang lipunan. At kaya nga krimen, kaya nga dapat parusahan, sapagkat nakasasakit sa mataas na prinsipyo ng awtoridad, ang magtangka ng isang hakbang na salungat sa sariling pasimuno nito, kahit ipagpalagay pang mas mabuti iyon kaysa sa hakbang ng pamahalaan, sapagkat ang ganoong gawa ay maaaring makasugat sa prestihiyo, na siyang unang batayang kinasasaligan ng lahat ng gusaling kolonyal. At ang matandang abogado, tiyak na ang talumpating iyon ay nakapagpatuliro man lamang kay Isagani, ay sumandal nang maginhawa sa kanyang malaking silya, seryosong-seryoso ngunit tumatawa sa loob-loob. Gayunman, tumugon si Isagani: Isagani: Akala ko po ay lalong maghahanap ang mga pamahalaan ng mas matitibay na batayan habang lalo silang nanganganib... Ang batayang prestihiyo ang pinakamahina para sa mga pamahalaang kolonyal, sapagkat wala ito sa kanila kundi nasa mabuting kalooban ng mga pinamamahalaan, habang nais pa ng mga ito na kilalanin iyon... Ang batayang katarungan o katwiran ang sa tingin ko ay mas pangmatagalan. Itinaas ng abogado ang kanyang ulo; ano? nangangahas ang binatang iyon na sumagot sa kanya at makipagtalo sa kanya, sa kanya, kay Ginoong Pasta? Hindi pa ba ito natutuliro sa kanyang malalaking salita? Ginoong Pasta: Binata, kailangang isantabi ang mga ganyang pagninilay, sapagkat mapanganib ang mga iyan,—sabad ng abogado, kasabay ng isang kumpas.—Ang sinasabi ko sa inyo ay kailangang hayaang kumilos ang pamahalaan. Isagani: Ginawa po ang mga pamahalaan para sa kabutihan ng mga bayan, at upang matupad nang wasto ang kanilang layunin, kailangan nilang sundin ang mga mungkahi ng mga mamamayan, na siyang higit na nakaaalam ng kanilang mga pangangailangan. Ginoong Pasta: Ang mga bumubuo sa pamahalaan ay mga mamamayan din, at kabilang pa sa pinakamarurunong. Isagani: Ngunit bilang mga tao, maaari silang magkamali, at hindi nila dapat ipagwalang-bahala ang ibang mga opinyon. Ginoong Pasta: Kailangang magtiwala sa kanila; sila ang magbibigay ng lahat. Isagani: May isang kasabihang purong Kastila na nagsasabing el que no llora no mama [ang hindi umiiyak ay hindi nakasususo]. Ang hindi hinihingi ay hindi ibinibigay. Ginoong Pasta: Kabaligtaran!—sagot ng abogado na tumatawa nang may pang-uuyam;—sa pamahalaan ay eksaktong kabaligtaran ang nangyayari... Ngunit bigla siyang tumigil na para bang sobra na ang nasabi niya, at ibig niyang itama ang kanyang kawalang-ingat: Ginoong Pasta: Nagbigay sa atin ang pamahalaan ng mga bagay na hindi natin hiningi, ni hindi natin maaaring hingin... sapagkat ang humingi... ang humingi ay nagpapahiwatig na may kulang ito sa isang bagay at dahil dito ay hindi nito tinutupad ang tungkulin nito... ang magmungkahi rito ng isang paraan, ang subuking gabayan ito, huwag nang sabihing labanan ito, ay pagpapalagay na kaya nitong magkamali, at nasabi ko na sa inyo, ang ganitong mga pagpapalagay ay banta sa pag-iral ng mga pamahalaang kolonyal... Hindi ito alam ng karaniwang tao, at ang mga kabataang padalos-dalos kumilos ay hindi nakaaalam, hindi nakauunawa, ayaw umunawa kung gaano nakasasama ang humingi... kung gaano kasubersibo ang ideyang iyon... Isagani: Ipagpaumanhin po ninyo,—sabad ni Isagani, na nasaktan sa mga katwirang ginagamit sa kanya ng dalubhasa sa batas;—kapag sa pamamagitan ng mga legal na paraan ay humihingi ang isang bayan ng isang bagay sa pamahalaan, iyon ay dahil itinuturing niya itong mabuti at handang magkaloob ng kabutihan, at ang gawang ito, sa halip na makagalit dito, ay dapat pa ngang ikalugod nito: sa ina humihingi, hindi kailanman sa madrasta. Ang pamahalaan, sa aking walang-karanasang palagay, ay hindi isang nilalang na nakaaalam ng lahat, na nakakikita at nakapanghuhula ng lahat, at kahit pa ganoon nga ito, hindi ito maaaring magdamdam, sapagkat nariyan po ang Simbahan mismo na walang ginagawa kundi humingi nang humingi sa Diyos na nakakikita at nakaaalam ng lahat, at kayo mismo ay humihingi at humihiling ng maraming bagay sa mga hukuman ng pamahalaang iyon din, at ni ang Diyos ni ang mga hukuman ay hindi pa nagdaramdam hanggang ngayon. Nasa budhi ng lahat na ang pamahalaan, bilang isang institusyong pantao, ay nangangailangan ng tulong ng iba, nangangailangang ipakita at ipadama rito ang katotohanan ng mga bagay-bagay. Kayo mismo ay hindi kumbinsido sa katotohanan ng inyong pagtutol; kayo mismo ay nakaaalam na malupit at mapaniil ang pamahalaang, upang ipagmalaki ang lakas at kasarinlan, ay tumatanggi sa lahat dahil sa takot o kawalan ng tiwala, at ang mga bayang sinisiil at inaalipin lamang ang may tungkuling huwag humingi ng anuman kailanman. Ang isang bayang nasusuklam sa kanyang pamahalaan ay hindi dapat humiling dito ng iba pa kundi ang lisanin nito ang kapangyarihan. Nagngingiwi ang matandang abogado, iniiling-iling ang ulo bilang tanda ng di-pagsang-ayon, at hinihimas ng kamay ang kanyang kalbo; pagkatapos, sa tonong may awang mapagtangkilik, ay nagsabi: Ginoong Pasta: Hm! masasamang doktrina ang mga iyan, masasamang teorya, hm! Halatang bata pa kayo at walang karanasan sa buhay. Tingnan ninyo ang nangyayari sa mga batang walang karanasan na sa Madrid ay humihingi ng napakaraming reporma: pinaratangan silang lahat ng filibusterismo [paghihimagsik laban sa Espanya], marami ang hindi nangangahas na bumalik, at gayunman, ano ba ang hinihingi nila? Mga bagay na banal, luma, at walang malisya dahil kilalang-kilala na ng lahat... Ngunit may mga bagay na hindi ko maipaliwanag sa inyo, napakaselan ng mga iyon... o, sige... inaamin ko sa inyo na may iba pang mga dahilan bukod sa mga nabanggit na nagtutulak sa isang matinong pamahalaan na sistematikong tanggihan ang mga hangarin ng isang bayan... hindi... maaari ring mangyari na makatagpo tayo ng mga pinunong napakahangal at katawa-tawa... ngunit laging may iba pang mga dahilan... kahit pa ang hinihingi ay ang pinakamakatarungan... iba-iba ang kalagayan ng mga pamahalaan... At nag-aatubili ang matanda, tinitigan si Isagani, at pagkatapos, na parang nakapagpasya, ay kumumpas ng kamay na tila itinataboy ang isang ideya. Isagani: Hula ko po kung ano ang ibig ninyong sabihin,—patuloy ni Isagani, malungkot na ngumingiti;—ibig ninyong sabihin na ang isang pamahalaang kolonyal, mismong dahil binuo ito sa isang paraang di-ganap at dahil nakasalig ito sa mga premisa... Ginoong Pasta: Hindi, hindi, hindi iyan, hindi!—masiglang sabad ng matanda, na nagkukunwaring may hinahanap sa kanyang mga papel;—hindi, ang ibig kong sabihin... ngunit nasaan ang aking salamin? Isagani: Ayan po,—sabi ni Isagani. Isinuot ni Ginoong Pasta ang salamin, nagkunwaring nagbabasa ng ilang papel, at nang makitang naghihintay ang binata, ay nautal: Ginoong Pasta: May ibig akong sabihin... ibig kong sabihin, ngunit nakalimutan ko na... kayo, sa inyong kasiglahan, ay sumabad sa akin... maliit na bagay lamang iyon... Kung alam lamang ninyo ang kalagayan ng aking ulo, napakarami kong gagawin! Naunawaan ni Isagani na pinaaalis na siya. Isagani: Kung gayon po,—sabi niya habang tumatayo,—kami ay... Ginoong Pasta: Ah!... makabubuti sa inyo na ipaubaya ang usapin sa mga kamay ng pamahalaan; ito ang lulutas niyon ayon sa kagustuhan nito... Sinasabi ninyong tutol ang Bise Rektor sa pagtuturo ng Kastila. Marahil nga, hindi sa diwa kundi sa anyo. Sinasabing ang Rektor na darating ay may dalang panukalang reporma sa pagtuturo... maghintay muna kayo nang kaunti, bigyan ng panahon ang panahon, mag-aral kayo at malapit na ang mga eksamen, at naku naman! kayo na mahusay nang magsalita ng Kastila at madaling makapagpahayag, bakit pa kayo nakikisangkot sa gulo? Ano ang interes ninyo na ituro ito nang tangi? Tiyak na ganito rin ang palagay ni Padre Florentino! Ikumusta ninyo ako nang marami sa kanya... Isagani: Ang aking tiyo,—sagot ni Isagani,—ay lagi pong nagbibilin sa akin na isipin ko ang iba gaya ng pag-iisip ko sa aking sarili... hindi po ako naparito para sa aking sarili, naparito ako sa ngalan ng mga nasa mas masamang kalagayan... Ginoong Pasta: Ano ba naman! Gawin nila ang ginawa ninyo, magsunog sila ng kilay sa pag-aaral at makalbo gaya ng pagkakalbo ko sa pagsasaulo ng buong mga talata... At sa palagay ko, kung marunong kayong magsalita ng Kastila ay dahil pinag-aralan ninyo ito; hindi kayo taga-Maynila ni anak ng mga magulang na Kastila! Kaya pag-aralan nila ang pinag-aralan ninyo at gawin ang ginawa ko... Naging utusan ako ng lahat ng prayle, ipinaghanda ko sila ng tsokolate, at habang hinahalo ito ng aking kanang kamay sa batirol, hawak ng kaliwa ang gramatika; natuto ako at, salamat sa Diyos, hindi ko na kinailangan ng iba pang guro, ni ng iba pang akademya, ni ng pahintulot ng pamahalaan... Maniwala kayo sa akin: ang ibig matuto ay natututo at nagiging marunong! Isagani: Ngunit ilan po sa mga ibig matuto ang nakararating sa narating ninyo? Isa sa sampung libo, at iyon pa man! Ginoong Pasta: Psch! At ano pa ang kailangan?—sagot ng matanda na nagkikibit-balikat.—Sobra-sobra na ang mga abogado, marami ang nauuwi sa pagiging tagasulat. Mga doktor? Nag-iinsultuhan sila, nagsisiraan at nagpapatayan sa pag-aagawan sa isang maysakit... Mga bisig, ginoo, mga bisig ang kailangan natin para sa agrikultura! Naunawaan ni Isagani na nag-aaksaya siya ng panahon, ngunit ibig pa rin niyang tumugon. Isagani: Walang duda,—sagot niya;—marami pong doktor at abogado, ngunit hindi ko sasabihing sobra na tayo sa kanila, sapagkat may mga bayan tayong wala ni isa sa kanila; ngunit kung marami man sila sa bilang, marahil ay kulang tayo sa kalidad. At yamang hindi mapipigilang mag-aral ang kabataan, at walang ibang propesyong iniaalok sa atin dito, bakit pababayaang masayang ang kanilang panahon at pagsisikap? At kung ang kakulangan ng pagtuturo ay hindi pumipigil sa marami na maging abogado o doktor, kung magkakaroon din tayo ng mga ito sa bandang huli, bakit hindi na lamang magkaroon ng mahuhusay? At gayunman, kahit pa ang ibig lamang ay gawing bayan ng mga magsasaka ang bansa, bayan ng mga trabahador, at itakwil dito ang lahat ng gawaing pangkaisipan, wala po akong nakikitang anumang masama sa pagpapamulat sa mga magsasaka at trabahador ding ito, sa pagbibigay man lamang sa kanila ng edukasyong magpapahintulot sa kanila na paunlarin pagkatapos ang kanilang sarili at ang kanilang mga gawain, at maglalagay sa kanila sa kalagayang maunawaan ang maraming bagay na hindi nila alam sa kasalukuyan. Ginoong Pasta: Bah, bah, bah!—bulalas ng abogado, gumuguhit ng mga bilog sa hangin ng kanyang kamay na parang itinataboy ang mga ideyang napukaw;—para maging mahusay na mag-aani ay hindi kailangan ng napakaraming retorika. Mga panaginip, mga ilusyon, ideolohiya! O siya! ibig ba ninyong sumunod sa isang payo? At tumayo siya, at magiliw na ipinatong ang kamay sa balikat ng binata, at nagpatuloy: Ginoong Pasta: Bibigyan ko kayo ng isa, at napakahusay, sapagkat nakikita kong matalino kayo at hindi masasayang ang payo. Mag-aaral kayo ng Medisina, hindi ba? Kung gayon, magkasya kayo sa pag-aaral kung paano maglagay ng tapal at magkabit ng linta, at huwag na huwag ninyong subuking pabutihin o pasamain ang kapalaran ng inyong kapwa. Kapag nakatapos na kayo bilang lisensiyado, pakasal kayo sa isang dalagang mayaman at relihiyosa, sikapin ninyong manggamot at maningil nang mahusay; layuan ninyo ang lahat ng bagay na may kinalaman sa pangkalahatang kalagayan ng bansa; magsimba kayo, mangumpisal at tumanggap ng komunyon kapag ginagawa ito ng iba, at makikita ninyo na pagkatapos ay pasasalamatan ninyo ako, at makikita ko iyon kung buhay pa ako. Tandaan ninyo palagi na ang pagkakawanggawang wastong nauunawaan ay nagsisimula sa sarili; walang dapat hanapin ang tao sa lupa kundi ang pinakamalaking kabuuan ng sariling kaligayahan, gaya ng sabi ni Bentham; kapag pinasok ninyo ang mga quijotismos [mga pangarap na gaya ng kay Don Quijote], hindi kayo magkakaroon ng propesyon, hindi kayo makapag-aasawa, hindi kayo magiging anuman. Tatalikuran kayo ng lahat, at ang inyong mga kababayan mismo ang unang tatawa sa inyong kamusmusan. Maniwala kayo sa akin, maaalala ninyo ako at sasabihin ninyong tama ako kapag may uban na kayo gaya ko, mga ubang tulad ng mga ito! At hinawakan ng matandang abogado ang kanyang kakaunting puting buhok, malungkot na ngumingiti at iniiling ang ulo. Isagani: Kapag may uban na po ako gaya ng sa inyo, ginoo,—sagot ni Isagani na kasinglungkot niya,—at lingunin ko ang aking nakaraan at makita kong para sa aking sarili lamang ako nagtrabaho, nang hindi ginagawa ang abot ng aking makakaya at nararapat para sa bayang nagbigay sa akin ng lahat, para sa mga mamamayang tumutulong sa akin upang mabuhay, kung gayon, ginoo, ang bawat uban ay magiging isang tinik sa akin, at sa halip na ipagmalaki ko ang mga iyon, ikahihiya ko! At pagkasabi nito, yumukod siya nang malalim at lumabas. Nanatiling di-gumagalaw ang abogado sa kanyang kinaroroonan, nakatitig na tila natulala. Narinig niya ang mga yabag na unti-unting lumalayo, at muli siyang naupo habang bumubulong: Ginoong Pasta: Kawawang binata! Minsan din ay dumaan sa aking isip ang ganyang mga kaisipan! Ano pa ba ang hahangarin ng lahat kundi ang masabi: ginawa ko ito para sa aking bayan, inialay ko ang aking buhay sa kabutihan ng iba...? Koronang laurel na babad sa pait ng sabila, mga tuyong dahong tumatakip sa mga tinik at uod! Hindi iyan ang buhay, hindi iyan nagpapakain, ni nagbibigay ng karangalan; halos sa sarsa lamang nagagamit ang laurel... ni hindi nagbibigay ng kapanatagan... ni nagpapanalo ng mga kaso, kabaligtaran pa nga! Ang bawat bansa ay may kanya-kanyang moralidad, gaya ng kanyang klima at mga sakit, na iba sa klima at mga sakit ng ibang mga bansa! At pagkatapos ay idinagdag niya: Ginoong Pasta: Kawawang binata!... Kung lahat ay mag-iisip at kikilos na gaya niya, hindi ko sinasabing hindi... Kawawang binata! Kawawang Florentino! ============================================================================== KABANATA XVI: ANG MGA KAPIGHATIAN NG ISANG TSINO ============================================================================== Nang gabi ng Sabado ring iyon, ang Tsinong si Quiroga, na naghahangad na magtatag ng isang konsulado para sa kanyang bansa, ay nagbigay ng isang hapunan sa itaas ng kanyang malaking basar sa kalye ng Escolta. Dinagsa ang kanyang pista: mga prayle, mga kawani, mga militar, mga mangangalakal, lahat ng kanyang suki, kasosyo o tagatangkilik ay naroroon; ang kanyang tindahan ang nagtutustos sa mga kura at kumbento ng lahat ng kailangan, tumatanggap ng mga vale [kasulatan ng pagkakautang] ng lahat ng kawani, at may mga tauhang tapat, masunurin at masipag. Ang mga prayle mismo ay hindi nandidiring magpalipas ng mahahabang oras sa kanyang tindahan, kung minsan ay sa harap ng publiko, kung minsan ay sa mga silid sa loob, sa kaaya-ayang samahan... Nang gabing iyon, kung gayon, kakaiba ang anyo ng sala. Puno ito ng mga prayle at kawani, nakaupo sa mga silyang Viena at sa maliliit na bangkong yari sa maitim na kahoy na may upuang marmol, na galing pa sa Canton, sa harap ng maliliit na parisukat na mesa, naglalaro ng tresillo [larong baraha ng tatlong manlalaro] o nag-uusap-usap, sa makinang na liwanag ng mga ginintuang lampara o sa malamlam na liwanag ng mga parol na Tsino na makukulay at pinalamutian ng mahahabang borlas na seda. Sa mga dingding ay nagsasama-sama sa isang nakalulungkot na halu-halo ang mga tahimik at maasul na tanawing ipininta sa Canton at sa Hong Kong, at ang matitingkad na larawang kromo ng mga odalisca [babae sa harem ng sultan], mga babaeng halos hubad, mga litograpiya ng mga Kristong mukhang babae, ng kamatayan ng banal at ng kamatayan ng makasalanan, na gawa ng mga bahay-kalakal ng mga Hudyo sa Alemanya upang ipagbili sa mga bansang Katoliko. Hindi rin nawawala roon ang mga larawang Tsino sa pulang papel na naglalarawan ng isang lalaking nakaupo, kagalang-galang ang anyo at payapa at nakangiti ang mukha, at sa likod niya ay nakatayo ang kanyang alipin, pangit, nakapangingilabot, mala-demonyo, nagbabanta, armado ng isang sibat na may malapad at matalim na talim; ang mga Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], tinatawag siya ng ilan na Mahoma at ng iba na Santiago, hindi natin alam kung bakit; hindi rin malinaw na maipaliwanag ng mga Tsino ang tanyag na dalawahang ito. Ang putok ng mga bote ng champagne [bumubulang alak], ang pagbabanggaan ng mga kopa, ang tawanan, ang usok ng tabako at ang isang tanging amoy ng bahay ng Tsino, halo ng insenso, opyo at mga minatamis na prutas, ang bumubuo sa kabuuan. Nakadamit na parang isang mandarin, may gorang may asul na borlas, palakad-lakad ang Tsinong si Quiroga mula sa isang silid patungo sa iba, matigas at tuwid ang tindig, at hindi nakaliligtaang magpukol dito at doon ng mapagbantay na tingin na para bang tinitiyak na walang nangangamkam ng anuman. At sa kabila ng likas na kawalang-tiwalang ito, nakikipagkamay siya sa bawat isa, binabati ang ilan nang may pino at mapagpakumbabang ngiti, ang iba nang may anyong tagapagtanggol, at ang ilan nang may tiyak na pang-uuyam, na para bang sinasabi: Quiroga: Alam ko na! hindi ako ang ipinunta ninyo rito kundi ang aking hapunan. At may katwiran ang Tsinong si Quiroga! Ang matabang ginoong iyon na ngayon ay pumupuri sa kanya at nagsasalita tungkol sa kabutihan ng isang konsulado ng Tsina sa Maynila, na nagpapahiwatig na wala nang iba pang maaaring humawak sa tungkuling iyon kundi si Quiroga, ay si Ginoong Gonzalez, na lumalagda ng Pitilí kapag binabatikos niya sa mga kolum ng mga pahayagan ang pandarayuhan ng mga Tsino. Ang isa pang iyon, na may edad na, na sinusuri nang malapitan ang mga bagay, ang mga lampara, ang mga larawan, atbp., at ngumingiwi at bumubulalas nang may paghamak, ay si Don Timoteo Pelaez, ang ama ni Juanito, isang mangangalakal na tumututol sa kompetensiya ng mga Tsino na sumisira sa kanyang negosyo. At ang isa pa, ang nasa dako pa roon, ang ginoong kayumanggi, payat, matalas ang tingin at maputla ang ngiti, ay ang tanyag na may-akda ng usapin ng mga pisong Mehikano na lubhang nakapinsala sa isang protehido ng Tsinong si Quiroga; kilala sa Maynila bilang matalino ang kawaning iyon! Ang nasa dako pa roon, iyong may mabalasik na tingin at pabayang bigote, ay ang kawaning itinuturing na pinakamarangal dahil may lakas siya ng loob na batikusin ang negosyo ng mga tiket ng loterya, na isinasagawa ni Quiroga at ng isang mataas na ginang ng lipunan ng Maynila. Sa katunayan, kung hindi man kalahati, dalawa sa tatlong bahagi ng mga tiket ang napupunta sa Tsina, at ang iilang naiiwan sa Maynila ay ipinagbibili nang may patong na kalahating real fuerte [baryang pilak]. Kumbinsido ang marangal na ginoo na balang araw ay tatamaan niya ang malaking premyo, at nagngingitngit siya kapag nahaharap sa ganitong mga katiwalian. Samantala, papatapos na ang hapunan. Mula sa kainan ay umaabot sa sala ang mga piraso ng mga tagay, tawanan, sabatan, halakhakan... Ilang ulit na naririnig ang pangalan ni Quiroga, kahalo ng mga salitang konsul, pagkakapantay-pantay, mga karapatan... Ang may-handa, na hindi kumakain ng mga pagkaing Europeo, ay nakontento na lamang sa paminsan-minsang pag-inom ng isang kopa kasama ng kanyang mga panauhin, at nangakong maghahapunan kasama ng mga hindi nakaupo sa unang salang ng hapunan. Nakapaghapunan na si Simoun bago dumating, at nakikipag-usap siya sa sala sa ilang mangangalakal na nagrereklamo sa kalagayan ng negosyo: masama ang lahat, tumitigil ang kalakalan, napakataas ng palitan ng salapi sa Europa; humihingi sila sa alahero ng payo o ipinahihiwatig sa kanya ang ilang ideya sa pag-asang iparating niya ang mga iyon sa Kapitan Heneral. Sa bawat lunas na kanilang inihahain, sumasagot si Simoun ng isang ngiting mapang-uyam at malupit: Hindi! kalokohan! hanggang sa, nang mainis, tanungin siya ng isa kung ano ang kanyang opinyon. Simoun: Ang opinyon ko?—tanong niya;—pag-aralan ninyo kung bakit umuunlad ang ibang mga bansa at gawin ninyo ang ginagawa nila. Isang Mangangalakal: At bakit sila umuunlad, Ginoong Simoun? Nagkibit-balikat si Simoun at hindi sumagot. Don Timoteo: Ang mga gawain sa puwerto na lubhang nagpapabigat sa kalakalan, at ang puwertong hindi matapos-tapos!—buntong-hininga ni Don Timoteo Pelaez;—isang tela de Guadalupe [mali ng anak sa “tela ni Penelope”: gawaing walang katapusan], gaya ng sabi ng anak ko, hinahabi at kinakalas... ang mga buwis... Isa pang Mangangalakal: At nagrereklamo pa kayo!—bulalas ng isa pa.—At ngayong kauutos lamang ng Heneral na gibain ang mga bahay na yari sa magagaang materyales! At kayo pa naman na may isang kargamento ng yero! Don Timoteo: Oo,—sagot ni Don Timoteo;—ngunit magkano ang nagastos ko sa kautusang iyan! At saka, hindi isasagawa ang paggiba hanggang sa isang buwan pa, hanggang sa dumating ang Kuwaresma; maaaring dumating ang iba pang mga kargamento... gusto ko sanang gibain agad ang mga iyon, ngunit... At saka, ano naman ang mabibili sa akin ng mga may-ari ng mga bahay na iyon, gayong pawang mahihirap sila, ang isa ay mas mahirap pa kaysa sa iba? Isang Mangangalakal: Maaari naman ninyong bilhin ang mga bahay-bahay na iyon sa halagang barya lamang... Isa pang Mangangalakal: At pagkatapos ay ipabawi ang kautusan at ipagbili ang mga iyon sa dobleng halaga... Iyan ang negosyo! Ngumiti si Simoun ng kanyang malamig na ngiti, at nang makitang papalapit ang Tsinong si Quiroga, iniwan niya ang mga mapagreklamong mangangalakal upang batiin ang magiging konsul. Nang makita siya nito, nawala agad ang nasisiyahang anyo nito, at nagpakita ng mukhang kahawig ng sa mga mangangalakal at halos napayuko. Lubhang iginagalang ng Tsinong si Quiroga ang alahero, hindi lamang dahil alam niyang napakayaman nito kundi dahil din sa ibinubulong na lihim na pakikipagkasundo nito sa Kapitan Heneral. Sinasabing sinusuportahan ni Simoun ang mga ambisyon ng Tsino at pabor ito sa konsulado, at may isang pahayagang galit sa mga Tsino na tumutukoy rito sa pamamagitan ng maraming paligoy-ligoy, pasaring at tuldok-tuldok, sa tanyag na pagtatalo nito sa isa pang pahayagang kampi sa mga taong may tirintas. Idinaragdag ng mga taong lubhang maingat, sa gitna ng mga kindat at putol-putol na salita, na ang Eminencia Negra [Itim na Kabunyian] ang nagpapayo sa Heneral na gamitin ang mga Tsino upang ibaba ang matigas na dangal ng mga katutubo. Simoun: Upang mapanatiling sunud-sunuran ang isang bayan,—sinabi raw niya,—wala nang hihigit pa sa paghiya rito at pagbaba rito sa sarili nitong paningin. Hindi nagtagal at dumating ang isang pagkakataon. Ang mga gremio [samahan ng mga mamamayan ayon sa lahi] ng mga mestizo [mga taong may halong lahi] at ng mga katutubo ay laging nagbabantayan sa isa’t isa, at ginugugol nila ang kanilang diwang palaban at ang kanilang sigla sa paghihinala at kawalang-tiwala. Isang araw, sa misa, ang gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan o samahan] ng mga katutubo, na nakaupo sa bangkong nasa kanan at napakapayat, ay naisipang ipatong ang isang binti sa kabila, sa isang tindig na nonchalant [walang-bahala], upang magmukhang malaman ang mga hita at maipakita ang kanyang magagandang botines [maiikling botas]; ang sa gremio ng mga mestizo, na nakaupo sa kabilang bangko, palibhasa’y may bukol sa paa at hindi maipatong ang isang binti sa kabila dahil napakataba at malaki ang tiyan, ay umupo nang magkalayong-magkalayo ang mga binti upang maipakita ang kanyang tiyan na nakakulong sa isang tsalekong walang tupi, na pinalamutian ng isang magandang kadenang ginto at brilyante. Nagkaintindihan ang dalawang panig at nagsimula ang labanan: sa sumunod na misa, ang lahat ng mestizo, pati ang pinakapayat, ay may tiyan at magkalayong-magkalayo ang mga binti na parang nakasakay sa kabayo; ang lahat ng katutubo ay nakapatong ang isang binti sa kabila, kahit ang pinakamataba, at may kabesa de barangay [pinuno ng barangay na naniningil ng buwis] pang nagpasirko. Ang mga Tsino, nang makita sila, ay gumaya rin sa kanilang tindig: naupo sila na gaya ng sa kanilang mga tindahan, ang isang binti ay nakatiklop at nakataas at ang isa ay nakabitin at umuugoy. Nagkaroon ng mga protesta, mga sulat, mga expediente [mga kasulatan ng isang usapin], atbp.; nag-armas ang mga kuwadrilyero [mga tanod ng munisipyo], handang magsiklab ng isang digmaang sibil, tuwang-tuwa ang mga kura, naaaliw ang mga Kastila at kumikita ng pera sa kapinsalaan ng lahat, hanggang sa lutasin ng Heneral ang alitan sa pag-uutos na umupo silang lahat na gaya ng mga Tsino, dahil sila ang pinakamalaki ang ibinabayad, bagaman hindi sila ang pinakamaka-Katoliko. At dito na nagipit ang mga mestizo at mga katutubo, na dahil makikitid ang kanilang pantalon ay hindi makagaya sa mga Tsino. At upang lalong maging hayag ang layuning hiyain sila, isinagawa ang hakbang nang may karangyaan at seremonya, at pinaligiran ang simbahan ng isang pangkat ng kabalyeriya, habang sa loob ay pinagpapawisan ang lahat. Umabot ang usapin sa Cortes [parlamento ng Espanya], ngunit inulit lamang na ang mga Tsino, dahil sila ay nagbabayad, ay maaaring magpataw ng kanilang batas kahit sa mga seremonyang panrelihiyon, kahit na pagkatapos ay tumalikod sila sa pananampalataya at pagtawanan ang Kristiyanismo. Nasiyahan na ang mga katutubo at ang mga mestizo at natuto silang huwag nang mag-aksaya ng panahon sa ganoong mga kababawan. Si Quiroga, sa kanyang bulol na pananalita at sa pinakamapagpakumbabang ngiti, ay nagpapakita ng giliw kay Simoun: malambing ang kanyang tinig, paulit-ulit ang kanyang mga pagyukod, ngunit pinutol siya ng alahero sa pamamagitan ng biglang pagtatanong: Simoun: Nagustuhan ba ang mga pulseras? Sa tanong na ito, naglaho na parang panaginip ang buong sigla ni Quiroga; ang malambing na tinig ay naging panaghoy, lalo siyang yumuko, at pinagdaop ang dalawang kamay at itinaas ang mga ito hanggang sa tapat ng kanyang mukha, na siyang anyo ng pagbating Tsino, at dumaing: Quiroga: Uuh, siño Simoun! mia pelilo, mia luinalo! [Naku, Ginoong Simoun! Lugi ako, sira ako!] Simoun: Ano, Tsinong Quiroga, lugi at sira? at ganito karaming bote ng champagne at ganito karaming panauhin! Pumikit si Quiroga at ngumiwi. Jss! Ang nangyari nang hapong iyon, ang pangyayari sa mga pulseras, ay sumira sa kanya. Ngumiti si Simoun: kapag nagrereklamo ang isang mangangalakal na Tsino, iyon ay dahil maayos ang lahat sa kanya; kapag nagkukunwari siyang napakaganda ng takbo ng lahat, iyon ay dahil may nakikinita siyang pagkalugi o tatakas siya pauwi sa kanyang bansa. Quiroga: Suya no sabe mia pelilo, mia luinalo? Ah, siño Simoun, mia hapay! [Hindi ba ninyo alam na lugi ako, sira ako? Ah, Ginoong Simoun, bagsak ako!] At ang Tsino, upang lalong maunawaan ang kanyang kalagayan, ay inilalarawan ang salitang hapay sa pamamagitan ng pagkukunwaring bumabagsak nang lupaypay. Gusto sanang tumawa ni Simoun, ngunit nagpigil siya at sinabing wala siyang alam, wala, talagang wala. Dinala siya ni Quiroga sa isang silid, maingat na isinara ang pinto, at ipinaliwanag sa kanya ang sanhi ng kanyang kasawian. Ang tatlong pulseras na may brilyante na hiningi niya kay Simoun upang ipakita sa kanyang asawa ay hindi para dito, isang kawawang india [katutubong babae, tawag ng mga Kastila] na nakakulong sa isang silid na parang isang babaeng Tsino, kundi para sa isang maganda at kaakit-akit na ginang, kaibigan ng isang malaking tao, na ang impluwensiya ay kailangan niya para sa isang negosyong maaaring pagtubuan niya nang malinis ng mga anim na libong piso. At dahil walang alam ang Tsino sa panlasa ng mga babae at gusto niyang maging magalang, hiningi niya ang tatlong pinakamagagandang pulseras ng alahero, na nagkakahalaga ng tatlo hanggang apat na libong piso ang bawat isa. Ang Tsino, nagkukunwaring walang-malay, ay nagsabi sa ginang, sa pinakamalambing niyang ngiti, na pumili ito ng pinakanagugustuhan nito, ngunit ang ginang, na mas walang-malay at mas malambing pa, ay nagpahayag na gusto nito ang tatlo at iniuwi ang lahat. Humalakhak si Simoun. Quiroga: Ah, siñolía! mia pelilo, mia luinalo! [Ah, ginoo! Lugi ako, sira ako!]—sigaw ng Tsino habang marahang sinasampal ang sarili ng kanyang mapipinong kamay. Patuloy na tumatawa ang alahero. Quiroga: Huu! malo genti, sigulo no siñola bilalelo! [Masamang tao, tiyak na hindi tunay na ginang!]—patuloy ng Tsino habang umiiling nang may pagkayamot.—Cosa? No tiene biligüensa, más que mia chino mia siempele genti. Ah, sigulo no siñola bilalelo; sigalela tiene más biligüensa! [Ano? Walang hiya, kahit Tsino ako, tao rin ako. Ah, tiyak na hindi tunay na ginang; mas may hiya pa ang babaeng manggagawa ng tabako!] Simoun: Naisahan kayo, naisahan kayo!—bulalas ni Simoun habang tinatapik-tapik ang tiyan nito. Quiroga: Y tolo mundo pile pilestalo y no pagalo, cosa ese? [At lahat ng tao ay humihingi ng pautang at hindi nagbabayad, ano ba iyan?]—at binibilang niya sa kanyang mga daliring armado ng mahahabang kuko,—impelealo, opisiá, tinienti, sulalo [kawani, opisyal, tenyente, sundalo], ah, siño Simoun, mia pelilo, mia hapay! [ah, Ginoong Simoun, lugi ako, bagsak ako!] Simoun: Tama na, huwag nang masyadong magreklamo,—sabi ni Simoun;—iniligtas ko kayo sa maraming opisyal na humihingi sa inyo ng pera... Pinahiram ko sila upang hindi na nila kayo guluhin, at alam kong hindi nila ako mababayaran... Quiroga: Pelo, siño Simoun, suya pilesta opisia, mia pilesta mujé, siñola, malinelo, tolo mundo... [Pero, Ginoong Simoun, kayo ay nagpapautang sa mga opisyal, ako ay nagpapautang sa mga babae, mga ginang, mga marinero, lahat ng tao...] Simoun: Sige na, sige na, masisingil din ninyo ang mga iyon! Quiroga: Mía cobalalo? Ah, sigulo suya no sabe! Cuando pelilo ne juego nunca pagalo! Mueno suya tiene consu, puele obiligá, mía no tiene... [Ako, makasisingil? Ah, tiyak na hindi ninyo alam! Kapag natalo sa sugal, hindi na kailanman nagbabayad! Mabuti pa kayo, may konsul kayo, maaari kayong mamilit; ako, wala...] Nag-iisip si Simoun. Simoun: Makinig kayo, Tsinong Quiroga,—sabi niya na tila wala sa sarili:—ako na ang bahalang maningil sa utang sa inyo ng mga opisyal at marinero; ibigay ninyo sa akin ang kanilang mga resibo. Muling dumaing si Quiroga: hindi raw siya kailanman binibigyan ng mga ito ng resibo. Simoun: Kapag dumating sila upang humingi sa inyo ng pera, ipadala ninyo silang lagi sa akin; gusto ko kayong iligtas. Nagpasalamat si Quiroga nang lubos, ngunit hindi nagtagal ay bumalik siya sa kanyang mga panaghoy, nagsalita tungkol sa mga pulseras at inuulit: Quiroga: Sigalela tiene más biligüensa! Simoun: Carambas [Naku],—sabi ni Simoun habang pasulyap na tinitingnan ang Tsino na para bang pinag-aaralan ito;—kailangan ko pa naman ng pera at akala ko ay mababayaran ninyo ako. Ngunit may paraan ang lahat; ayokong malugi kayo dahil sa ganoon kaliit na bagay. Sige, isang pabor, at gagawin kong pito ang siyam na libong pisong utang ninyo sa akin. Naipapasok ninyo sa adwana ang lahat ng gusto ninyo, mga kahon ng lampara, mga bakal, mga pinggan, tanso, mga pisong Mehikano; kayo ba ang nagtutustos ng mga armas sa mga kumbento? Tumatango ang Tsino; ngunit kailangan niyang suhulan ang marami. Quiroga: Mía dale tolo á los Pales! [Ako ay nagbibigay ng lahat sa mga Padre!] Simoun: Kung gayon, makinig kayo,—dagdag ni Simoun nang pabulong:—kailangan kong maipasok ninyo para sa akin ang ilang kahon ng mga riple na dumating ngayong gabi... gusto kong itago ninyo ang mga iyon sa inyong mga bodega; hindi magkakasya ang lahat sa aking bahay. Nabahala si Quiroga. Simoun: Huwag kayong mabahala, wala kayong anumang panganib: unti-unting itatago ang mga riple na iyon sa ilang bahay, at pagkatapos ay magsasagawa ng isang paghahalughog at marami ang ipadadala sa bilangguan... kayo at ako ay maaaring kumita nang malaki sa pagtulong na mapalaya ang mga nadakip. Naiintindihan ba ninyo ako? Nag-aalangan si Quiroga; takot siya sa mga armas. Sa kanyang mesa ay may isang rebolber na walang bala na hindi niya kailanman hinahawakan nang hindi lumilingon sa ibang direksiyon at pumipikit. Simoun: Kung hindi ninyo kaya, lalapit ako sa iba, ngunit kung gayon ay kailangan ko ang aking siyam na libong piso upang may ipanlangis sa mga kamay at ipampapikit sa mga mata. Quiroga: Mueno, mueno! [Sige, sige!]—sabi sa wakas ni Quiroga;—pelo pone pileso mucha genti? manda liquisa, ja? [pero maraming tao ang ipabibilanggo? magpapahalughog, ha?] Nang bumalik sina Quiroga at Simoun sa sala, naratnan nila roon ang mga nanggaling sa hapunan, masiglang nagtatalo: niluwagan ng champagne ang mga dila at pinasisigla nito ang mga utak. Nag-uusap sila nang may tiyak na kalayaan. Sa isang pangkat na kinaroroonan ng maraming kawani, ilang ginang at ni Don Custodio, pinag-uusapan ang isang komisyong ipinadala sa India upang gumawa ng ilang pag-aaral tungkol sa sapatos ng mga sundalo. Matandang Ginang: At sino-sino ang bumubuo nito?—tanong ng isang matandang ginang. Isang Tinig: Isang koronel, dalawang opisyal at ang pamangkin ng Kanyang Ekselensiya. Isang Kawani: Apat?—tanong ng isang kawani:—aba, anong komisyon iyan! at paano kung mahati ang mga opinyon? Mga dalubhasa man lamang ba sila? Isa pang Kawani: Iyan din ang tanong ko,—dagdag ng isa pa:—sabi ko, dapat ay may kasamang isang sibilyan, isang walang mga pagkiling ng militar... isang sapatero halimbawa... Nag-aangkat ng Sapatos: Iyan nga,—tugon ng isang nag-aangkat ng sapatos;—ngunit dahil hindi naman maaaring magpadala ng isang Indio o ng isang taga-Macao, at ang nag-iisang sapaterong peninsular [Kastilang isinilang sa Espanya] ay humingi ng ganoon kalaking bayad-araw... Matandang Ginang: Ngunit para saan ba nila pag-aaralan ang sapatos?—tanong ng isang matandang ginang;—hindi naman siguro para sa mga artilyerong peninsular! Ang mga Indio ay maaaring magpatuloy na nakayapak, gaya ng sa kanilang mga bayan. Balong Ginang: Tama nga, at lalong makatitipid ang kaban!—dagdag ng isa pang ginang, isang balo na hindi kontento sa kanyang pensiyon. Kaibigan ng mga Opisyal: Ngunit, tingnan ninyo,—tugon ng isa pa sa mga naroroon, kaibigan ng mga opisyal ng komisyon.—Totoong maraming Indio ang nakayapak sa kanilang mga bayan, ngunit hindi lahat, at hindi pareho ang paglakad nang ayon sa sariling kagustuhan at ang paglakad habang nasa serbisyo: hindi mapipili ang oras, ni ang daan, ni makapagpapahinga kung kailan gusto. Isipin ninyo, ginang, na sa init ng araw sa katanghalian, ang lupa ay nakapagluluto ng tinapay. At lumakad kayo sa buhanginan, sa mabatong daan, araw sa itaas at apoy sa ibaba, at mga bala sa harapan... Balong Ginang: Usapin lamang iyan ng pagkasanay! Kaibigan ng mga Opisyal: Gaya ng asnong nasanay na hindi kumain! Sa kasalukuyang kampanya, ang malaking bahagi ng ating mga nasawi at nasugatan ay dahil sa mga sugat sa talampakan... Iyong sa asno, ginang, ang sinasabi ko, iyong sa asno! Balong Ginang: Ngunit, iho,—tugon ng ginang,—isipin ninyo ang ganoon karaming perang masasayang sa suwelas. Sapat iyon upang bigyan ng pensiyon ang maraming ulila at balo para mapanatili ang prestihiyo. At huwag kayong ngumiti, hindi ako ang tinutukoy ko, na may pensiyon naman bagaman maliit, napakaliit para sa mga paglilingkod ng aking asawa, kundi ang iba na nagtitiis ng isang kaawa-awang buhay: hindi makatarungan na pagkatapos ng ganoon karaming pakiusap para makapunta rito at pagkatapos tumawid sa dagat, ay dito lamang sila mamamatay sa gutom... Maaaring totoo ang sinasabi ninyo tungkol sa mga sundalo, ngunit ang totoo ay mahigit tatlong taon na ako sa bansang ito at wala pa akong nakitang kahit isang pilay. Katabing Ginang: Diyan ay sang-ayon ako sa ginang,—sabi ng katabi niya;—bakit pa sila bibigyan ng sapatos kung isinilang naman silang wala niyon? Isang Tinig: At bakit pa ang kamisa? Isa pang Tinig: At bakit pa ang pantalon? Kaibigan ng mga Opisyal: Isipin ninyo kung gaano kalaki ang matitipid natin sa isang hukbong hubo’t hubad!—pagtatapos ng nagtatanggol sa mga sundalo. Sa isa pang pangkat ay lalong mainit ang pagtatalo. Nagsasalita at nagtatalumpati si Ben Zayb, at gaya ng dati ay pinuputol siya ni Padre Camorra sa bawat sandali. Ang mamamahayag na mukhang prayle, sa kabila ng buong paggalang niya sa mga taong nakaabito, ay laging kaaway ni Padre Camorra, na itinuturing niyang isang kalahating prayle na napakasimple; sa gayon ay nagpapanggap siyang malaya at pinabubulaanan niya ang mga paratang ng mga tumatawag sa kanyang Fray Ibañez. Gusto naman ni Padre Camorra ang kanyang katunggali: ito lamang ang sumeseryoso sa tinatawag niyang kanyang mga pangangatwiran. Ang pinag-uusapan ay ang magnetismo, ang espiritismo, ang mahika, atbp., at lumilipad sa hangin ang mga salita na parang mga kutsilyo at bola ng mga malabarista: sila ang naghahagis at sila rin ang sumasalo. Nang taong iyon ay lubhang nakatatawag ng pansin sa perya ng Quiapo ang isang ulo, na mali ang tawag na espinghe, na itinatanghal ni Mr. Leeds, isang Amerikano. Malalaking anunsiyo ang tumatakip sa mga dingding ng mga bahay, mahiwaga at mapanglaw, na pumupukaw sa pag-uusisa. Hindi pa ito nakikita ni Ben Zayb, ni Padre Camorra, ni Padre Irene, ni Padre Salví; si Juanito Pelaez lamang ang nakapunta upang panoorin ito isang gabi, at ikinukuwento niya sa pangkat ang kanyang paghanga. Si Ben Zayb, bilang mamamahayag, ay naghahanap ng likas na paliwanag; si Padre Camorra ay nagsasalita tungkol sa diyablo; ngumingiti si Padre Irene, nananatiling seryoso si Padre Salví. Ben Zayb: Pero, padre, hindi na dumarating ang diyablo; kaya na nating ipahamak ang ating mga sarili... Padre Camorra: Hindi iyan maipaliliwanag sa ibang paraan... Ben Zayb: Kung ang agham... Padre Camorra: Ayan na naman ang agham! puñales [isang mura; sa letra, mga punyal]! Ben Zayb: Pero, pakinggan ninyo ako, patutunayan ko sa inyo. Usapin lamang ang lahat ng optika. Hindi ko pa nakikita ang ulo ni hindi ko alam kung paano nila ito itinatanghal. Ang ginoong ito—itinuturo si Juanito Pelaez—ay nagsasabi sa ating hindi ito kahawig ng mga nagsasalitang ulo na karaniwang ipinakikita—sige na! Ngunit iisa ang prinsipyo; usapin lamang ang lahat ng optika; sandali lang, maglalagay ng isang salamin nang ganito, isang salamin sa likod, at ang larawan ay naaaninag... ibig kong sabihin, ito ay purong problema ng pisika. At kinuha niya sa mga dingding ang ilang salamin, pinagsama-sama ang mga ito, ikiniling, at nang hindi niya makuha ang epekto, nagtapos siya: Ben Zayb: Gaya ng sinasabi ko, walang iba kundi usapin ng optika. Padre Camorra: Ngunit anong mga salamin ang sinasabi ninyo, gayong sinasabi ni Juanito na ang ulo ay nasa loob ng isang kahong nakapatong sa isang mesa... Espiritismo ang nakikita ko riyan, sapagkat laging gumagamit ng mesa ang mga espiritista, at sa palagay ko, si Padre Salví, bilang gobernador eclesiástico [namamahala sa arsobispado habang wala ang arsobispo], ay dapat magbawal sa palabas. Tahimik si Padre Salví; hindi siya nagsasabi ng oo ni hindi. Simoun: Upang malaman kung mga diyablo o mga salamin ang nasa loob,—tugon ni Simoun,—ang pinakamabuti ay pumunta kayo upang panoorin ang tanyag na espinghe! Mukhang mabuti ang mungkahi at tinanggap ito, ngunit nagpakita ng tiyak na pag-ayaw si Padre Salví at si Don Custodio. Sila, pupunta sa isang perya, makikipagsiksikan sa publiko at manonood ng mga espinghe at nagsasalitang ulo! Ano ang sasabihin ng mga Indio? Maaari silang ipagkamaling mga tao, na may parehong mga simbuyo at kahinaan gaya ng iba. Kaya si Ben Zayb, sa kanyang talino ng mamamahayag, ay nangakong pakikiusapan si Mr. Leeds na huwag papasukin ang publiko habang sila ay nasa loob: sapat nang karangalan ang ibibigay nila rito sa pagdalaw upang hindi ito tumanggi, at hindi pa nga sila dapat singilin ng bayad sa pagpasok. At upang pagtakpan ang kahilingang ito, sinabi ni Ben Zayb: Ben Zayb: Sapagkat, isipin ninyo! kung matuklasan ko ang daya ng salamin sa harap ng publiko ng mga Indio! Maaagawan ko ng tinapay ang kawawang Amerikano! Si Ben Zayb ay isang taong lubhang maingat sa konsensiya. Mga labindalawa ang bumaba, kabilang ang ating mga kakilalang sina Don Custodio, Padre Salví, Padre Camorra, Padre Irene, Ben Zayb at Juanito Pelaez. Iniwan sila ng kanilang mga karwahe sa bukana ng plasa ng Quiapo. ============================================================================== KABANATA XVII: ANG PERYA SA QUIAPO ============================================================================== Maganda ang gabi at napakasigla ng anyo ng plasa. Sinasamantala ang presko ng simoy at ang maningning na buwan ng Enero, pinupuno ng mga tao ang perya upang makakita, makita at maglibang. Ang mga tugtugin ng mga kosmorama at ang mga ilaw ng mga parol ay naghahatid ng sigla at saya sa lahat. Mahahabang hanay ng mga tindahan, makikinang sa palarang ginto at matitingkad na kulay, ang nagtatanghal sa paningin ng mga kumpol ng mga bola, ng mga maskarang tinuhog sa mga mata, mga laruang yari sa lata, mga tren, maliliit na kariton, maliliit na kabayong de-susi, mga karwahe, mga bapor na may maliliit na kaldera, mga pinggang porselanang pang-Liliput, maliliit na belen na yari sa pino, mga manikang banyaga at gawa rito, blonda at masayahin ang mga nauna, seryoso at mapag-isip ang mga huli, na parang maliliit na ginang sa tabi ng mga higanteng batang babae. Ang pagtambol ng maliliit na tambol, ang ingay ng maliliit na trumpetang lata, ang ngongong tugtog ng mga akordiyon at mga organilyo ay naghahalo sa isang konsiyertong pangkarnabal, at sa gitna ng lahat, paroo’t parito ang karamihan, nagtutulakan, nagkakabanggaan, nakaharap ang mukha sa mga tindahan, kaya madalas at lubhang nakatatawa ang mga banggaan. Kinakailangang pigilin ng mga karwahe ang takbo ng mga kabayo; umaalingawngaw bawat sandali ang tabi! tabi! ng mga kutsero; nagkakasalubong ang mga kawani, militar, prayle, estudyante, Tsino, mga dalagitang kasama ang kanilang mga nanay o tiya, nagbabatian, nagkikindatan, nagtatawagan nang may kaunti o labis na sigla. Nasa ikalimang langit si Padre Camorra sa pagkakita sa napakaraming magagandang dalaga; humihinto siya, lumilingon, itinutulak si Ben Zayb, pumapalatak, nagmumura at nagsasabing: At iyan, at iyan, tagasipsip-tinta? at iyong isa, ano ang masasabi mo? Sa tuwa niya ay ka at mo na ang gamit niya sa kanyang kaibigan at katunggali. Paminsan-minsan ay tinitingnan siya ni Padre Salví, ngunit wala siyang pakialam kay Padre Salví; sa halip, sinasadya niyang mabangga ang mga dalaga upang madampian sila, kinikindatan sila at tinitingnan nang may kapilyuhan. Padre Camorra: Puñales [isang mura; sa letra, mga punyal]! Kailan kaya ako magiging kura ng Quiapo?—tanong niya sa sarili. Biglang nagmura si Ben Zayb, napalukso at napahawak sa kanyang braso; sa sukdulan ng kanyang kasabikan ay kinurot siya ni Padre Camorra. Paparating ang isang nakasisilaw na binibini na umaakit sa paghanga ng buong plasa; si Padre Camorra, na halos hindi magkasya sa sarili sa tuwa, ay napagkamalang braso ng dalaga ang braso ni Ben Zayb. Si Paulita Gomez iyon, ang pinakaelegante sa mga elegante, na sinasamahan ni Isagani; kasunod sa likod si Doña Victorina. Nagniningning sa ganda ang dalaga: humihinto ang lahat, napapapihit ang mga leeg, natitigil ang mga usapan, sinusundan siya ng mga mata, at tumatanggap si Doña Victorina ng magagalang na pagbati. Suot ni Paulita Gomez ang napakamahal na kamisa at panyong piña na may burda, iba sa isinuot niya nang umagang iyon upang pumunta sa Santo Domingo. Ginagawa ng manipis na habi ng piña ang kanyang magandang ulo na isang ulong tila sa panaginip, at inihahambing siya ng mga Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo] na nakakakita sa kanya sa buwang napalilibutan ng mapuputi at magagaang ulap. Isang saya na yari sa sedang kulay-rosas, na nakatipon sa mayayaman at magagandang tupi sa kanyang munting kamay, ang nagbibigay ng kamahalan sa kanyang tuwid na katawan, na ang mga galaw, na pinagaganda pa ng kumikiling na leeg, ay nagbubunyag ng lahat ng tagumpay ng kapalaluan at ng nasisiyahang pang-aakit. Mukhang nayayamot si Isagani: ginugulo siya ng napakaraming mata, ng napakaraming usiserong nakatitig sa kagandahan ng kanyang minamahal: tila mga pagnanakaw sa kanya ang mga tingin, at lasang pagtataksil sa kanya ang mga ngiti ng dalaga. Nang matanaw siya ni Juanito, lalo nitong pinalitaw ang kanyang kuba at bumati: sinagot siya ni Paulita nang walang-bahala, tinawag siya ni Doña Victorina. Si Juanito ang kanyang paborito, at mas gusto niya ito kaysa kay Isagani. Padre Camorra: Anong gandang dalaga, anong gandang dalaga!—bulong ni Padre Camorra na tila nahihibang. Ben Zayb: Tama na, padre, ang tiyan ninyo ang kurutin ninyo at hayaan na ninyo kami!—sabi ni Ben Zayb na masama ang loob. Padre Camorra: Anong gandang dalaga, anong gandang dalaga!—ulit niya;—at nobyo pa niya ang estudyante ko, iyong sa mga tulakan! Padre Camorra: Suwerte niya at hindi siya taga-bayan ko!—dagdag pa niya pagkatapos, habang ilang ulit na lumilingon upang sundan ng tingin ang dalaga. Natukso siyang iwan ang kanyang mga kasama at sundan ang binibini. Sa matinding hirap lamang siya napigilan ni Ben Zayb. Patuloy sa paglakad si Paulita, at natatanaw ang maganda niyang mukha mula sa tagiliran, ang kanyang maliit na ulong maayos ang pagkakasuklay, na kumikilos nang may likas na pang-aakit. Itinuloy ng ating mga namamasyal ang kanilang lakad, hindi nang walang mga buntong-hininga ng prayleng artilyero, at narating nila ang isang tindahang napalilibutan ng mga usisero, na madaling nagbigay sa kanila ng kanilang mga puwesto. Isa iyong tindahan ng maliliit na pigurang kahoy, gawa rito sa bansa, na naglalarawan, sa lahat ng laki at anyo, ng mga uri, lahi at hanapbuhay sa Kapuluan: mga Indio, Kastila, Tsino, mestizo [mga taong may halong lahi], prayle, klerigo, kawani, gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan o samahan], estudyante, militar, atbp. Dahil man sa higit na pagkahilig ng mga alagad ng sining sa mga pari, na ang mga tupi ng mga abito ay higit na angkop sa kanilang layuning pansining, o dahil ang mga prayle, na gumaganap ng napakalaking papel sa lipunang Pilipino, ang higit na umaabala sa isip ng manlililok, alinman sa dalawa, ang totoo ay sagana ang kanilang mga pigura, napakahusay ng pagkakagawa, pulidong-pulido, na naglalarawan sa kanila sa pinakadakilang mga sandali ng buhay, kabaligtaran ng ginagawa sa Europa, kung saan sila ipinipinta habang natutulog sa ibabaw ng mga bariles ng alak, naglalaro ng baraha, umuubos ng laman ng mga kopa, nagpapakasaya o hinahaplos ang sariwang mukha ng isang malusog na dalaga. Hindi: iba ang mga prayle sa Pilipinas: elegante, malinis, maayos ang pananamit, maayos ang gupit ng cerquillo [paikot na buhok sa ahit na tuktok ng ulo], maayos at payapa ang mukha, mapagnilay ang tingin, may anyong santo, may kaunting rosas sa mga pisngi, may bastong palasan [uri ng yantok] sa kamay at maliliit na sapatos na makintab na balat sa mga paa, na nakapupukaw ng pagnanais na sambahin sila at ilagay sa ilalim ng mga takip na kristal. Sa halip na mga sagisag ng katakawan at kawalang-pagpipigil ng kanilang mga kapatid sa Europa, ang mga taga-Maynila ay may aklat, krusipiho at palma ng pagkamartir; sa halip na humalik sa mga simpleng babaeng taganayon, ang mga taga-Maynila ay seryosong nagpapahalik ng kamay sa mga bata at sa mga lalaking may edad na, nakayuko at halos nakaluhod; sa halip na punong paminggalan at silid-kainan, na kanilang tanghalan sa Europa, sa Maynila ay may oratoryo sila at mesang aralan; sa halip na prayleng mendikante na nagbabahay-bahay kasama ang kanyang asno at sako upang mamalimos, ang prayle sa Pilipinas ay nagsasabog nang sandakot-sandakot na ginto sa mga dukhang Indio... Ben Zayb: Tingnan ninyo, narito si Padre Camorra!—sabi ni Ben Zayb, na hindi pa nawawala ang tama ng champagne [bumubulang alak]. At itinuturo niya ang larawan ng isang payat na prayle, mukhang nagninilay, nakaupo sa tabi ng isang mesa, nakapatong ang ulo sa palad at tila sumusulat ng isang sermon. May isang lampara upang ilawan siya. Ang kabaligtaran ng pagkakahawig ang nagpatawa sa marami. Si Padre Camorra, na nakalimot na kay Paulita, ay nakahalata sa pasaring at nagtanong naman: Padre Camorra: At kanino naman kahawig ang isa pang pigurang ito, Ben Zayb? At humalakhak siya sa kanyang magaspang na tawang-taganayon. Isa iyong matandang babaeng bulag ang isang mata, gulo-gulo ang buhok, nakaupo sa sahig, gaya ng mga diyus-diyosan ng India, at namamalantsa ng mga damit. Napakahusay ng pagkakagaya sa kasangkapan: yari ito sa tanso, ang mga baga ay gawa sa palarang ginto, at ang mga ikot ng usok ay sa tig-iisang himulmol ng maruming bulak na pinilipit. Padre Camorra: E, Ben Zayb, hindi ba matalino ang umisip nito?—tanong ni Padre Camorra habang tumatawa. Ben Zayb: E, hindi ko makuha ang biro!—sabi ng mamamahayag. Padre Camorra: Pero, puñales! hindi ba ninyo nakikita ang pamagat, la prensa filipina [ang pamamahayag sa Pilipinas]? Ang kasangkapang iyang ipinamamalantsa ng matanda, dito ay tinatawag na prensa! Nagtawanan ang lahat, at maging si Ben Zayb ay tumawa nang buong sigla. Dalawang sundalo ng guwardiya sibil, na ang karatula ay civiles [mga sibil], ang nakatayo sa likuran ng isang lalaking nakagapos ng matitibay na lubid at may takip na sombrero ang mukha: el País del Abaká [ang Bayan ng Abaka] ang pamagat nito, at tila babarilin na siya. Marami sa ating mga panauhin ang hindi nasiyahan sa eksibisyon. Nagsalita sila tungkol sa mga tuntunin ng sining, naghanap ng mga proporsiyon; sabi ng isa, walang pitong ulo ang ganoong pigura, na kulang ang mukha ng isang ilong, tatlo lamang ang mayroon ito, bagay na nagpaisip nang kaunti kay Padre Camorra, na hindi maunawaan kung paanong ang isang pigura, upang maging maayos, ay dapat magkaroon ng apat na ilong at pitong ulo; sabi naman ng iba, masyado raw maskulado ang mga ito, gayong hindi raw maaaring maging ganoon ang mga Indio; kung paglililok ba iyon o karpinteriya lamang, atbp.; nakisawsaw ang bawat isa ng kanyang puna, at si Padre Camorra, upang hindi mapag-iwanan, ay nangahas humingi ng hindi bababa sa tatlumpung binti para sa bawat manika. Bakit, kung humihingi ng mga ilong ang iba, hindi siya hihingi ng mga hita? At doon mismo sila nagtalo kung may hilig o wala ang Indio sa paglililok, kung nararapat bang itaguyod ang naturang sining, at nagsimula ang isang pangkalahatang pagtatalo na pinutol ni Don Custodio sa pagsasabing may hilig ang mga Indio ngunit dapat silang mag-ukol lamang sa paggawa ng mga santo. Ben Zayb: Masasabi ng sinuman,—sagot ni Ben Zayb, na punung-puno ng biro nang gabing iyon,—na si Quiroga ang Tsinong iyan, pero kung titingnang mabuti ay kahawig siya ni Padre Irene. Ben Zayb: At ano naman ang masasabi ninyo sa indio-inglés [katutubo ng India na sakop ng Inglatera] na iyan? Kahawig siya ni Simoun! Umalingawngaw ang mga bagong halakhak. Kinuskos ni Padre Irene ang kanyang ilong. Ilang Tinig: Totoo nga!—Totoo nga!—Siya na siya! Isang Tinig: Pero nasaan si Simoun? Si Simoun ang bumili niyan! Naglaho si Simoun; walang nakakita sa kanya. Padre Camorra: Puñales!—sabi ni Padre Camorra;—napakakuripot ng Amerikano! Natatakot siyang ipabayad natin sa kanya ang pagpasok nating lahat sa silid-palabas ni Mr. Leeds. Ben Zayb: Naku, hindi!—sagot ni Ben Zayb;—ang kinatatakutan niya ay madawit siya. Marahil ay naramdaman na niya ang panunuksong naghihintay sa kaibigan niyang si Mr. Leeds, kaya siya umiiwas. At nang hindi bumibili kahit ng pinakamaliit na manika, ipinagpatuloy nila ang kanilang lakad upang makita ang tanyag na espinghe. Nag-alok si Ben Zayb na siya ang aayos ng usapin; hindi raw maaaring hiyain ng Amerikano ang isang mamamahayag na kayang gumanti sa pamamagitan ng isang artikulong naninira. Ben Zayb: Makikita ninyo na usapin lamang ng mga salamin ang lahat,—sabi niya,—sapagkat tingnan ninyo... At muli siyang sumuong sa isang mahabang paliwanag, at dahil walang salamin sa harap niya na maaaring sumira sa kanyang teorya, isiningit niya ang lahat ng posibleng kalokohan, hanggang sa siya mismo ay hindi na alam kung ano ang sinasabi niya. Ben Zayb: Enfin [sa madaling salita], makikita rin ninyo na usapin lamang ng optika ang lahat. ============================================================================== KABANATA XVIII: MGA PANLILINLANG ============================================================================== Tinanggap sila nang may malaking paggalang ni Mr. Leeds, isang tunay na yankee [Amerikano ng hilaga], na nakadamit nang puro itim. Mahusay siyang magsalita ng Kastila dahil maraming taon siyang nanirahan sa Timog Amerika. Hindi siya naglagay ng anumang hadlang sa hiling ng ating mga panauhin; sinabi niyang maaari nilang suriin ang lahat, ang lahat, bago at pagkatapos ng palabas; habang ito ay nagaganap, ipinakikiusap niyang manatili silang tahimik. Napapangiti si Ben Zayb at ninanamnam na ang inis na inihahanda niya para sa Amerikano. Nababalutan ng itim ang buong bulwagan, na tinatanglawan ng mga lumang lamparang pinagniningas ng alkohol. Hinahati ito sa dalawang halos magkasinlaking bahagi ng isang harang na nababalot ng itim na pelus: ang isa ay puno ng mga silya para sa mga manonood, at ang isa pa ay kinalalagyan ng isang entabladong may alpombrang parisukat-parisukat ang disenyo. Sa ibabaw ng entabladong ito, sa gitna, nakatayo ang isang mesang natatakpan ng isang mamahaling itim na tela, na puno ng mga bungo at iba pang mga pigurang kabalistiko. Mapanglaw ang mise en scène [pagkakaayos ng tanghalan], at nabagabag nito ang masasayang panauhin. Tumigil ang mga biruan, pabulong na ang usapan, at kahit nagkukunwaring walang pakialam ang ilan, hindi mabuo ang tawa sa kanilang mga labi. Pakiramdam ng lahat ay tila pumapasok sila sa isang bahay na may patay. Pinalalakas pa ng amoy ng insenso at ng kandila ang ilusyong ito. Pabulong na nagsanggunian sina Don Custodio at Padre Salví kung nararapat o hindi na ipagbawal ang ganitong mga palabas. Upang pasiglahin ang mga madaling matakot at upang ilagay sa alanganin si Mr. Leeds, sinabi sa kanya ni Ben Zayb sa tonong palagay ang loob: Ben Zayb: Eh, mister [ginoo, sa Ingles], dahil tayo-tayo lamang naman dito at hindi kami mga Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo] na madaling mabitag, papayag ba kayong ipakita ko sa kanila ang daya? Alam na naming usapin lamang ito ng purong optika, pero dahil ayaw maniwala ni Padre Camorra... At naghanda siyang lumundag sa harang nang hindi dumaraan sa nararapat na pinto, habang walang tigil sa pagtutol si Padre Camorra, sa takot na baka tama nga si Ben Zayb. Mr. Leeds: At bakit hindi, ginoo?—sagot ng Amerikano;—pero wala kayong sisirain, ha? Nasa entablado na ang mamamahayag. Ben Zayb: Papayag ba kayo?—sabi niya. At nang hindi na hinihintay ang pahintulot, sa takot na baka hindi ito ibigay ni Mr. Leeds, itinaas niya ang tela at hinanap ang mga salaming inaasahan niyang dapat ay nasa pagitan ng mga paa ng mesa. Napabigkas si Ben Zayb ng kalahating mura, napaurong, muling ipinasok ang dalawang kamay sa ilalim ng mesa at iwinasiwas ang mga ito: walang nasasalat ang mga iyon kundi hangin. May tatlong payat na paang bakal ang mesa na nakabaon sa sahig. Tumingin ang mamamahayag sa lahat ng dako na tila may hinahanap. Padre Camorra: Nasaan ang mga salamin?—tanong ni Padre Camorra. Tingin nang tingin si Ben Zayb, kinakapa ang mesa, itinataas ang tela, at paminsan-minsan ay inilalapat ang kamay sa noo na tila may inaalala. Mr. Leeds: May nawawala ba sa inyo?—tanong ni Mr. Leeds. Ben Zayb: Ang mga salamin, mister, nasaan ang mga salamin? Mr. Leeds: Ang sa inyo ay hindi ko alam kung nasaan; ang akin ay nasa Fonda [bahay-panuluyan]... gusto ba ninyong manalamin? Mukhang medyo wala kayo sa ayos at namumutla. Marami, sa kabila ng kanilang pagkabagabag, ang natawa nang makita ang mapanuksong kahinahunan ng Amerikano, at bumalik si Ben Zayb sa kanyang upuan na lubhang napahiya, habang bumubulong: Ben Zayb: Hindi maaari; makikita ninyong hindi niya ito magagawa nang walang salamin; mamaya ay kakailanganin niyang magpalit ng mesa... Muling inilagay ni Mr. Leeds ang tela sa ibabaw ng mesa at, humarap sa mga kagalang-galang na usisero, tinanong sila: Mr. Leeds: Nasisiyahan na ba kayo? Maaari na ba tayong magsimula? Balong Ginang: Naku, ang hinahon niya!—sabi ng balong ginang. Mr. Leeds: Kung gayon, maupo na ang mga ginang at ginoo at isipin ang nais nilang itanong. Lumabas si Mr. Leeds sa isang pinto at pagkaraan ng ilang segundo ay bumalik na may dalang isang kahong yari sa maitim na kahoy, kinain na ng anay, na may ilang inskripsiyon na binubuo ng mga ibon, mga mamalya, mga bulaklak, mga ulo ng tao, at iba pa. Mr. Leeds: Mga ginang at ginoo,—sabi ni Mr. Leeds nang may kaunting kaseryosohan,—minsan, habang dinadalaw ko ang dakilang piramide ni Khufu, paraon ng ikaapat na dinastiya, may natagpuan akong isang sarkopago na yari sa pulang granito, sa isang nalimutang silid. Malaki ang aking galak, sa paniniwalang makatatagpo ako ng isang mumya ng maharlikang angkan; ngunit gaano kaya ang aking pagkabigo nang, nang mabuksan ang sarkopago pagkatapos ng di-mabilang na paghihirap, wala akong natagpuan kundi ang kahong ito na maaari ninyong suriin. At iniikot niya ang kahon sa mga nasa unang hanay. Iniatras ni Padre Camorra ang kanyang katawan na tila nandidiri; tinitigan ito nang malapitan ni Padre Salví na tila naaakit siya sa mga bagay na may kinalaman sa libingan; nakangiti si Padre Irene ng ngiti ng nakauunawa; nagkukunwaring seryoso at mapanghamak si Don Custodio, at hinahanap ni Ben Zayb ang kanyang salamin: naroon iyon dapat, sapagkat mga salamin ang pinag-uusapan. Isang Ginang: Amoy-bangkay!—sabi ng isang ginang;—puf! At nagpaypay siya nang pagkalakas-lakas. Isang Manonood: Amoy-apatnapung siglo!—puna ng isa nang may diin. Nalimutan ni Ben Zayb ang salamin upang tingnan kung sino ang nagsabi ng pangungusap na iyon. Isa iyong militar na nakabasa ng kasaysayan ni Napoleon. Nainggit sa kanya si Ben Zayb, at upang makapagbitiw ng isa pang pangungusap na makaiinis kahit kaunti kay Padre Camorra, ay sinabi niya: Ben Zayb: Amoy-simbahan! Mr. Leeds: Ang kahong ito, mga ginang at ginoo,—patuloy ng Amerikano,—ay naglalaman ng isang dakot na abo at isang piraso ng papiro na may ilang salitang nakasulat. Tingnan ninyo, pero ipinakikiusap kong huwag kayong huminga nang malakas, dahil kapag nawala ang bahagi ng abo, lalabas na sira ang anyo ng aking espinghe. Ang kunwaring iyon, na isinalaysay nang may gayong kaseryosohan at paniniwala, ay unti-unting nanaig, kaya nang dumaan ang kahon ay walang nangahas na huminga. Si Padre Camorra, na ilang ulit nang naglarawan sa pulpito ng Tiani ng mga pahirap at pagdurusa sa impiyerno habang palihim na tinatawanan ang mga sindak na tingin ng mga babaeng makasalanan, ay nagtakip ng ilong; at si Padre Salví, ang mismong Padre Salví na noong Araw ng mga Patay ay gumawa ng isang pantasmagorya ng mga kaluluwa sa Purgatoryo, na may mga apoy at mga pigurang naiilawan mula sa likod, na may mga lamparang de-alkohol at mga piraso ng palarang ginto, sa pangunahing altar ng simbahan ng isang karatig-pook upang makakuha ng mga misa at limos, ang payat at tahimik na si Padre Salví ay nagpigil ng hininga at tiningnan nang may hinala ang dakot na abong iyon. Padre Irene: Memento, homo, quia pulvis es! [Alalahanin mo, tao, na alabok ka]—bulong ni Padre Irene na nakangiti. Ben Zayb: P—!—bulalas ni Ben Zayb. Inihanda na niya ang ganoon ding pagninilay, at inagaw iyon ng kanonigo sa kanyang bibig. Mr. Leeds: Dahil hindi ko alam ang gagawin,—patuloy ni Mr. Leeds habang maingat na isinasara ang kahon,—sinuri ko ang papiro at nakita ko ang dalawang salitang hindi ko alam ang kahulugan. Nabasa ko ang mga titik nito, at sinubukan kong bigkasin nang malakas, at halos hindi ko pa nabibigkas ang una nang maramdaman kong dumulas ang kahon mula sa aking mga kamay na para bang inagaw ng isang napakabigat na timbang, at gumulong ito sa sahig, at doon ay nawalan ng saysay ang pagsisikap kong galawin ito. Nauwi sa sindak ang aking pagkagulat nang, pagkabukas nito, matagpuan ko sa loob ang isang ulo ng tao na nakatitig sa akin nang di-pangkaraniwang tindi. Sindak na sindak at hindi alam ang gagawin sa harap ng gayong kababalaghan, natigilan ako sandali, nanginginig na parang taong nalason sa merkuryo... Nahimasmasan ako... Sa paniniwalang iyon ay isang hungkag na ilusyon, sinubukan kong libangin ang sarili sa pagpapatuloy ng pagbasa sa ikalawang salita. Halos kabibigkas ko pa lamang nito, sumasara ang kahon, naglalaho ang ulo, at sa lugar nito ay natatagpuan kong muli ang dakot na abo. Nang hindi ko namamalayan, natuklasan ko ang dalawang salitang pinakamakapangyarihan sa kalikasan, ang mga salita ng paglikha at ng pagwasak, ang salita ng buhay at ang salita ng kamatayan! Huminto siya nang ilang sandali na tila tinitingnan ang epekto ng kanyang kuwento. Pagkatapos, sa mabigat at marahang hakbang, lumapit siya sa mesa at inilapag sa ibabaw nito ang mahiwagang kahon. Ben Zayb: Mister, ang tela!—sabi ng hindi madala-dalang si Ben Zayb. Mr. Leeds: At bakit hindi?—sagot ni Mr. Leeds na lubhang mapagbigay. At habang itinataas ang kahon sa kanang kamay, hinila niya ang tela sa kaliwa, at lubusang nalantad ang mesa, na nakatayo sa kanyang tatlong paa. Muli niyang inilagay ang kahon sa ibabaw, sa gitna, at lumapit siya sa mga manonood nang buong kaseryosohan. Ben Zayb: Tingnan natin ngayon kung ano ang gagawin niya!—sabi ni Ben Zayb sa kanyang katabi;—makikita ninyong magdadahilan siya ng kung ano. Mababasa sa mukha ng lahat ang pinakamatinding pansin; naghahari ang katahimikan. Malinaw na naririnig ang ingay at hiyawan sa kalye, ngunit lahat ay labis na nadadala ng damdamin kaya hindi man lamang sila naapektuhan ng isang piraso ng usapang nakarating sa kanila. Isang Babae: Porque ba no di podí nisós entrá? [Bakit hindi tayo puwedeng pumasok?]—tanong ng isang tinig ng babae. Isang Lalaki: Aba, ñora, porque ’tallá el maná prailes y él maná empleau [Aba, ginang, kasi naroon ang mga prayle at ang mga kawani]—sagot ng isang lalaki;—’ta jasí solo para ilós el cabesa de espinge [para lamang sa kanila ginawa ang ulo ng espinghe]. Isang Babae: Curioso tambien el maná prailes! [Usisero rin pala ang mga prayle!]—sabi ng tinig ng babae habang lumalayo;—no quiere pa que di sabé nisos cuando ilos ta sali ingañau! Cosa! querida ba de praile el cabesa? [Ayaw nilang malaman natin kapag sila ang lumalabas na naloko! Ano ba! Kalaguyo ba ng prayle ang ulo?] Sa gitna ng malalim na katahimikan, at sa tinig na puno ng damdamin, nagpatuloy ang Amerikano: Mr. Leeds: Mga ginang at ginoo: sa isang salita ay bubuhayin ko ngayon ang dakot na abo, at makikipag-usap kayo sa isang nilalang na nakababatid ng nakaraan, ng kasalukuyan, at ng marami sa hinaharap! At dahan-dahang nagpakawala ang salamangkero ng isang sigaw, sa una ay nananaghoy, saka malakas, halo ng matitinis na tunog na tulad ng mga sumpa at ng mga paos na nota na tulad ng mga banta, na nagpatayo sa buhok ni Ben Zayb. Mr. Leeds: Deremof!—sabi ng Amerikano. Gumalaw ang mga kurtina sa palibot ng bulwagan, nagbantang mamatay ang mga lampara, lumangitngit ang mesa. Isang mahinang daing ang sumagot mula sa loob ng kahon. Nagkatinginan ang lahat, maputla at balisa; isang ginang, na puno ng takot at nakaramdam ng isang mainit na likido sa loob ng kanyang damit, ay napakapit kay Padre Salví. Noon ay kusang bumukas ang kahon, at sa harap ng mga mata ng mga manonood ay lumitaw ang isang ulong mukhang bangkay, napaliligiran ng mahaba at makapal na itim na buhok. Dahan-dahang iminulat ng ulo ang mga mata at iginala ang mga ito sa buong madla. Nag-aapoy ang mga iyon sa matinding liwanag, na pinatitingkad marahil ng nangingitim nilang paligid, at gaya ng abyssus abyssum invocat [tinatawag ng kailaliman ang kailaliman], ang mga matang iyon ay napako sa malalalim at lubog na mga mata ni Padre Salví, na nakadilat nang labis na para bang may nakikita siyang multo. Nanginig si Padre Salví. Mr. Leeds: Espinghe,—sabi ni Mr. Leeds,—sabihin mo sa mga manonood kung sino ka! Naghari ang malalim na katahimikan. Isang malamig na hangin ang dumaan sa bulwagan at nagpanginig sa mga bughaw na liyab ng mga lamparang pang-libingan. Kinilabutan maging ang mga pinakaayaw maniwala. Imuthis: Ako si Imuthis,—sagot ng ulo sa tinig na tila mula sa libingan ngunit kakaibang nagbabanta;—isinilang ako sa panahon ni Amasis at pinatay sa ilalim ng pananakop ng mga Persa, habang pabalik si Cambyses mula sa kanyang kapaha-pahamak na paglusob sa kaloob-looban ng Libya. Kagagaling ko lamang sa pagtatapos ng aking pag-aaral matapos ang mahahabang paglalakbay sa Gresya, Asirya at Persiya, at pauwi na ako sa aking bayan upang doon manirahan hanggang tawagin ako ni Thoth sa harap ng kanyang kakila-kilabot na hukuman. Ngunit sa kasamaang-palad ko, nang dumaan ako sa Babilonya ay natuklasan ko ang isang kakila-kilabot na lihim, ang lihim ng huwad na Smerdis na umaagaw ng kapangyarihan, ang pangahas na mago na si Gaumata, na namamahala sa pamamagitan ng isang pandaraya. Sa takot na isiwalat ko siya kay Cambyses, ipinasya niya ang aking kapahamakan sa tulong ng mga paring Ehipsiyo. Sila noon ang namamahala sa aking bayan; mga panginoon ng dalawang ikatlong bahagi ng mga lupain, mga may monopolyo ng karunungan, inilulubog nila ang bayan sa kamangmangan at sa paniniil, ginagawa itong parang hayop at inihahanda upang lumipat nang walang pagtutol mula sa isang pananakop tungo sa iba. Ginagamit sila ng mga mananakop, at dahil batid ang kanilang pakinabang ay ipinagtatanggol sila at pinayayaman, at may ilang hindi lamang umasa sa kanilang kalooban kundi nauwi pa sa pagiging mga kasangkapan lamang nila. Pumayag ang mga paring Ehipsiyo na isagawa ang mga utos ni Gaumata nang lalong may kasiyahan dahil natatakot sila sa akin, at upang hindi ko maibunyag sa bayan ang kanilang mga pandaraya. Para sa kanilang mga layunin ay ginamit nila ang mga simbuyo ng isang batang pari ng Abydos na itinuturing na banal!... Isang nakababagabag na katahimikan ang sumunod sa mga salitang ito. Nagsasalita ang ulong iyon tungkol sa mga sabwatan at pandaraya ng mga pari, at bagaman tumutukoy ang mga iyon sa ibang panahon at ibang paniniwala, nakaiinis pa rin ang mga ito sa mga prayleng naroroon, marahil dahil nakikita nila sa kaibuturan ang isang pagkakahawig sa kasalukuyang kalagayan. Si Padre Salví, na dinadaig ng nangangatal na panginginig, ay pinagagalaw ang mga labi at sinusundan ng nanlalaking mga mata ang tingin ng ulo na para bang ginagayuma siya nito. Nagsisimulang sumibol ang mga patak ng pawis sa kanyang butuhang noo, ngunit walang nakapapansin, dahil lubha silang abala ang isip at nadadala ng damdamin. Mr. Leeds: At paano ang sabwatang binuo laban sa iyo ng mga pari ng iyong bayan?—tanong ni Mr. Leeds. Nagpakawala ang ulo ng isang masakit na daing na tila nagmula sa kaibuturan ng puso, at nakita ng mga manonood ang mga mata nito, ang mga matang iyong naglalagablab, na lumabo at napuno ng luha. Kinilabutan ang marami at naramdaman nilang tumatayo ang kanilang balahibo. Hindi, hindi iyon kathang-isip, hindi iyon panloloko ng isang huwad; biktima ang ulo, at ang isinasalaysay nito ay sarili nitong kasaysayan. Imuthis: Ay!—sabi nito, na nanginginig sa pighati;—may minahal akong isang dalaga, anak ng isang pari, dalisay na gaya ng liwanag, gaya ng lotus na kabubukad pa lamang! Pinagnanasaan din siya ng batang pari ng Abydos, at bumuo ito ng isang pag-aalsa gamit ang aking pangalan at sa tulong ng ilang papiro ko na nakuha niya sa pamamagitan ng panlilinlang sa aking minamahal. Sumiklab ang pag-aalsa sa sandaling pabalik si Cambyses, galit na galit, mula sa mga sakuna ng kanyang kapus-palad na kampanya. Inakusahan ako ng paghihimagsik, ibinilanggo, at nang makatakas ako, pinatay ako habang tinutugis sa lawa ng Moeris... Nakita ko mula sa kawalang-hanggan ang pagwawagi ng pandaraya; nakikita ko ang pari ng Abydos na tinutugis gabi at araw ang birheng nagtago sa isang templo ni Isis sa pulo ng Philae... nakikita ko siyang tinutugis at ginigipit ito hanggang sa mga silid sa ilalim ng lupa, binabaliw ito sa takot at pagdurusa, gaya ng isang dambuhalang paniki sa isang puting kalapati... Ah, pari, pari ng Abydos! bumabalik ako sa buhay upang ibunyag ang iyong mga kasamaan, at pagkaraan ng napakaraming taon ng pananahimik ay tinatawag kitang mamamatay-tao, lapastangan, maninirang-puri!! Isang tuyo at tila mula sa libingang halakhak ang sumunod sa mga salitang ito, habang isang impit na tinig ang tumugon: Impit na Tinig: Hindi! Maawa ka...! Si Padre Salví iyon, na, dinaig ng sindak, ay iniunat ang dalawang kamay at nabuwal. Padre Irene: Ano ang nangyayari sa Inyong Kagalang-galangan, Padre Salví? Masama ba ang pakiramdam ninyo?—tanong ni Padre Irene. Isang Tinig: Dahil ito sa init ng bulwagan... Isa pang Tinig: Dahil ito sa amoy-patay na nalalanghap dito... Imuthis: Mamamatay-tao, maninirang-puri, lapastangan!—ulit ng ulo;—isinasakdal kita, mamamatay-tao, mamamatay-tao, mamamatay-tao! At muling umalingawngaw ang tuyong halakhak, tila mula sa libingan at nagbabanta, na para bang lubog na lubog ang ulo sa pagbubulay sa mga kasamaang dinanas nito kaya hindi nito nakikita ang kaguluhang naghahari sa bulwagan. Tuluyan nang nawalan ng malay si Padre Salví. Padre Salví: Maawa ka! Buhay pa siya!...—ulit ni Padre Salví, at nawalan siya ng malay. Namumutla siya na parang patay. Inakala ng iba pang mga ginang na dapat din silang mahimatay, at ganoon nga ang ginawa nila. Ikatlong Tinig: Nahihibang siya... Padre Salví! Padre Irene: Sinabi ko na sa kanyang huwag kainin ang sopas na pugad ng layang-layang!—sabi ni Padre Irene;—iyon ang nakasama sa kanya. Don Custodio: Pero wala naman siyang kinain!—sagot ni Don Custodio na nanginginig;—dahil tinititigan siya nang matagal ng ulo, ay ginamitan siya nito ng magnetismo... Dito na nagsimula ang gulo; nagmistulang ospital ang bulwagan, isang larangan ng digmaan. Mukhang patay si Padre Salví, at ang mga ginang, nang makitang walang dumadalo sa kanila, ay nagpasyang magkamalay na lamang. Samantala, naging alabok na ang ulo, at muling inilalagay ni Mr. Leeds ang itim na tela sa ibabaw ng mesa at nagpupugay sa kanyang mga manonood. Don Custodio: Kinakailangang ipagbawal ang palabas na ito,—sabi ni Don Custodio paglabas;—lubhang walang-galang ito sa Diyos at imoral! Ben Zayb: Lalo na at hindi siya gumagamit ng salamin!—dagdag ni Ben Zayb. Ngunit bago umalis sa bulwagan ay ninais niyang makatiyak sa huling pagkakataon: lumundag siya sa harang, lumapit sa mesa at itinaas ang tela: wala, wala pa rin.[1] Nang sumunod na araw ay sumulat siya ng isang artikulong tumatalakay sa mga lihim na agham, sa espiritismo, at iba pa; agad na dumating ang isang utos mula sa gobernador eclesiástico [namamahala sa arsobispado habang wala ang arsobispo] na nagpapatigil sa mga palabas, ngunit naglaho na si Mr. Leeds at dinala sa Hong Kong ang kanyang lihim. Mga Talababa ------------ [1] Gayunman, hindi gaanong nagkamali si Ben Zayb. May mga hiwa ang tatlong paa ng mesa na dinaraanan ng mga salamin, na nakatago sa ilalim ng entablado at ikinukubli ng mga parisukat na disenyo ng alpombra. Kapag inilagay ang kahon sa ibabaw ng mesa, napipindot ang isang muwelye at marahang umaakyat ang mga salamin; pagkatapos ay inaalis ang tela, na iniingatang iangat sa halip na hayaang dumausdos, at sa gayon ay naroon na ang karaniwang mesa ng mga nagsasalitang ulo. Nakadugtong ang mesa sa ilalim ng kahon. Kapag tapos na ang palabas, muling tinatakpan ng salamangkero ang mesa, pinipindot ang isa pang muwelye at bumababa ang mga salamin. ============================================================================== KABANATA XIX: ANG MITSA ============================================================================== Lumabas si Plácido Penitente sa klase na umaapaw sa apdo ang puso at may madidilim na luha sa mga mata. Talagang karapat-dapat siya sa kanyang pangalan kapag hindi siya ginagalit nang labis, ngunit sa sandaling mainis siya, isa siyang tunay na rumaragasang agos, isang mabangis na hayop na mapipigilan lamang sa pagkamatay o sa pagpatay. Ang napakaraming paghamak, ang napakaraming tusok ng aspile na araw-araw ay nagpanginig sa kanyang puso at naipon doon upang matulog na parang mga ulupong na nakahimlay sa pagkaidlip, ay bumabangon ngayon at nagkakagulo, umuungal sa poot. Umaalingawngaw sa kanyang mga tainga ang mga sipol kasabay ng mga mapanuyang pangungusap ng propesor, ang mga pangungusap sa lengua de tienda [halong Kastila at Tagalog na gamit sa tindahan], at para bang naririnig niya ang mga hagupit ng latigo at mga halakhak. Libu-libong balak na paghihiganti ang sumisibol sa kanyang utak, nagkakandaapakan at agad na naglalaho na parang mga larawan sa panaginip. Ang kanyang pagmamahal sa sarili, na may katigasan ng isang taong wala nang pag-asa, ay sumisigaw sa kanya na dapat siyang kumilos. Plácido: Plácido Penitente,—sabi ng tinig,—ipakita mo sa lahat ng kabataang iyan na may dangal ka, na anak ka ng isang lalawigang matapang at mapagmaginoo, kung saan ang insulto ay hinuhugasan ng dugo. Batangueño ka, Plácido Penitente! Maghiganti ka, Plácido Penitente! At umuungal ang binata, nagngangalit ang kanyang mga ngipin, at nababangga niya ang lahat ng tao sa kalye, sa Puente de España, na para bang naghahanap ng away. Sa huling lugar na ito ay nakita niya ang isang karwaheng sinasakyan ng Bise Rektor na si Padre Sibyla, kasama si Don Custodio, at nakadama siya ng matinding pagnanasang dakmain ang relihiyoso at ihagis ito sa tubig. Nagpatuloy siya sa Escolta at natukso siyang makipagsampalan sa dalawang Agustino na nakaupo sa pintuan ng basar ni Quiroga, tumatawa at nagbibiruan kasama ng iba pang mga prayle na marahil ay nasa kaloob-looban ng tindahan at abala sa isang masayang kuwentuhan; naririnig ang kanilang masasayang tinig at malalakas na halakhak. Medyo malayo pa, dalawang kadete ang nakaharang sa bangketa habang nakikipagkuwentuhan sa isang kawani ng isang bodega na nakakamisadentro lamang. Tinungo sila ni Plácido Penitente upang makaraan, at ang mga kadete, na nakakita sa madilim na balak ng binata at nasa mabuting kalooban, ay maingat na umiwas. Nasa ilalim si Plácido nang mga sandaling iyon ng bisa ng hamok [biglang pagkahibang na nauuwi sa pananakit] na binabanggit ng mga dalubhasa sa kulturang Malay. Si Plácido, habang papalapit sa kanyang bahay—ang bahay ng isang platero na pinangangaserahan niya—ay sinisikap na ayusin ang kanyang mga kaisipan at binubuo ang isang plano. Uuwi siya sa kanyang bayan at maghihiganti upang patunayan sa mga prayle na hindi maaaring insultuhin nang walang parusa ang isang binata, ni pagtawanan siya. Balak niyang sumulat agad ng isang liham sa kanyang ina, kay Kabesang Andang, upang ipaalam ang nangyari at sabihing sarado na sa kanya ang mga silid-aralan magpakailanman; na bagaman may Ateneo ng mga Heswita kung saan maaari niyang ipagpatuloy ang taong iyon, malamang na hindi siya pagkalooban ng mga Dominikano ng paglipat, at kahit makuha pa niya ito, sa susunod na kurso ay kailangan pa rin niyang bumalik sa Unibersidad. Plácido: Sinasabi nilang hindi tayo marunong maghiganti!—sabi niya;—hayaang sumabog ang kidlat at makikita natin! Ngunit hindi inaasahan ni Plácido ang naghihintay sa kanya sa bahay ng platero. Kararating lamang ni Kabesang Andang mula sa Batangas upang mamili, dalawin ang kanyang anak at dalhan ito ng pera, tapang usa at mga panyong sutla. Matapos ang mga unang batian, ang kaawa-awang babae, na sa simula pa lamang ay napansin na ang madilim na tingin ng kanyang anak, ay hindi na nakapagpigil at nagsimula sa kanyang mga tanong. Sa mga unang paliwanag, inakala ni Kabesang Andang na pakulo lamang ang mga iyon, napangiti siya at pinayapa ang kanyang anak, ipinaaalala ang mga sakripisyo, ang mga pagtitiis, at iba pa, at nagsalita tungkol sa anak ni Kapitana Simona na, dahil pumasok sa Seminaryo, ay umaastang obispo sa bayan: itinuturing na ni Kapitana Simona ang sarili na Ina ng Diyos; siyempre, ang anak niya ay magiging isa pang Hesukristo! Kabesang Andang: Kapag naging pari ang anak,—sabi ni Kabesang Andang,—hindi na tayo babayaran ng ina sa utang niya sa atin... sino pa ang makasisingil sa kanya? Ngunit nang makita niyang seryoso si Plácido at mabasa niya sa mga mata nito ang unos na umuungal sa kalooban nito, naunawaan niya na, sa kasamaang palad, purong katotohanan ang isinasalaysay nito. Ilang sandali siyang hindi nakapagsalita, at pagkatapos ay nauwi siya sa walang tigil na pananaghoy. Kabesang Andang: Ay!—sabi niya;—at ako pa naman na nangako sa iyong ama na aalagaan kita, pag-aaralin at gagawing abogado! Ipinagkait ko sa sarili ko ang lahat para makapag-aral ka! Sa halip na pumunta sa pangginggi [isang larong baraha] na kalahating piso ang taya, sa kalahating real [baryang pilak] lamang ako pumupunta, tinitiis ang masamang amoy at ang maruruming baraha! Tingnan mo ang mga kamisa kong may sulsi! Sa halip na bumili ng bago, ginagastos ko ang pera sa mga misa at mga handog kay San Sebastian, kahit hindi ako gaanong naniniwala sa bisa niya, dahil dali-daling magmisa ang kura, at ang santo ay bagung-bago pa at hindi pa marunong gumawa ng himala, at hindi yari sa batikulin [kahoy na madaling iukit] kundi sa laniti [uri ng kahoy na mas mababa ang turing]... Ay! Ano ang sasabihin sa akin ng ama mo kapag namatay ako at nagkita kami? At nananaghoy at umiiyak ang kaawa-awang babae; lalong dumidilim ang mukha ni Plácido at kumakawala sa kanyang dibdib ang mga impit na buntong-hininga. Plácido: Ano ang mapapala ko sa pagiging abogado?—sagot niya. Kabesang Andang: Ano ang mangyayari sa iyo?—patuloy ng ina, habang pinagdaraop ang mga kamay:—tatawagin ka nilang pilibistiero [maling bigkas ng filibustero, rebelde laban sa Espanya] at bibitayin ka! Sinasabi ko na sa iyo na magtiyaga ka, na magpakumbaba ka! Hindi ko sinasabing humalik ka sa kamay ng mga kura; alam kong maselan ang pang-amoy mo, gaya ng iyong ama na hindi makakain ng keso ng Europa... pero kailangan nating magtiis, manahimik, umoo sa lahat... Ano ang magagawa natin? Nasa mga prayle ang lahat; kapag ayaw nila, walang sinumang magiging abogado o doktor... Magtiyaga ka, anak ko, magtiyaga ka! Plácido: Matagal na po akong nagtitiyaga, inay; ilang buwan na po akong nagtitiis! Nagpatuloy si Kabesang Andang sa kanyang mga pananaghoy. Hindi niya hinihiling na pumanig ito sa mga prayle; siya man ay hindi rin; alam na alam niya na sa bawat isang mabuti ay may sampung masama na kumukuha ng pera ng mahihirap at nagpapatapon sa mayayaman. Ngunit kailangang manahimik, magtiis at magpasensiya; wala nang ibang lunas. At binabanggit niya ang ganito at ganoong ginoo na, dahil nagpakita ng pagtitiyaga at pagpapakumbaba, kahit sa kaibuturan ng puso ay kinamumuhian ang kanyang mga amo, mula sa pagiging utusan ng mga prayle ay naging promotor fiscal [tagausig ng pamahalaan]; at ang ganito at ganoong tao na ngayon ay mayaman at nakagagawa ng mga kalupitan, nakatitiyak na may mga padrinong magtatanggol sa kanya laban sa batas, ay dati’y isang hamak na sakristan lamang, mapagpakumbaba at masunurin, na nakapag-asawa ng isang magandang dalaga at sa anak nila ay naging padrino ang kura... Ipinagpatuloy ni Kabesang Andang ang kanyang litanya ng mga Pilipinong mapagpakumbaba at matiisin, gaya ng tawag niya, at babanggitin na sana ang iba pang napatapon at inuusig dahil hindi sila ganoon, nang si Plácido, sa isang walang-kuwentang dahilan, ay umalis ng bahay at naglakad-lakad nang walang patutunguhan sa mga kalye. Nilibot niya ang Sibakong, Tondo, San Nicolas, Santo Cristo, wala sa sarili at masama ang loob, nang hindi pinapansin ang araw o ang oras, at nang makaramdam lamang siya ng gutom at mapansing wala siyang pera dahil naibigay na niya ang lahat sa mga pista at mga ambagan, saka siya umuwi. Inaasahan niyang hindi na niya madaratnan ang kanyang ina, dahil nakaugalian nito, tuwing lumuluwas sa Maynila, na pumunta sa oras na iyon sa isang kalapit na bahay kung saan naglalaro ng pangginggi. Ngunit hinihintay siya ni Kabesang Andang upang ipaalam ang kanyang balak: hihingi siya ng tulong sa procurador [tagapamahala ng mga ari-arian ng orden] ng mga Agustino upang muling makuha ng kanyang anak ang loob ng mga Dominikano. Pinutol ni Plácido ang kanyang sinasabi sa isang kumpas. Plácido: Mas mabuti pang itapon ko ang sarili ko sa dagat,—sabi niya;—mas mabuti pang maging tulisan ako kaysa bumalik sa Unibersidad. At dahil nagsimula na naman ang kanyang ina sa sermon tungkol sa pagtitiyaga at pagpapakumbaba, si Plácido, nang hindi man lamang kumakain, ay muling lumabas at nagtungo sa mga pantalan kung saan dumadaong ang mga bapor. Ang tanawin ng isang bapor na nagtataas ng angkla patungong Hong Kong ay nagbigay sa kanya ng isang ideya: pumunta sa Hong Kong, tumakas, yumaman doon upang makidigma laban sa mga prayle. Ang ideya ng Hong Kong ay pumukaw sa kanyang isip ng isang alaala, isang kuwento tungkol sa mga frontal [tabing na palamuti sa harap ng altar], ciriales [matataas na kandelerong dala sa prusisyon] at kandelabrong yari sa purong pilak na iniregalo ng kabanalan ng mga mananampalataya sa isang simbahan; ang mga prayle, ayon sa kuwento ng isang platero, ay nagpagawa sa Hong Kong ng iba pang frontal, ciriales at kandelabrong kamukhang-kamukha ng mga iyon, ngunit yari sa pilak na Ruolz [huwad na pilak, pinahiran lamang], at ipinalit nila sa mga tunay, na ipinatunaw nila at ginawang mga pisong Mehikano. Ito ang kuwentong narinig niya, at bagaman hindi hihigit sa isang kuwento o tsismis, binibigyan ito ng kanyang hinanakit ng anyo ng katotohanan at ipinaaalala sa kanya ang iba pang mga gawang kahawig nito. Ang pagnanais na mamuhay nang malaya at ilang balak na kalahati pa lamang ang nabubuo ang nagtulak sa kanyang pagpasyahan ang ideyang pumunta sa Hong Kong. Kung doon dinadala ng mga korporasyon ang lahat ng kanilang salapi, tiyak na mabuti ang kalakalan doon at makayayaman siya. Plácido: Gusto kong maging malaya, mamuhay nang malaya!... Inabot siya ng gabi habang pagala-gala sa San Fernando, at dahil wala siyang matagpuang kaibigang marino, nagpasya siyang umuwi. At dahil maganda ang gabi at nagniningning ang buwan sa langit, na ginagawang isang kamangha-manghang kaharian ng mga diwata ang kaawa-awang lungsod, nagtungo siya sa perya. Doon ay paroo’t parito siya, nililibot ang mga tindahan nang hindi pinapansin ang mga paninda, ang isip ay nasa Hong Kong, upang mamuhay nang malaya, yumaman... Paalis na sana siya sa perya nang akala niya’y namataan niya ang alaherong si Simoun na nagpapaalam sa isang dayuhan, at kapwa sila nagsasalita ng Ingles. Para kay Plácido, ang anumang wikang sinasalita sa Pilipinas ng mga Europeo na hindi Kastila ay tiyak na Ingles; bukod dito, nahuli ng ating binata ang salitang Hong Kong. Kung mairerekomenda lamang siya ng alaherong si Simoun sa dayuhang iyon na marahil ay paalis patungong Hong Kong! Huminto si Plácido. Kilala niya ang alahero dahil nagpunta ito sa kanyang bayan upang magbenta ng mga alahas. Sinamahan niya ito sa isang paglalakbay, at tunay ngang nagpakita si Simoun ng malaking kabaitan sa kanya, ikinukuwento ang buhay sa mga Unibersidad ng mga malayang bansa: anong laking pagkakaiba! Sinundan ni Plácido ang alahero. Plácido: Ginoong Simoun, Ginoong Simoun!—sabi niya. Pasakay na noon ang alahero sa isang karwahe. Nang makilala niya si Plácido, huminto siya. Plácido: Ibig ko po sanang humingi sa inyo ng isang pabor..., makausap kayo sandali!—sabi niya. Kumumpas si Simoun nang may pagkainip, na hindi napansin ni Plácido sa kanyang pagkabalisa. Sa ilang salita ay isinalaysay ng binata ang nangyari sa kanya, at ipinahayag ang kanyang hangaring pumunta sa Hong Kong. Simoun: Para saan?—tanong ni Simoun habang matamang tinititigan si Plácido sa likod ng kanyang asul na salamin. Hindi sumagot si Plácido. Itinaas noon ni Simoun ang kanyang ulo, ngumiti ng kanyang tahimik at malamig na ngiti, at sinabi kay Plácido: Simoun: Mabuti! Sumama kayo sa akin. Sa Calzada del Iris!—sabi niya sa kutsero. Tahimik si Simoun sa buong biyahe, na para bang lubog sa isang napakahalagang pagninilay. Si Plácido, na naghihintay na kausapin siya, ay hindi nagsasalita ng kahit isang salita at nililibang ang sarili sa pagtingin sa maraming namamasyal na sinasamantala ang liwanag ng buwan. Mga kabataan, magkasintahang ikakasal, mga mangingibig na sinusundan sa likod ng maiingat na ina o tiya; mga pangkat ng mga estudyanteng nakaputi na lalo pang pinapuputi ng buwan; mga sundalong kalahating lasing, nakakarwahe, anim-anim, patungo sa pagdalaw sa isang templong nipa na nakalaan kay Citéres [si Afrodita, diyosa ng pag-ibig]; mga batang naglalaro ng tubigan [larong gaya ng patintero], mga Tsinong nagtitinda ng tubo, at iba pa, ang pumupuno sa daan at nagkakaroon, sa nakasisilaw na liwanag ng buwan, ng mga kamangha-manghang anyo at mga huwarang hugis. Sa isang bahay ay tumutugtog ang orkestra ng mga balse at may makikitang ilang pares na nagsasayaw sa liwanag ng mga kingke at lampara... napakahamak na tanawin iyon sa kanyang tingin kung ihahambing sa nasa mga lansangan! At sa pag-iisip tungkol sa Hong Kong ay itinanong niya sa sarili kung ang mga gabing may buwan sa islang iyon ay kasingpatula, kasingtamis ng lungkot, ng sa Pilipinas, at isang malalim na kalungkutan ang sumakop sa kanyang puso. Ipinahinto ni Simoun ang karwahe at kapwa sila bumaba. Nang sandaling iyon ay dumaan sa kanilang tabi sina Isagani at Paulita Gomez na nagbubulungan ng matatamis na salita; sa likuran nila ay sina Doña Victorina at Juanito Pelaez, na nagsasalita nang malakas, kumukumpas nang husto at lalong nagiging kuba. Si Pelaez, na wala sa sarili, ay hindi nakita ang dati niyang kaklase. Plácido: Iyan, iyan ang tunay na maligaya!—bulong ni Plácido habang bumubuntong-hininga at nakatingin sa pangkat na nagiging malamlam na mga anino kung saan malinaw na makikita ang mga bisig ni Juanito na tumataas at bumababa na parang mga pakpak ng isang gilingang-hangin. Simoun: Para lamang diyan siya may silbi!—bulong naman ni Simoun;—magaling talaga ang kabataan! Sino ang tinutukoy nina Plácido at Simoun? Sumenyas si Simoun sa binata, iniwan nila ang calzada [malapad na daan] at pumasok sa isang labirinto ng mga landas at daanan na nabubuo sa pagitan ng ilang bahay; kung minsan ay lumulundag sila sa mga bato upang iwasan ang maliliit na lusak, kung minsan ay yumuyuko upang makaraan sa isang bakod na pangit ang pagkakagawa at lalong pangit ang pagkakaalaga. Ipinagtaka ni Plácido na makita ang mayamang alahero na naglalakad sa ganitong mga lugar na para bang kabisadong-kabisado niya ang mga ito. Sa wakas ay dumating sila sa isang uri ng malawak na lote kung saan may isang kaawa-awang maliit na bahay na nag-iisa, napalilibutan ng mga sagingan at mga punong bunga. Ilang balangkas na kawayan at mga piraso ng tubong kawayan din ang nagpahinala kay Plácido na nasa bahay sila ng isang castillero o manggagawa ng paputok. Kumatok si Simoun sa bintana. Isang lalaki ang dumungaw. Isang Lalaki: Ah! ginoo... At agad siyang bumaba. Simoun: Nariyan na ba ang pulbura?—tanong ni Simoun. Isang Lalaki: Nasa mga sako na po; hinihintay ko na lamang ang mga kartutso. Simoun: At ang mga bomba? Isang Lalaki: Handa na po. Simoun: Mabuti, maestro... Ngayon ding gabi ay umalis kayo at kausapin ang tenyente at ang kabo... at agad ninyong ipagpatuloy ang inyong lakad; sa Lamayan ay may matatagpuan kayong isang lalaki sa isang bangka; sasabihin ninyong «Kabesa» at sasagot siya ng «Tales». Kailangang narito siya bukas. Walang panahong dapat sayangin! At binigyan niya ito ng ilang baryang ginto. Isang Lalaki: Bakit po, ginoo?—tanong ng lalaki sa napakahusay na Kastila;—may bago po ba? Simoun: Oo, gagawin na ito sa loob ng darating na linggo. Isang Lalaki: Sa darating na linggo!—ulit ng di-kilalang lalaki habang napapaurong:—hindi pa handa ang mga karatig-pook; umaasa silang babawiin ng Heneral ang dekreto... akala ko po’y ipinagpaliban ito hanggang sa pagsisimula ng Kuwaresma! Umiling si Simoun. Simoun: Hindi na natin kakailanganin ang mga karatig-pook,—sabi niya;—sapat na sa atin ang mga tauhan ni Kabesang Tales, ang mga dating carabinero [mga bantay ng buwis at adwana] at isang rehimyento. Kapag ipinagpaliban pa, baka patay na si María Clara! Umalis na kayo agad! Naglaho ang lalaki. Nasaksihan ni Plácido ang maikling pag-uusap na ito at narinig niya ang lahat; nang akala niya’y may naunawaan siya, nagtindigan ang kanyang mga buhok at tumingin siya kay Simoun nang may mga matang sindak na sindak. Nakangiti si Simoun. Simoun: Nagtataka ba kayo,—sabi niya nang may malamig na ngiti,—na ang Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo] na iyan na napakasama ng pananamit ay mahusay magsalita ng Kastila? Isa siyang guro na nagpumilit magturo ng Kastila sa mga bata at hindi tumigil hanggang sa mawalan siya ng hanapbuhay at ipatapon bilang manggugulo ng kaayusang pampubliko at dahil naging kaibigan siya ng kaawa-awang si Ibarra. Hinango ko siya sa pagkakatapon, kung saan nagtatabas siya ng mga puno ng niyog, at ginawa ko siyang manggagawa ng paputok. Bumalik sila sa calzada at naglakad patungong Trozo. Sa harap ng isang maliit na bahay na tabla, masaya at malinis ang anyo, may isang Kastilang nakasandal sa isang saklay, nagpapahangin sa liwanag ng buwan. Lumapit si Simoun sa kanya; nang makita siya ng Kastila, sinikap nitong tumayo habang pinipigil ang isang daing. Simoun: Humanda kayo!—sabi sa kanya ni Simoun. Kastilang Nakasaklay: Lagi akong handa! Simoun: Sa darating na linggo! Kastilang Nakasaklay: Ganoon kaaga? Simoun: Sa unang putok ng kanyon! At lumayo siya, sinusundan ni Plácido na nagsisimula nang magtanong sa sarili kung hindi ba siya nananaginip. Simoun: Nagtataka ba kayo,—tanong sa kanya ni Simoun,—na makakita ng isang Kastilang napakabata pa at napakalubhang pinahirapan ng mga sakit? Dalawang taon na ang nakalipas ay kasinglakas ninyo siya, ngunit nagawa ng kanyang mga kaaway na ipadala siya sa Balábak upang magtrabaho sa isang kompanyang pandisiplina, at ngayon ay ganyan na siya, may rayuma at malarya na naghahatid sa kanya sa libingan. Ang kaawa-awa ay nakapag-asawa ng isang napakagandang babae... At dahil may dumaang isang walang lamang karwahe, pinara ito ni Simoun at nagpahatid sila ni Plácido sa kanyang bahay sa kalye ng Escolta. Nang sandaling iyon ay tumutugtog ang mga orasan ng mga simbahan ng alas-diyes y medya. Pagkaraan ng dalawang oras, umalis si Plácido sa bahay ng alahero, at seryoso at malalim ang iniisip na naglakad sa Escolta, na halos wala nang tao bagaman masigla pa rin ang mga kapihan. Paminsan-minsan ay may karwaheng mabilis na dumaraan, na lumilikha ng ingay na pang-impiyerno sa gasgas nang latag na bato ng kalye. Si Simoun, mula sa isang silid ng kanyang bahay na nakaharap sa Pasig, ay nakatanaw sa napapaderang lungsod, na natatanaw sa mga nakabukas na bintana, kasama ang mga bubong nitong yero na pinakikinang ng buwan at ang mga tore nitong nakaguhit nang malungkot, mabigat, mapanglaw, sa gitna ng payapang himpapawid ng gabi. Hinubad ni Simoun ang kanyang asul na salamin; ang kanyang mapuputing buhok, na parang kuwadrong pilak, ay pumapalibot sa kanyang matigas at kulay-tansong mukha, na malamlam na tinatanglawan ng isang lampara na ang liwanag ay nagbabantang mamatay dahil nauubusan ng petrolyo. Si Simoun, na mukhang abala sa isang kaisipan, ay hindi napapansin na unti-unting naghihingalo ang lampara at dumarating ang dilim. Simoun: Sa loob ng ilang araw,—bulong niya,—kapag nagliyab na sa apat na sulok ang isinumpang lungsod na iyan, kanlungan ng mapagmataas na kawalang-kuwenta at ng walang-diyos na pagsasamantala sa mangmang at sa kaawa-awa; kapag sumiklab ang kaguluhan sa mga karatig-pook at ibuhos sa mga sindak na lansangan ang aking mga mapaghiganting pulutong, na isinilang ng kasakiman at ng mga kamalian, saka ko bubuksan ang mga pader ng iyong bilangguan, hahanguin kita sa mga kuko ng panatisismo, at, puting kalapati, ikaw ang magiging Fénix na muling isisilang mula sa nagbabagang abo...! Isang himagsikang binalak ng mga tao sa dilim ang naglayo sa akin sa iyong tabi; isa pang himagsikan ang magbabalik sa akin sa iyong mga bisig, bubuhay muli sa akin, at ang buwang iyan, bago sumapit sa rurok ng kanyang ningning, ay tatanglawan ang Pilipinas, malinis na sa kanyang nakaririmarim na basura! Biglang tumahimik si Simoun na parang naputol. Isang tinig ang nagtatanong sa kaloob-looban ng kanyang budhi kung siya, si Simoun, ay hindi rin bahagi ng basura ng isinumpang lungsod, marahil ang pinakanakalalasong lebadura nito. At gaya ng mga patay na muling mabubuhay sa tunog ng nakatakdang trumpeta, libu-libong madugong multo, mga desperadong anino ng mga lalaking pinaslang, mga babaeng nilapastangan, mga amang inagaw sa kanilang mga pamilya, mga bisyong pinasigla at pinalago, mga kabutihang nilibak, ang bumabangon ngayon sa alingawngaw ng mahiwagang tanong. Sa unang pagkakataon sa kanyang buhay-kriminal, mula nang sa Habana, sa pamamagitan ng bisyo at ng suhol, ay ninais niyang gumawa ng isang kasangkapan upang isagawa ang kanyang mga plano, isang taong walang pananampalataya, walang pagmamahal sa bayan at walang budhi, sa unang pagkakataon sa buhay na iyon ay may naghimagsik sa kanyang kalooban at tumutol sa kanyang mga gawa. Ipinikit ni Simoun ang kanyang mga mata at nanatiling hindi gumagalaw nang ilang sandali; pagkatapos ay hinaplos niya ng kamay ang kanyang noo, tumangging tumingin sa kanyang budhi, at natakot. Hindi, ayaw niyang suriin ang sarili; wala siyang lakas ng loob na lingunin ang kanyang nakaraan... Mawalan ng lakas ng loob mismo sa sandaling papalapit na ang oras ng pagkilos, mawalan ng paninindigan, ng pananalig sa sarili! At dahil ang mga multo ng mga kaawa-awang ang kapalaran ay kanyang naimpluwensiyahan ay patuloy na lumulutang sa harap ng kanyang mga mata na para bang lumalabas sila mula sa makinang na ibabaw ng ilog at sumasalakay sa silid, sumisigaw sa kanya at iniaabot sa kanya ang kanilang mga kamay; dahil ang mga panunumbat at mga panaghoy ay tila pumupuno sa hangin, at naririnig ang mga pagbabanta at mga tinig ng paghihiganti, inilayo niya ang kanyang tingin sa bintana at marahil sa unang pagkakataon ay nagsimula siyang manginig. Simoun: Hindi, may sakit siguro ako, hindi siguro mabuti ang pakiramdam ko,—bulong niya;—marami ang namumuhi sa akin, ang mga nagbibintang sa akin ng kanilang kasawian, ngunit... At nang maramdamang nag-aapoy ang kanyang noo, tumayo siya at lumapit sa bintana upang langhapin ang malamig na simoy ng gabi. Sa kanyang paanan ay hinihila ng Pasig ang agos nitong pilak, at sa ibabaw nito ay tamad na kumikislap ang mga bula, umiikot, sumusulong at umuurong ayon sa takbo ng maliliit na alimpuyo. Nakatayo ang lungsod sa kabilang pampang, at ang maiitim nitong pader ay mukhang nagbabadya ng kapahamakan, mahiwaga, nawawalan ng kahamakan sa liwanag ng buwan na nagpapaganda at nagpapadakila sa lahat. Ngunit muling nanginig si Simoun; tila nakita niya sa kanyang harapan ang mahigpit na mukha ng kanyang ama, na namatay sa bilangguan ngunit namatay dahil sa paggawa ng mabuti, at ang mukha ng isa pang lalaking lalo pang mahigpit, ng isang lalaking nagbigay ng kanyang buhay para sa kanya dahil naniniwala itong pagsisikapan niya ang pagbabagong-buhay ng kanyang bayan. Simoun: Hindi, hindi ako maaaring umurong,—bulalas niya habang pinupunasan ang pawis sa kanyang noo;—sumulong na ang gawain at ang tagumpay nito ang magbibigay-katwiran sa akin... Kung kumilos ako na gaya ninyo, nasawi na sana ako... Walang idealismo, walang mapanlinlang na teorya! Apoy at bakal sa kanser, parusa sa bisyo, at saka basagin ang kasangkapan kung masama ito! Hindi, pinag-isipan kong mabuti, ngunit ngayon ay nilalagnat ako... umuuga ang aking katwiran... natural lamang... kung gumawa man ako ng masama ay upang makagawa ng mabuti, at ang layunin ang nagliligtas sa paraan... Ang gagawin ko ay huwag ilantad ang sarili ko sa panganib... At, gulong-gulo ang utak, nahiga siya at sinubukang makatulog. Kinaumagahan, nakinig si Plácido nang masunurin at may ngiti sa labi sa sermon ng kanyang ina. Nang banggitin nito ang kanyang balak na kunin ang tulong ng procurador ng mga Agustino, hindi siya tumutol ni sumalungat; bagkus ay inialok pa niya ang sarili na siya na ang gagawa nito upang hindi na maabala ang kanyang ina, na pinakiusapan niyang bumalik na sa lalawigan sa lalong madaling panahon, kung maaari ay sa araw ding iyon. Tinanong siya ni Kabesang Andang kung bakit. Plácido: Dahil po... dahil po kapag nalaman ng procurador na narito kayo, hindi niya ito gagawin hangga’t hindi muna kayo nagpapadala sa kanya ng regalo at ilang misa. ============================================================================== KABANATA XX: ANG TAGAPAG-ULAT ============================================================================== Totoo ang sinabi ni Padre Irene: ang usapin ng Akademya ng Wikang Kastila, na matagal nang naiharap, ay papalapit na sa isang lunas. Si Don Custodio, ang masipag na si Don Custodio, ang pinakamasipag sa lahat ng tagapag-ulat sa mundo ayon kay Ben Zayb, ang humahawak nito at ginugugol ang mga araw sa pagbasa ng expediente [katipunan ng mga papeles ng usapin], at natutulog nang wala pang napagpapasyahan: bumabangon siya kinabukasan, ganoon din ang ginagawa, natutulog muli, at ganoon nang ganoon. Kay sipag magtrabaho ng kawawang ginoo, ang pinakamasipag sa lahat ng tagapag-ulat sa mundo! Ibig niyang makalusot nang nasisiyahan ang lahat: ang mga prayle, ang mataas na kawani, ang kondesa, si Padre Irene at ang kanyang mga liberal na prinsipyo. Kinonsulta niya si Ginoong Pasta, at iniwan siya ni Ginoong Pasta na tulala at hilo matapos siyang payuhan ng isang milyong bagay na magkakasalungat at imposible; kinonsulta niya si Pepay na mananayaw, at si Pepay na mananayaw, na hindi alam kung tungkol saan iyon, ay umikot nang isang piruweta, humingi sa kanya ng dalawampu’t limang piso upang ipalibing ang isang tiyahin niyang biglang namatay sa ikalimang pagkakataon, o ang ikalimang tiyang namatay sa kanya ayon sa mas mahahabang paliwanag, at hindi pa nakuntento kundi hiniling pang ipahirang niya ang isang pinsan niyang marunong bumasa, sumulat at tumugtog ng biyolin bilang auxiliar de Fomento [katulong na kawani sa kagawaran ng mga gawaing pampubliko]: mga bagay na pawang malayong makapagbigay kay Don Custodio ng isang ideyang makapagliligtas. Dalawang araw matapos ang mga pangyayari sa perya ng Quiapo, nagtatrabaho si Don Custodio gaya ng dati, pinag-aaralan ang expediente nang hindi natatagpuan ang mapalad na lunas. Ngunit habang naghihikab siya, umuubo, naninigarilyo at iniisip ang mga piruweta at ang mga binti ni Pepay, magsabi tayo ng kaunti tungkol sa dakilang personaheng ito upang maunawaan kung bakit siya iminungkahi ni Padre Sibyla upang tapusin ang napakasalimuot na usaping ito, at kung bakit siya tinanggap ng mga nasa kabilang panig. Si Don Custodio de Salazar y Sanchez de Monteredondo, alyas Buena Tinta [sa letra, mabuting tinta: mapagkakatiwalaang pinagmulan ng balita], ay kabilang sa uring iyon ng lipunang Maynila na hindi makahakbang nang hindi siya sinasabitan ng mga pahayagan, sa harap at sa likod, ng isang libong taguri, tinatawag siyang walang kapaguran, kilala, masigasig, masipag, malalim, matalino, maalam, mayaman, atbp., atbp., na para bang natatakot silang mapagkamalan siyang ibang taong kapangalan at kaapelyido niya, na tamad at mangmang. Gayunman, walang anumang masamang naidudulot iyon at hindi nababahala ang paunang sensura. Ang Buena Tinta ay nakuha niya sa pakikipagkaibigan kay Ben Zayb, noong ang huli, sa dalawang napakaingay na pagtatalong ipinagpatuloy niya nang ilang buwan at linggo sa mga kolum ng mga pahayagan, kung dapat bang gumamit ng sombrerong hongo [sombrerong bilog ang korona], de copa [mataas na sombrerong pormal] o salakot, at kung ang maramihan ng caracter [titik; katangian] ay dapat bang carácteres at hindi caractéres, ay laging bumabanat, upang patibayin ang kanyang mga katwiran, ng «napag-alaman namin mula sa buena tinta», «alam namin mula sa buena tinta», atbp.; at nalaman pagkatapos, sapagkat nalalaman ang lahat sa Maynila, na ang buena tinta na ito ay walang iba kundi si Don Custodio de Salazar y Sanchez de Monteredondo. Dumating siya sa Maynila nang napakabata pa, may mabuting puwesto na nagbigay-daan sa kanya upang mapangasawa ang isang magandang mestiza [babaeng may halong lahi] na kabilang sa isa sa pinakamayayamang pamilya ng lungsod. Dahil may likas siyang talino, lakas ng loob at labis na tiwala sa sarili, nagamit niya nang husto ang lipunang kinalalagyan niya, at sa pera ng kanyang asawa ay pumasok siya sa mga negosyo, sa mga kontrata sa Pamahalaan at sa Ayuntamiento [pamahalaang lungsod ng Maynila], kaya ginawa siyang konsehal, pagkatapos ay alkalde, kagawad ng Sociedad Económica de Amigos del País [samahang nagtataguyod ng kabuhayan ng bansa], tagapayo ng Administrasyon, pangulo ng Junta Administrativa de Obras Pías [lupong namamahala sa mga pondong pangkawanggawa ng Simbahan], kagawad ng Junta de la Misericordia [lupon ng kawanggawa], tagapayo ng Banco Español Filipino, atbp., atbp., atbp. At huwag isiping ang mga atbp. na ito ay katulad ng karaniwang inilalagay pagkatapos ng mahabang pag-iisa-isa ng mga titulo: si Don Custodio, kahit hindi pa nakakikita kailanman ng isang aklat tungkol sa Kalinisan, ay umabot pang maging pangalawang pangulo ng Junta de Sanidad [lupon ng kalusugan] ng Maynila; totoo rin naman na sa walong bumubuo nito ay iisa lamang ang kailangang doktor, at ang isang iyon ay hindi maaaring siya. Gayundin, naging kagawad siya ng Junta Central de Vacuna [pangunahing lupon ng pagbabakuna], na binubuo ng tatlong doktor at pitong hindi dalubhasa, kabilang sa mga ito ang arsobispo at tatlong provincial [pinuno ng orden sa kapuluan]; naging kasapi siya ng mga kapatiran at mga punong kapatiran, at, gaya ng nakita na natin, kagawad na tagapag-ulat ng Comisión Superior de Instrucción Primaria [mataas na lupon ng pagtuturong primarya] na hindi karaniwang gumagana: mga dahilang pawang higit pa sa sapat upang palibutan siya ng mga pahayagan ng mga pang-uri, maglakbay man siya o bumahing. Sa kabila ng napakaraming tungkulin, hindi kabilang si Don Custodio sa mga natutulog sa mga pulong at nakukuntento, gaya ng mga mahiyain at tamad na diputado, sa pagboto kasama ng nakararami. Salungat sa maraming hari sa Europa na may titulong hari ng Jerusalem, pinahahalagahan ni Don Custodio ang kanyang tungkulin at pinipiga ito hanggang sa huling patak: kinukunot niya nang husto ang mga kilay, pinalalalim ang boses, inuubo ang mga salita, at madalas ay inuubos niya ang buong pulong sa pagkukuwento, sa paghaharap ng isang proyekto o sa pakikipaglaban sa isang kasamahang kinaiinisan niya. Kahit hindi pa lampas sa apatnapung taon, nagsasalita siya noon ng pagkilos nang maingat, ng paghihintay na mahinog ang mga brevas [unang bunga ng igos], at idinadagdag niya nang pabulong, melones! [mga melon; mga hangal]; ng pag-iisip nang malalim at paglakad nang may mga paang tingga, ng pangangailangang makilala ang bansa, sapagkat ang kalagayan ng Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], sapagkat ang prestihiyo ng pangalang Kastila, sapagkat mga Kastila muna sila, sapagkat ang relihiyon, atbp., atbp. Naaalala pa sa Maynila ang isang talumpati niya noong unang imungkahi ang pag-iilaw sa pamamagitan ng petrolyo kapalit ng lumang ilaw na langis ng niyog: sa pagbabagong iyon, sa halip na makita ang pagkamatay ng industriya ng langis, ang natanaw lamang niya ay ang interes ng isang konsehal—sapagkat malayo ang tanaw ni Don Custodio—at tinutulan niya ito sa lahat ng alingawngaw ng kanyang bibig, na itinuturing ang proyektong labis na wala pa sa panahon at nagbabadya ng malalaking sakuna sa lipunan. Hindi rin pahuhuli sa katanyagan ang pagtutol niya sa isang madamdaming harana na ibig ihandog ng ilan sa isang gobernador sa bisperas ng pag-alis nito: si Don Custodio, na medyo nagdaramdam dahil sa kung anong pagkapahiya na hindi na natin maalala, ay nakapagpahiwatig ng tanong kung ang talang dumarating ay mortal na kaaway ng talang papaalis, kaya natakot ang mga mangangarana at umurong. Isang araw, pinayuhan siyang bumalik sa Espanya upang magpagaling ng isang sakit sa atay, at inilarawan siya ng mga pahayagan na para bang isang Anteo na kailangang tumapak sa madre patria [inang bansa, ang Espanya] upang magkaroon ng panibagong lakas; ngunit ang Anteo ng Maynila ay natagpuan ang sarili sa gitna ng Corte [ang Madrid, luklukan ng korte ng hari], napakaliit at walang halaga. Doon ay hindi siya sinuman at nangungulila siya sa kanyang minamahal na mga pang-uri. Hindi siya nakikihalubilo sa pinakamayayaman, ang kakulangan niya sa pinag-aralan ay hindi nagbibigay sa kanya ng gaanong halaga sa mga sentrong pang-agham at mga akademya, at dahil sa kanyang pagkahuli at sa kanyang pulitikang pangkumbento, lumalabas siyang tulala sa mga samahan, inis, bigo, at walang ibang malinaw na napapala kundi na doon ay maraming nangungutang nang hindi nagbabayad at malakas ang sugal. Nangungulila siya sa masusunuring utusan sa Maynila na nagtitiis sa lahat ng kanyang kagaspangan, at noon ay tila mas mainam sila sa kanya; nang ilagay siya ng taglamig sa pagitan ng isang brasero [lalagyan ng baga na pampainit] at ng pulmonya, napabuntong-hininga siya para sa taglamig ng Maynila na sapat na sa kanya ang isang simpleng bupanda; sa tag-araw ay hinahanap niya ang silla perezosa [mahabang silyang pahingahan] at ang bata na magpapaypay sa kanya; sa madaling salita, sa Madrid ay isa lamang siya sa marami, at sa kabila ng kanyang mga brilyante, minsan ay napagkamalan siyang isang taga-bukid na hindi marunong lumakad sa lungsod, at minsan naman ay isang indiano [Kastilang yumaman sa Amerika at umuwi], pinagtawanan ang kanyang mga pangamba, at walang hiya siyang pinaglaruan ng ilang manghihingi ng pera na dati niyang tinanggihan. Inis sa mga konserbador na hindi gaanong pumapansin sa kanyang mga payo, gayundin sa mga gorrista [mga taong nakikinabang sa bulsa ng iba] na sumisipsip sa kanyang mga bulsa, ipinahayag niyang kasapi siya ng partido liberal, at bumalik sa Pilipinas bago matapos ang taon, kung hindi man magaling na sa atay, ay lubos namang nagulo ang kanyang mga ideya. Ang labing-isang buwan ng buhay sa Corte, na ginugol sa piling ng mga pulitiko ng kapihan, na halos lahat ay cesante [kawaning tinanggal sa puwesto]; ang iba’t ibang talumpating nasagap dito at doon, ang ganito o ganoong artikulo ng oposisyon, at ang lahat ng buhay pampulitikang iyon na nalalanghap sa hangin, mula sa barberya, sa pagitan ng isang gupit at isa pang gupit ng Fígaro na naglalahad ng kanyang programa, hanggang sa mga piging kung saan natutunaw sa mahuhusay na pangungusap at mga pariralang pampahanga ang iba’t ibang kulay ng mga paniniwalang pampulitika, ang mga pagkakaiba, mga pagtiwalag, mga pagkadismaya, atbp.—ang lahat ng iyon, habang lumalayo siya sa Europa, ay muling nabuhay nang may malakas na katas sa kanyang kalooban, gaya ng binhing naitanim na napipigilang lumaki ng makapal na mga dahon, at sa gayong paraan na, nang dumaong siya sa Maynila, inakalang babaguhin niya ito, at totoo ngang may taglay siyang pinakabanal na mga layunin at pinakadalisay na mga mithiin. Sa mga unang buwan ng kanyang pagdating, ang laging pinag-uusapan ay ang Corte, ang kanyang mabubuting kaibigan, si ministro Ganito, si dating ministro Ganoon, si diputado C, si manunulat B; walang pangyayaring pampulitika, walang iskandalo sa korte na hindi niya alam hanggang sa pinakamaliliit na detalye, walang taong pampubliko na hindi niya alam ang mga lihim ng pribadong buhay, walang maaaring mangyari na hindi niya nahulaan, at walang repormang maipapasya nang hindi muna hinihingi ang kanyang opinyon; at ang lahat ng ito ay tinitimplahan ng mga pag-atake sa mga konserbador, nang may tunay na galit, ng mga pagtatanggol sa partido liberal, ng isang maikling kuwento rito, ng isang pangungusap doon ng isang dakilang tao, at isinisingit, na parang walang anuman, ang mga alok at puwestong tinanggihan niya upang hindi magkautang ng loob sa mga konserbador. Ganoon kainit ang kanyang sigla sa mga unang araw na iyon kaya ilan sa mga kasama niya sa kuwentuhan sa tindahan ng mga pagkain na dinadalaw niya paminsan-minsan ay sumapi sa partido liberal, at tinawag nilang liberal ang kanilang sarili: si Don Eulogio Badana, retiradong sarhento ng mga carabinero [mga bantay ng buwis at adwana], ang tapat na si Armendía, piloto at mabangis na carlista [tagasunod ng Carlismo, kilusang makaluma sa Espanya], si Don Eusebio Picote, inspektor ng adwana, at si Don Bonifacio Tacon, sapatero at manggagawa ng siya at katad. Gayunman, ang mga sigla, dahil walang pampagana at walang labanan, ay unti-unting namatay. Hindi niya binabasa ang mga pahayagang dumarating sa kanya mula sa Espanya, sapagkat dumarating ang mga iyon nang bungkos-bungkos at napapahikab siya sa pagtingin pa lamang; ang mga ideyang nasagap niya, na pawang gamit na, ay nangangailangan ng pampalakas, at wala roon ang kanyang mga orador; at bagaman sa mga kasino ng Maynila ay malakas din ang sugal at marami ring nangungutang nang hindi nagbabayad gaya sa mga samahan sa Corte, hindi naman pinahihintulutan doon ang anumang talumpati na magpapalusog sa mga mithiing pampulitika. Ngunit hindi tamad si Don Custodio; higit pa sa pagnanais ang ginagawa niya, kumikilos siya; at sa pagtanaw na sa Pilipinas na niya iiwan ang kanyang mga buto, at sa paghatol na ang bansang iyon ang kanyang sariling larangan, inilaan niya rito ang kanyang mga pag-aalaga at inakala niyang magagawa niya itong liberal sa pag-iisip ng sunod-sunod na mga reporma at proyekto, ang bawat isa ay mas kakatwa kaysa sa nauna. Siya ang nagmungkahi, nang marinig niya sa Madrid ang tungkol sa latag na kahoy ng mga kalye ng Paris, na noon ay hindi pa ginagamit sa Espanya, na gamitin ito sa Maynila, sa paglalatag sa mga kalye ng mga tablang ipinako gaya ng nakikita sa mga bahay; siya ang nakaisip, sa pagdaramdam sa mga aksidente ng mga sasakyang may dalawang gulong, na lagyan ang mga ito ng kahit tatlo man lamang upang maiwasan ang mga iyon; siya rin ang nahumaling, habang nanunungkulan bilang Pangalawang Pangulo ng Junta de Sanidad, sa pagpapausok sa lahat ng bagay, pati na sa mga telegrama na dumarating mula sa mga lugar na may salot; siya rin ang nagmungkahi, sa isang banda dahil naaawa sa mga bilanggong nagtatrabaho sa ilalim ng araw, at sa kabilang banda dahil ibig niyang makatipid ang pamahalaan sa gastos sa kanilang kasuotan, na bihisan sila ng isang simpleng bahag at pagtrabahuhin sila, sa halip na sa araw, sa gabi. Nagtataka siya, nagngingitngit siya na may mga tumututol sa kanyang mga proyekto, ngunit inaaliw niya ang sarili sa pag-iisip na ang taong may halaga ay may mga kaaway, at naghihiganti siya sa pamamagitan ng pag-atake at pagtanggi sa lahat ng proyektong iniharap ng iba, mabuti man o masama. Dahil ipinagmamalaki niyang liberal siya, kapag tinatanong kung ano ang palagay niya sa mga Indio, ang karaniwan niyang sagot, na para bang gumagawa ng malaking pabor, ay na sila ay may kakayahan sa mga gawaing mekanikal at mga sining na panggagaya (ang ibig niyang sabihin ay musika, pagpipinta at paglililok), at idinadagdag niya ang kanyang lumang pahabol na upang makilala sila ay kailangang mabilang ang marami, maraming taon ng paninirahan sa bansa. Gayunman, kapag nabalitaan niyang may isang nangingibabaw sa isang bagay na hindi gawaing mekanikal o sining na panggagaya, sa kimika, medisina o pilosopiya halimbawa, sinasabi niya: Psh! may pag-asaaa... hindi siya tanga! at nakatitiyak siyang maraming dugong Kastila ang dumadaloy sa mga ugat ng Indio na iyon; at kung hindi niya ito matagpuan sa kabila ng lahat ng kanyang mabuting kalooban, naghahanap siya ng pinagmulang Hapones: nagsisimula noon ang uso ng pag-uukol sa mga Hapones at sa mga Arabe ng anumang kabutihang maaaring taglay ng mga Pilipino. Para kay Don Custodio, ang kundiman, ang balitaw [awit at sayaw ng pag-iibigan], ang kumintang [sinaunang awit ng mga Tagalog] ay mga musikang Arabe, gaya ng alpabeto ng mga sinaunang Pilipino, at nakatitiyak siya roon kahit hindi niya alam ang Arabe at hindi pa niya nakikita ang alpabetong iyon. Don Custodio: Arabe, at ang pinakadalisay na Arabe!—sabi niya kay Ben Zayb sa tonong hindi tumatanggap ng tutol;—kung hindi man, Tsino. At idinadagdag niya nang may makahulugang kindat: Don Custodio: Walang maaaring maging, walang dapat maging orihinal na gawa ng mga Indio, naiintindihan ba ninyo? Mahal na mahal ko sila, pero hindi sila dapat purihin sa anuman, dahil lumalakas ang loob nila at nagiging mga sawimpalad sila. Sa ibang pagkakataon ay sinasabi niya: Don Custodio: Mahal na mahal ko ang mga Indio, hanggang sa pagkahibang; itinalaga ko ang sarili kong ama at tagapagtanggol nila, ngunit kailangang nasa lugar ang bawat bagay. Ang ilan ay isinilang upang mag-utos at ang iba ay upang maglingkod; malinaw na ang katotohanang ito ay hindi maaaring sabihin nang malakas, ngunit isinasagawa ito nang hindi na kailangan ng maraming salita. At tingnan ninyo, nasa maliliit na bagay ang laro. Kapag gusto ninyong supilin ang isang bayan, kumbinsihin ninyo itong supil na ito: sa unang araw ay tatawa ito, sa ikalawa ay tututol, sa ikatlo ay mag-aalinlangan, at sa ikaapat ay kumbinsido na. Upang manatiling masunurin ang Pilipino, kailangang ulit-ulitin sa kanya araw-araw na masunurin siya at kumbinsihin siyang wala siyang kakayahan. Ano pa ba ang mapapala niya sa paniniwala sa ibang bagay, kung magiging sawimpalad lamang siya? Maniwala kayo sa akin, isang gawa ng kawanggawa ang panatilihin ang bawat nilalang sa kalagayang kinalalagyan niya; naroon ang kaayusan, ang pagkakaisa. Iyan ang agham ng pamamahala. Si Don Custodio, sa pagtukoy sa kanyang pulitika, ay hindi na nakukuntento sa salitang sining. At sa pagsasabi ng pamamahala ay iniuunat niya ang kamay, ibinababa ito sa taas ng isang taong nakaluhod at nakayuko. Tungkol naman sa mga paniniwalang panrelihiyon, ipinagmamalaki niyang Katoliko siya, Katolikong-Katoliko; ah! ang Katolikong Espanya, ang lupain ng Kabanal-banalang Maria... maaari at dapat maging Katoliko ang isang liberal doon kung saan ang mga makaluma ay nagpapanggap na mga diyos o mga santo man lamang, gaya ng isang mulato [may dugong puti at Aprikano] na itinuturing na puti sa Kafreria. Gayunman, kumakain siya ng karne sa panahon ng Kuwaresma maliban sa Biyernes Santo, hindi kailanman nangungumpisal, hindi naniniwala sa mga himala ni sa pagkadi-nagkakamali ng Papa, at kapag nagsisimba ay sa misa ng alas-diyes siya pumupunta o sa pinakamaikli, ang misa ng mga sundalo. Bagaman sa Madrid ay nagsalita siya nang masama tungkol sa mga orden ng relihiyon upang hindi lumihis sa himig ng kapaligirang kinabubuhayan niya, itinuturing ang mga ito na mga labi ng nakaraang panahon, isinusumpa ang Inkisisyon at nagkukuwento ng ganito o ganoong kuwentong bastos o nakatatawa kung saan sumasayaw ang mga abito, o, mas mabuting sabihin, ang mga prayleng walang abito, gayunman, sa pagsasalita tungkol sa Pilipinas, na dapat pamahalaan sa pamamagitan ng mga natatanging batas, umuubo siya, nagpupukol ng makahulugang tingin, at muling iniuunat ang kamay sa mahiwagang taas na iyon: Don Custodio: Kailangan ang mga prayle; isa silang kinakailangang kasamaan,—sabi niya. At nagagalit siya kapag may isang Indio na nangangahas mag-alinlangan sa mga himala o hindi naniniwala sa Papa. Kulang pa ang lahat ng pahirap ng Inkisisyon upang parusahan ang gayong kapangahasan. Kapag tinutulan siya na ang pangingibabaw o ang pamumuhay sa kapinsalaan ng kamangmangan ay may ibang pangalang medyo masagwang pakinggan, at pinarurusahan ito ng mga batas kapag iisa lamang ang may sala, lumulusot siya sa pamamagitan ng pagbanggit sa ibang mga kolonya. Don Custodio: Tayo,—sabi niya sa kanyang boses na pang-seremonya,—ay makapagsasalita nang buong pagmamalaki! Hindi tayo tulad ng mga Ingles at mga Olandes na, upang panatilihing sunud-sunuran ang mga bayan, ay gumagamit ng latigo... may iba tayong mga paraang mas malumanay, mas tiyak; ang mabuting impluwensiya ng mga prayle ay higit na mabisa kaysa sa latigong Ingles... Sumikat ang pangungusap niyang ito, at nang matagal na panahon ay paulit-ulit itong binabago-bago ni Ben Zayb, at kasama niya ang buong Maynila; ipinagdiwang ito ng nag-iisip na Maynila; umabot ang pangungusap hanggang sa Corte, binanggit ito sa Parlamento bilang pangungusap ng isang liberal na matagal nang naninirahan sa kolonya, atbp., atbp., atbp.; at ang mga prayle, na napaparangalan sa paghahambing at nakikitang tumitibay ang kanilang prestihiyo, ay nagpadala sa kanya ng ilang arroba [sukat ng timbang, mga 11.5 kilo] ng tsokolate, isang regalong isinauli ng hindi nasusuhulang si Don Custodio, na ang kabutihan ay agad na inihambing ni Ben Zayb sa kay Epaminondas. At gayunman, ang makabagong Epaminondas ay gumagamit ng yantok sa kanyang mga sandali ng galit, at ipinapayo pa ito! Nang mga araw na iyon, ang mga kumbento, sa takot na magbigay siya ng pasyang pabor sa kahilingan ng mga estudyante, ay inuulit ang kanilang mga regalo, at nang hapong nakikita natin siya ay mas balisa siya kaysa kailanman, sapagkat nalalagay sa panganib ang kanyang katanyagan bilang masipag. Mahigit labinlimang araw nang nasa kanyang kamay ang expediente, at nang umagang iyon ay tinanong siya ng mataas na kawani, matapos purihin ang kanyang sigasig, tungkol sa kanyang pasya. Sumagot si Don Custodio nang may mahiwagang kaseryosohan, na nagpapahiwatig na tapos na niya ito: ngumiti ang mataas na kawani, at ang ngiting iyon ay bumabagabag at humahabol sa kanya ngayon. Gaya ng sinasabi natin, naghihikab siya nang naghihikab. Sa isa sa mga galaw na iyon, sa sandaling idinidilat niya ang mga mata at isinasara ang bibig, napatingin siya sa mahabang hanay ng mga pulang talaksan na maayos na nakahanay sa kahanga-hangang estante ng kamagong: sa likod ng bawat isa ay mababasa sa malalaking titik: MGA PROYEKTO. Nalimutan niya sandali ang kanyang mga suliranin at ang mga piruweta ni Pepay, upang isiping ang lahat ng nilalaman ng mga baitang na iyon ay nanggaling sa kanyang mabungang ulo sa mga sandali ng inspirasyon! Kay raming orihinal na ideya, kay raming dakilang kaisipan, kay raming paraan ng pagliligtas sa kahirapan ng Pilipinas! Tiyak na sa kanya ang kawalang-kamatayan at ang pasasalamat ng bansa! Gaya ng isang matandang mapagporma na nakatuklas ng isang inaamag na bungkos ng mga liham ng pag-ibig, tumayo si Don Custodio at lumapit sa estante. Ang unang talaksan, makapal, namamaga, umaapaw, ay may pamagat na «MGA PROYEKTO na binabalak pa». Don Custodio: Hindi!—bulong niya;—may mahuhusay na bagay, ngunit kakailanganin ang isang taon upang basahin muli ang mga ito. Ang ikalawa, na medyo makapal din, ay may pamagat na «MGA PROYEKTO na pinag-aaralan». Don Custodio: Hindi, hindi rin! Pagkatapos ay ang «MGA PROYEKTO na pinahihinog...» «MGA PROYEKTO na naiharap na...» «MGA PROYEKTO na tinanggihan...» «MGA PROYEKTO na inaprubahan...» «MGA PROYEKTO na sinuspinde...» Kaunti lamang ang laman ng mga huling talaksang ito, ngunit lalong kaunti ang pinakahuli, ang sa «MGA PROYEKTO na isinasagawa». Kumunot ang ilong ni Don Custodio: ano kaya ang laman nito? Nalimutan na niya kung ano ang maaaring nasa loob. Isang dahon ng naninilaw na papel ang nakausli sa pagitan ng dalawang pabalat, na para bang inilalabas sa kanya ng talaksan ang dila nito. Hinugot niya ito mula sa aparador at binuksan: iyon ang tanyag na proyekto ng Escuela de Artes y Oficios [paaralan ng sining at mga hanapbuhay]. Don Custodio: Diyantre!—bulalas niya;—pero ang mga Padreng Agustino na ang humawak niyon... Bigla niyang tinapik ang kanyang noo, itinaas ang mga kilay, at isang anyo ng tagumpay ang gumuhit sa kanyang mukha. Don Custodio: Hawak ko na pala ang lunas, c--!—bulalas niya, habang nagbibitaw ng isang mura na hindi ang eureka [natuklasan ko na!] ngunit nagsisimula kung saan ito nagtatapos;—tapos na ang aking pasya. At inuulit nang lima o anim na ulit ang kanyang natatanging eureka na humahagupit sa hangin na parang masasayang hagupit ng latigo, nagniningning sa tuwa, nagtungo siya sa kanyang mesa at nagsimulang magsulat nang mabilisan sa mga pilyego. ============================================================================== KABANATA XXI: MGA URI NG TAGA-MAYNILA ============================================================================== Nang gabing iyon ay may malaking palabas sa Teatro de Variedades. Ang kompanyang Pranses ng opereta ni Mr. Jouy ay nagtatanghal ng una nitong palabas, ang Les Cloches de Corneville [Ang mga Kampana ng Corneville], at ipakikita sa mata ng publiko ang piling troupe [pangkat ng mga artista] nito, na ilang araw nang ipinamamalita ng mga pahayagan ang katanyagan. Sinasabing sa mga aktres ay may napakagaganda ang tinig, ngunit lalo pang magaganda ang anyo, at kung paniniwalaan ang mga bulung-bulungan, ang kanilang pagkamagiliw ay nakahihigit pa sa tinig at sa anyo. Pagsapit ng ikapito’t kalahati ng gabi ay wala nang tiket kahit para pa kay Padre Salví mismo na naghihingalo, at napakahaba na ng pila ng mga nasa pangkalahatang pasukan. Sa takilya ay nagkaroon ng mga gulo, mga away; napag-usapan ang filibusterismo [paghihimagsik laban sa Espanya] at ang mga lahi, ngunit hindi dahil doon ay nakakuha ng tiket. Pagsapit ng ikawalo kulang ng labinlima ay nag-aalok na ng di-kapani-paniwalang halaga para sa isang upuan sa ampiteatro. Ang anyo ng gusali, na saganang naiilawan, may mga halaman at bulaklak sa lahat ng pinto, ay nagpapabaliw sa mga nahuhuli ng dating, na halos maubos sa kabubulalas at kakukumpas ng kamay. Isang malaking pulutong ang kumukulo sa paligid, nakatingin nang may inggit sa mga pumapasok, sa mga maagang dumating sa takot na mawalan ng upuan: mga tawanan, mga bulungan, pananabik ang sumasalubong sa mga kararating, na, sa kanilang pagkadismaya, ay sumasama sa mga usisero at, dahil hindi sila makapasok, ay nasisiyahan na lamang sa panonood sa mga pumapasok. Gayunman, may isang tila walang pakialam sa ganoong pagsisikap, sa ganoong pag-uusisa. Isa siyang lalaking matangkad, payat, na mabagal lumakad habang kinakaladkad ang isang matigas na binti. Nakasuot siya ng isang kahabag-habag na amerikanang kulay-kape at isang pantalong de-kuwadro, marumi, na humuhubog sa kanyang butuhan at payat na mga biyas. Isang sombrero hongo [sombrerong bilog ang korona], na naging masining sa labis na pagkasira, ang tumatakip sa kanyang napakalaking ulo, at lumalabas mula rito ang ilang buhok na maruming abuhin, halos blondo, mahahaba, kulot sa dulo na gaya ng buhok ng makata. Ang pinakakapansin-pansin sa lalaking iyon ay hindi ang kanyang kasuotan, ni ang kanyang mukhang Europeo na walang balbas ni bigote, kundi ang matingkad na pulang kulay nito, kulay na nagbigay sa kanya ng palayaw na Camaroncocido [nilutong hipon], na siyang pagkakilala sa kanya. Isa siyang kakaibang tipo: kabilang sa isang marangal na pamilya, namumuhay siyang tulad ng isang palaboy, isang pulubi; Kastila ang lahi, pinagtatawanan niya ang prestihiyong walang-pakialam niyang hinahagupit ng kanyang mga basahan; itinuturing siyang isang uri ng repórter [tagapagbalita], at sa totoo lang, ang kanyang abuhing mga mata, na kapwa nakausli, kapwa malamig at mapagnilay, ay lumilitaw saanman may nangyayaring maaaring ilathala. Ang kanyang paraan ng pamumuhay ay isang misteryo sa marami; walang nakaaalam kung saan siya kumakain o natutulog: marahil ay may bariles siya sa kung saan. Wala kay Camaroncocido nang sandaling iyon ang dati niyang matigas at walang-pakialam na anyo: tila may masayang pagkahabag na nababanaag sa kanyang tingin. Isang maliit na lalaki, isang napakaliit na matanda, ang masayang lumapit sa kanya. Tiyo Quico: Amigooo!—sabi niya sa paos na tinig, basag na tulad ng sa palaka, habang ipinakikita ang ilang pisong Mehikano. Nakita ni Camaroncocido ang mga piso, at nagkibit-balikat siya. Ano ba ang pakialam niya sa mga iyon? Ang matanda ang karapat-dapat niyang kabaligtaran. Maliit, napakaliit, ang ulo’y natatakpan ng isang sombrero de copa [mataas na sombrerong pormal] na naging isang higanteng higad, nalulunod siya sa isang levita [mahabang amerikana] na maluwang, napakaluwang at labis na mahaba, upang matagpuan sa wakas ang sarili sa isang pantalong labis na maikli na hindi lumalampas sa kanyang mga binti. Ang kanyang katawan ay tila ang lolo at ang mga binti ang mga apo, samantalang dahil sa kanyang mga sapatos ay tila naglalayag siya sa tuyong lupa—malalaking sapatos iyon ng marino na tumututol sa higad sa kanyang ulo nang may sigla ng isang kumbento sa tabi ng isang Pandaigdigang Eksposisyon! Kung pula si Camaroncocido, kayumanggi naman siya; ang una, bagaman Kastila ang lahi, ay walang kahit isang buhok sa mukha; siya, na Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], ay may balbas-kambing at bigoteng puti, mahahaba at kalat-kalat. Masigla ang kanyang tingin. Tiyo Quico ang tawag sa kanya, at, gaya ng kanyang kaibigan, sa publisidad din siya nabubuhay: ipinamamalita niya ang mga palabas at idinidikit ang mga paskil ng mga teatro. Marahil siya ang tanging Pilipinong nakapaglalakad nang walang pangamba na nakasombrero de copa at levita, gaya ng kanyang kaibigan na siyang unang Kastilang tumatawa sa prestihiyo ng lahi. Tiyo Quico: Malaki ang ibinigay sa akin ng Pranses,—sabi niya habang nakangiti at ipinakikita ang kanyang kakatwang gilagid na tila isang kalye pagkatapos ng sunog;—naging mahusay ako sa pagdidikit ng mga paskil! Muling nagkibit-balikat si Camaroncocido. Camaroncocido: Quico,—sagot niya sa tinig na tila mula sa yungib,—kung anim na piso ang ibinibigay sa iyo para sa trabaho mo, magkano kaya ang ibibigay sa mga prayle? Sa likas niyang kasiglahan, itinaas ni Tiyo Quico ang kanyang ulo. Tiyo Quico: Sa mga prayle? Camaroncocido: Dahil dapat mong malaman,—patuloy ni Camaroncocido,—na ang mga kumbento ang naghatid ng buong dagsang ito ng manonood! Sa katunayan, ang mga prayle, na pinangungunahan ni Padre Salví, at ilang layko na pinamumunuan ni Don Custodio, ay tumutol sa ganitong mga pagtatanghal. Si Padre Camorra, na hindi makadalo, ay kumikinang ang mga mata at naglalaway, ngunit nakikipagtalo kay Ben Zayb, na mahinang nagtatanggol sa sarili habang iniisip ang mga libreng tiket na ipapadala sa kanya ng kompanya. Si Don Custodio ay nagsasalita sa kanya tungkol sa moralidad, sa relihiyon, sa mabuting asal, at iba pa. Ben Zayb: Pero,—nauutal na sabi ng manunulat,—kung ang ating mga sainete [maikling dulang katatawanan], sa kanilang mga laro ng salita at mga pariralang may dobleng kahulugan... Don Custodio: Pero kahit papaano ay nasa wikang Kastila ang mga iyon!—putol sa kanya ng banal na konsehal, sumisigaw, nag-aapoy sa banal na galit;—mga kahalayan sa Pranses, kaibigan, Ben Zayb, alang-alang sa Diyos, sa Pranses!!! Iyan, hinding-hindi! At sinasabi niya ang hinding-hindi! nang may sigla ng isang tatlong-ulit na Guzmán na pinagbabantaang papatayin ang kanyang pulgas kung hindi niya isusuko ang dalawampung Tarifa. Natural na kapareho ng kay Don Custodio ang opinyon ni Padre Irene at kinasusuklaman niya ang mga operetang Pranses. Pwe! Nakarating na siya sa Paris, ngunit ni hindi man lamang niya natapakan ang bangketa ng isang teatro—huwag nawang itulot ng Diyos! Ngunit marami ring tagasuporta ang operetang Pranses. Ang mga opisyal ng hukbo at ng hukbong-dagat, kasama ang mga ayudante ng Heneral, ang mga kawani at maraming malalaking ginoo ay sabik na malasahan ang mga pino ng wikang Pranses sa bibig ng mga tunay na parisiennes [mga babaeng taga-Paris]; sumama sa kanila ang mga naglakbay sakay ng M. M. [mga bapor ng Messageries Maritimes, kompanyang Pranses] at nakapagsalita nang pautal-utal ng kaunting Pranses sa paglalakbay, ang mga nakadalaw sa Paris, at ang lahat ng nagnanais magpanggap na edukado. Kaya nahati ang lipunan ng Maynila sa dalawang pangkat, mga operetista at mga antioperetista, na sinuportahan ng mga matatandang ginang, ng mga asawang selosa at maingat sa pag-ibig ng kanilang mga asawa, at ng mga may nobyo, samantalang ang mga malaya at ang magaganda ay nagpahayag na sila’y masugid na masugid na mga operetista. Nagpalitan ng mga sulat at marami pang sulat, nagkaroon ng mga paroo’t parito, mga bulungan at sagutan, mga pulong, mga lihim na lakaran, mga pagtatalo; napag-usapan pa ang pag-aalsa ng mga Indio, ang katamaran, ang mga lahing mababa at mataas, ang prestihiyo at iba pang kasinungalingan, at pagkatapos ng maraming tsismis at maraming bulung-bulungan, ibinigay ang pahintulot, at naglathala si Padre Salví ng isang liham-pastoral na walang bumasa maliban sa tagawasto ng limbagan. Sinabing nag-away raw ang Heneral at ang kondesa, na ginugugol daw nito ang kanyang buhay sa mga bahay-libangan sa labas ng lungsod, na nababagot daw ang Kanyang Ekselensiya, na ang konsul ng Pransiya raw, na may mga regalo raw, at iba pa, at iba pa, at maraming pangalan ang nagsayaw, ang sa Tsinong si Quiroga, ang kay Simoun, at maging ang sa maraming aktres. Dahil sa iskandalosong paunang ito, nag-alab ang pagkainip ng mga tao, at mula pa noong bisperas, nang dumating ang mga artista, wala nang ibang pinag-uusapan kundi ang pagpunta sa unang palabas. Mula nang lumitaw ang mga pulang paskil na nagpapahayag ng Les Cloches de Corneville, naghanda na ang mga nagwagi upang ipagdiwang ang tagumpay. Sa ilang tanggapan, sa halip na palipasin ang oras sa pagbabasa ng mga pahayagan at pakikipagkuwentuhan, nilalamon ang buod ng kuwento, nagbabasa ng maliliit na nobelang Pranses, at marami ang pumupunta sa palikuran at nagkukunwaring may disenteriya upang palihim na sumangguni sa kanilang diksiyonaryong pambulsa. Hindi dahil dito ay naaasikaso ang mga expediente [katipunan ng mga papeles ng usapin]; sa kabaligtaran, pinababalik ang lahat sa susunod na araw, ngunit hindi makapagalit ang publiko: nakatatagpo sila ng mga kawaning napakagalang, napakamagiliw, na tumatanggap at nagpapaalam sa kanila nang may malalaking pagbating pa-Pranses: nag-eensayo ang mga kawani, pinapagpagan ang alikabok ng kanilang Pranses at nagbabatuhan ng oui monesiour, s’il bous plaît [opo, ginoo; kung inyong mamarapatin] at pardon [paumanhin]! sa bawat sandali, kaya isang kaligayahan ang makita at marinig sila. Ngunit kung saan umabot sa sukdulan ang sigla at pagmamadali ay sa mga tanggapan ng mga pahayagan; si Ben Zayb, na itinalagang kritiko at tagasalin ng buod, ay nanginginig na parang isang kawawang babaeng pinaratangang mangkukulam; nakikita na niya ang kanyang mga kaaway na hinuhuli ang kanyang mga pagkakamali at isinusumbat sa kanya ang kanyang kakaunting kaalaman sa Pranses. Noong dumating ang Operang Italyano, muntik na siyang mapasabak sa isang duwelo dahil sa maling pagkakasalin sa pangalan ng isang tenor; agad na naglathala ang isang mainggitin ng isang artikulong tumatawag sa kanya na mangmang—sa kanya, ang pangunahing ulong nag-iisip ng Pilipinas! Kay hirap ng pagtatanggol niya sa sarili! Kinailangan niyang sumulat ng di-kukulangin sa labimpitong artikulo at sumangguni sa labinlimang diksiyonaryo. At dahil sa kapaki-pakinabang na alaalang ito, napakaingat ng kawawang Ben Zayb, na tila tingga ang mga kamay—hindi natin sinasabing mga paa, upang hindi natin gayahin si Padre Camorra, na may lakas ng loob na sumbatan siyang ang mga iyon ang ipinansusulat niya. Camaroncocido: Nakikita mo, Quico?—sabi ni Camaroncocido;—kalahati ng mga tao ay dumarating dahil sinabi ng mga prayle na huwag silang pumunta; isa itong uri ng hayagang pagtutol; at ang kalahati pa, dahil sinasabi nila sa sarili: ipinagbabawal ba ito ng mga prayle? kung gayon ay tiyak na may matututuhan dito. Maniwala ka, Quico, mahuhusay ang iyong mga programa, pero mas mahusay pa ang liham-pastoral, at isipin mong wala pang nakabasa nito! Tiyo Quico: Amigooo, sa palagay mooo,—tanong ni Tiyo Quico nang may pagkabalisa,—na dahil sa kumpetensiya ni Padre Salví ay mawawala na mula ngayooon ang mga palabas kooo? Camaroncocido: Maaari, Quico, maaari,—sagot ng isa habang nakatingala sa langit;—nagsisimula nang kumaunti ang pera... Bumulong si Tiyo Quico ng ilang salita at pariralang walang kaugnayan sa isa’t isa: kung papasukin ng mga prayle ang pagiging tagapagbalita ng teatro, papasukin naman niya ang pagiging prayle. At matapos magpaalam sa kanyang amigooo, lumayo siyang umuubo at pinatutunog ang kanyang mga piso. Si Camaroncocido, sa dati niyang kawalang-pakialam, ay nagpatuloy sa paggala rito at doon, pasan ang kanyang binti at inaantok ang tingin. Napansin niya ang pagdating ng mga kakaibang mukha, na nagmula sa iba’t ibang dako at nagsesenyasan sa isa’t isa sa pamamagitan ng isang kindat, isang ubo. Iyon ang unang pagkakataong nakakita siya ng gayong mga tao sa ganitong mga okasyon, siya na kilala ang lahat ng anyo ng lungsod at ang lahat ng mukha nito. Mga lalaking maitim ang mukha, kuba ang likod, balisa at alanganin ang kilos, at hindi mahusay ang pagbabalatkayo, na para bang ngayon lamang sila nagsuot ng amerikana. Sa halip na pumuwesto sa unahan upang makapanood nang maluwag, nagtatago sila sa mga anino na para bang umiiwas na makita. Camaroncocido: Lihim na pulis o mga magnanakaw?—tanong ni Camaroncocido sa sarili, at agad siyang nagkibit-balikat;—at ano naman ang pakialam ko? Ang ilaw ng isang dumarating na karwahe ay tumanglaw, sa pagdaan nito, sa isang pangkat ng apat o limang ganitong tao na nakikipag-usap sa isang lalaking mukhang militar. Camaroncocido: Lihim na pulis! Baka bagong pangkat!—bulong niya. At ginawa niya ang kanyang kumpas ng kawalang-pakialam. Ngunit napansin niya pagkatapos na ang militar, matapos makipag-usap sa dalawa o tatlo pang pangkat, ay tumungo sa isang karwahe at tila masiglang nakipag-usap sa isang taong nasa loob. Humakbang nang ilang ulit si Camaroncocido, at nang hindi nagugulat ay inakala niyang nakilala niya ang alaherong si Simoun, habang naririnig ng kanyang matatalas na tainga ang maikling usapang ito: Simoun: Ang hudyat ay isang putok! Militar: Opo, ginoo. Simoun: Huwag kayong mag-alala; ang Heneral ang nag-uutos nito; pero mag-ingat kayong huwag itong sabihin. Kung susundin ninyo ang aking mga tagubilin, aangat kayo sa ranggo. Militar: Opo, ginoo. Simoun: Kaya maging handa kayo! Tumahimik ang tinig, at makalipas ang ilang segundo ay umandar ang karwahe. Si Camaroncocido, sa kabila ng lahat ng kanyang kawalang-pakialam, ay hindi napigilang bumulong: Camaroncocido: May binabalak... ingatan ang mga bulsa! At nang maramdaman niyang walang laman ang kanyang mga bulsa, muli siyang nagkibit-balikat. Ano ang pakialam niya kahit gumuho pa ang langit? At ipinagpatuloy niya ang kanyang pag-iikot. Sa pagdaan niya sa harap ng dalawang taong nag-uusap, nasagap niya ang sinasabi sa wikang Tagalog ng isa sa kanila, na may mga rosaryo at eskapularyo sa leeg: Lalaking may Rosaryo: Mas makapangyarihan ang mga prayle kaysa sa Heneral, huwag kang magpakatanga; aalis ang isang iyon at maiiwan sila. Basta’t gawin natin ito nang mahusay ay yayaman tayo. Ang hudyat ay isang putok! Camaroncocido: Naku, naku!—bulong ni Camaroncocido habang iwinawasiwas ang mga daliri;—doon ang Heneral, at dito si Padre Salví... Kawawang bayan!... Pero ano naman sa akin? At habang nagkikibit-balikat at kasabay na dumudura, dalawang kumpas na sa kanya ay tanda ng pinakamatinding kawalang-pakialam, ipinagpatuloy niya ang kanyang mga pagmamasid... Samantala, dumarating ang mga karwahe sa nakahihilong bilis, at biglang humihinto sa tabi ng pinto upang ibaba ang mataas na lipunan. Ang mga ginang, bagaman halos hindi naman malamig, ay nagpaparada ng magagarang alampay, malalaking panyong seda, at maging ng manipis na abrigo; ang mga ginoo, ang mga nakasuot ng frac [pormal na amerikanang may buntot] at puting kurbata, ay may suot na sobretodo, ang iba ay nakasampay ito sa braso at ipinakikita ang mamahaling sapin nitong seda. Sa pangkat ng mga usisero, si Tadeo, ang nagkakasakit sa sandaling bumaba ang propesor, ay kasama ng kanyang kababayan, ang baguhang nakita nating nagdusa sa bunga ng maling pagbasa sa prinsipyo ni Descartes. Napakausisero at mapagtanong ng baguhan, at sinasamantala ni Tadeo ang kanyang kawalang-malay at kawalan ng karanasan upang ikuwento sa kanya ang mga pinakakamangha-manghang kasinungalingan. Bawat Kastilang bumabati sa kanya, maging hamak na kawani o tindero sa bodega, ay ipinapasa niya sa kanyang kasama bilang pinuno ng sangay, markes, konde, at iba pa; samantalang kung lumampas ito nang hindi bumabati, psh! isa itong bago [bagong dating na Kastila], isang oficial quinto [pinakamababang kawani], isang hamak! At nang kulangin ang mga naglalakad upang mapanatili ang paghanga ng baguhan, sinasamantala naman niya ang makikinang na karwaheng dumaraan; marikit na bumabati si Tadeo, kumakaway nang magiliw, at bumibitaw ng isang palagay-loob na adyos! Bagong Dating: Sino iyon? Tadeo: Bah!—walang-bahalang sagot niya;—ang gobernador sibil... ang Segundo Cabo [pangalawa sa Kapitan Heneral]... ang mahistradong si ganito... ang asawa ni... mga kaibigan ko! Hangang-hanga sa kanya ang baguhan, nakikinig sa kanya nang tulala at maingat na maingat na pumupuwesto sa kanyang kaliwa. Si Tadeo, kaibigan ng mga mahistrado at mga gobernador!! At pinapangalanan sa kanya ni Tadeo ang lahat ng taong dumarating, at kapag hindi niya kilala ang mga ito, nag-iimbento siya ng mga apelyido, mga kasaysayan, at nagbibigay ng mga kakatwang detalye. Tadeo: Nakikita mo? Ang matangkad na ginoong iyon, na may itim na patilya, medyo duling, nakaitim, ay ang mahistradong si A, matalik na kaibigan ng asawa ng koronel na si B; isang araw, kung hindi dahil sa akin, nagsuntukan na sana ang dalawa... adyos! Tingnan mo, ayan at dumarating mismo ang koronel; magsusuntukan kaya sila? Napigil ang hininga ng baguhan, ngunit magiliw na nagkamay ang koronel at ang mahistrado; ang militar, isang matandang binata, ay nangungumusta sa kalusugan ng pamilya, at iba pa. Tadeo: Ah! salamat sa Diyos!—nakahinga nang maluwag si Tadeo;—ako ang naging dahilan kung bakit sila nagkaibigan. Bagong Dating: Paano kung hilingin ninyo sa kanila na papasukin tayo?—tanong ng baguhan nang may kaunting pagkamahiyain. Tadeo: Naku, kaibigan! Hindi ako kailanman humihingi ng pabor!—marilag na sabi ni Tadeo;—nagbibigay ako ng pabor, pero walang hinihinging kapalit. Kinagat ng baguhan ang kanyang mga labi, lalo siyang lumiit at naglagay ng magalang na agwat sa pagitan niya at ng kanyang kababayan. Nagpatuloy si Tadeo: Tadeo: Iyan ang musikerong si H... iyan, ang abogadong si J, na bumigkas bilang sariling kanya ng isang talumpating nakalimbag sa lahat ng aklat, at binati at hinangaan siya ng mga nakikinig... Ang manggagamot na si K, iyang bumababa sa isang hansom cab [karwaheng Ingles na may dalawang gulong], espesyalista sa mga sakit ng mga bata, kaya Herodes ang tawag sa kanya... Iyan ang bangkerong si L, na ang alam lamang pag-usapan ay ang kanyang kayamanan at ang kanyang almoranas... ang makatang si M, na laging tungkol sa mga bituin at sa kabilang buhay ang paksa... Ayan ang magandang asawa ni N, na madalas abutan ni Padre Q tuwing dinadalaw nito ang asawang lalaki na wala sa bahay... ang Hudyong mangangalakal na si P, na dumating na may sanlibong piso at ngayon ay milyonaryo na... Iyang may mahabang balbas ay ang manggagamot na si R, na yumaman sa paglikha ng maysakit sa halip na sa pagpapagaling... Bagong Dating: Paglikha ng maysakit? Tadeo: Oo, kaibigan, sa pagsusuri sa mga quinto [mga kabataang napili sa palabunutan upang magsundalo]... pansinin mo! Ang kagalang-galang na ginoong iyang eleganteng nakadamit ay hindi manggagamot, ngunit isang homeopata sui generis [natatangi sa kanyang uri]: sa lahat ng bagay ay ang similia similibus [ang katulad sa katulad] ang kanyang pinaniniwalaan... Ang batang kapitan ng kabalyeriya na kasama niya ay ang kanyang paboritong alagad... Iyang nakasuot ng mapusyaw na damit at nakatagilid ang sombrero ay ang kawaning si S, na ang prinsipyo ay huwag kailanman maging magalang, at nagagalit nang husto kapag nakakita ng sombrero sa ulo ng iba; sinasabing ginagawa raw niya ito upang ipabagsak ang mga gumagawa ng sombrero na Aleman... Iyang dumarating kasama ang kanyang pamilya ay ang napakayamang mangangalakal na si C, na may mahigit sandaang libong pisong kita taun-taon... pero ano ang masasabi mo kung sabihin ko sa iyong may utang pa siya sa akin na apat na piso, limang real at labindalawang kuwarta? Pero sino ba ang maniningil sa isang mayamang tulad niya? Bagong Dating: May utang sa inyo ang ginoong iyan? Tadeo: Siyempre! isang araw ay hinango ko siya sa isang malaking gipit, Biyernes iyon, ikapito’t kalahati ng umaga, natatandaan ko pa, hindi pa ako nag-aalmusal noon... Ang ginang na iyang sinusundan ng isang matanda ay ang bantog na si Pepay, ang mananayaw... hindi na siya ngayon sumasayaw mula nang ipagbawal ito sa kanya ng isang ginoong napakarelihiyoso at matalik kong kaibigan... Ayan ang babaerong si Z, tiyak na hinahabol niya si Pepay upang pasayawin siyang muli. Mabait siyang bata, matalik kong kaibigan; isa lamang ang kanyang kapintasan: Tsinong mestizo [may halong lahi] siya, pero tinatawag ang sarili na Kastilang peninsular [isinilang sa Espanya]. Sst! Tingnan mo si Ben Zayb, iyang mukhang prayle, na may hawak na lapis at isang rolyo ng papel; iyan ang dakilang manunulat na si Ben Zayb, matalik kong kaibigan; anong talino niya!... Bagong Dating: Sabihin nga ninyo, at ang maliit na lalaking iyang may puting patilya... Tadeo: Iyan ang nagtalaga sa kanyang mga anak na babae, iyang tatlong maliliit, bilang auxiliares de Fomento [mga katulong na kawani sa kagawaran ng mga gawaing pampubliko] upang sumuweldo sila sa talaan ng sahod... Napakatalinong ginoo, napakatalino talaga! Gumagawa siya ng kalokohan at ibinibintang ito... sa iba; bumibili siya ng mga kamisadentro at ang kaban ng bayan ang nagbabayad. Matalino siya, napakatalino, napakatalino talaga!... Napahinto si Tadeo. Bagong Dating: At ang ginoong iyan na mukhang mabangis at tinitingnan ang lahat mula sa itaas ng kanyang balikat?—tanong ng baguhan, habang itinuturo ang isang lalaking mapagmataas na iginagalaw ang ulo. Ngunit hindi sumasagot si Tadeo; iniuunat niya ang kanyang leeg upang makita si Paulita Gomez, na dumarating kasama ang isang kaibigan, si Doña Victorina at si Juanito Pelaez. Niregaluhan sila ng huli ng isang palco [pribadong silid-panoorin sa teatro] at lalo siyang nakakuba kaysa kailanman. Dumarating ang mga karwahe at marami pang karwahe; dumarating ang mga artista, na pumapasok sa ibang pinto, sinusundan ng mga kaibigan at tagahanga. Nakapasok na si Paulita, at nagpatuloy si Tadeo: Tadeo: Iyan ang mga pamangkin ng mayamang si Kapitan D, iyang dumarating sakay ng landó [karwaheng may tiklop na bubong]; nakikita mo kung gaano sila kaganda at kalusog? Pero sa loob ng ilang taon ay patay na sila o baliw... Tumututol si Kapitan D na mag-asawa sila, at ang kabaliwan ng tiyuhin ay lumilitaw sa mga pamangkin... Iyan ang binibining si E, ang napakayamang tagapagmana na pinag-aagawan ng mundo at ng mga kumbento... Teka! kilala ko iyan! si Padre Irene, nakabalatkayo, may pekeng bigote! Kilala ko siya sa ilong! At siya pa naman ang labis na tumututol!... Nakatingin ang baguhan, iskandalisado, at nakita niyang naglaho ang isang maayos ang tabas na levita sa likod ng isang pangkat ng mga ginang. Tadeo: Ang tatlong Parca!—patuloy ni Tadeo nang makita ang pagdating ng tatlong binibining tuyot, butuhan, nangingitim ang ilalim ng mata, malapad ang bibig at magarbo ngunit walang panlasa ang pananamit.—Ang tawag sa kanila ay... Bagong Dating: Atropos?...—nauutal na sabi ng baguhan, na nais ipakitang may alam din siya, kahit man lamang sa mitolohiya... Tadeo: Hindi, kaibigan, ang tawag sa kanila ay ang mga binibining de Balcón [sa letra, ng balkonahe], mapamintas, matatandang dalaga, mga panot... Kinasusuklaman nila ang lahat, ang mga lalaki, ang mga babae, ang mga bata... Pero tingnan mo kung paanong sa tabi ng masama ay inilalagay ng Diyos ang lunas, kaya lang kung minsan ay nahuhuli ito. Sa likod ng mga Parca, ang kilabot ng lungsod, ay dumarating ang tatlong iyan, ang ipinagmamalaki ng kanilang mga kaibigan, na isa ako sa kanila. Ang binatang payat na iyan, nakausli ang mata, medyo kuba, na masiglang kumukumpas dahil hindi siya nakakuha ng tiket, ay ang kemikong si S, may-akda ng maraming pag-aaral at gawaing pang-agham, ang ilan ay ginawaran ng gantimpala at ang lahat ay kapansin-pansin; sinasabi ng mga Kastila tungkol sa kanya na may pag-asa siya, may pag-asa... Ang nagpapakalma sa kanya sa pamamagitan ng kanyang tawang Volteriano ay ang makatang si T, batang matalino, matalik kong kaibigan, at dahil nga matalino siya ay itinapon na niya ang panulat. Ang isa pa, na nagmumungkahing pumasok sila kasama ng mga aktor sa kabilang pinto, ay ang batang manggagamot na si U, na marami nang mahusay na napagaling; sinasabi rin tungkol sa kanya na may pag-asa siya... hindi siya kasing-kuba ni Pelaez, pero mas matalino siya at mas pilyo pa. Sa palagay ko, kahit ang Kamatayan mismo ay binobola niya at nililito. Bagong Dating: At ang kayumangging ginoong iyan na may bigoteng parang balahibo ng baboy? Tadeo: Ah! iyan ang mangangalakal na si F, na pinepeke ang lahat, pati ang kanyang katibayan ng binyag; ibig niyang maging mestizo na Kastila sa anumang paraan at gumagawa siya ng magigiting na pagsisikap upang makalimutan ang sarili niyang wika. Bagong Dating: Pero napakaputi ng kanyang mga anak na babae... Tadeo: Oo, at iyan nga ang dahilan kung bakit tumaas ang presyo ng bigas, gayong wala naman silang kinakain kundi tinapay! Hindi maunawaan ng baguhan ang kaugnayan ng presyo ng bigas sa kaputian ng mga dalagang iyon. Tadeo: Ayan ang nobyo, ang binatang iyang payat, kayumanggi, mabagal maglakad, na sumusunod sa kanila at bumabati nang may anyong mapagtangkilik sa tatlong magkakaibigang tumatawa sa kanya... martir siya ng kanyang mga paniniwala, ng kanyang katatagan sa paninindigan. Napuno ng paghanga at paggalang ang baguhan sa binata. Tadeo: Mukha siyang tanga, pero tanga nga siya,—patuloy ni Tadeo;—ipinanganak siya sa San Pedro Makati at marami siyang ipinagkakait sa sarili; halos hindi siya naliligo ni tumitikim ng baboy dahil, ayon sa kanya, hindi ito kinakain ng mga Kastila, at sa ganoon ding dahilan ay hindi siya kumakain ng kanin, patis ni bagoong, kahit mamatay siya sa gutom at maglaway siya... Lahat ng nanggagaling sa Europa, bulok man o de-lata, ay lasang langit sa kanya, at noong isang buwan ay iniligtas siya ni Basilio sa isang matinding gastritis: kumain siya ng isang garapon ng mustasa upang patunayang Europeo siya! Nang sandaling iyon ay nagsimulang tumugtog ang orkestra ng isang balse. Tadeo: Nakikita mo ang ginoong iyan? ang sakitin na iyang palingon-lingon at naghahanap ng bumabati sa kanya? Iyan ang bantog na gobernador ng Pangasinan, isang mabuting taong nawawalan ng gana sa pagkain kapag may isang Indio na hindi bumati sa kanya... Muntik na siyang mamatay kung hindi niya inilabas ang kautusan tungkol sa mga pagbati na pinagkakautangan niya ng kanyang katanyagan. Kawawang ginoo! tatlong araw pa lamang mula nang dumating siya mula sa lalawigan, at kay laki ng kanyang ipinayat! Oh! narito ang dakilang tao, ang bantog, imulat mo ang iyong mga mata! Bagong Dating: Sino? Iyang nakakunot ang kilay? Tadeo: Oo, iyan si Don Custodio, ang liberal na si Don Custodio; nakakunot ang kilay niya dahil pinagninilayan niya ang isang mahalagang proyekto... kung maisasakatuparan lamang ang mga ideyang nasa kanyang ulo, iba sana ang lahat! Ah! narito na si Makaraig, ang kasama mo sa bahay! Sa katunayan, dumarating si Makaraig kasama sina Pecson, Sandoval at Isagani. Nang makita sila ni Tadeo ay lumapit siya at bumati sa kanila. Makaraig: Hindi ba kayo papasok?—tanong sa kanya ni Makaraig. Tadeo: Hindi kami nakakuha ng tiket... Makaraig: Siyanga pala, may palco kami,—sagot ni Makaraig;—hindi makararating si Basilio... sumama kayo sa amin. Hindi na kinailangang ulitin kay Tadeo ang paanyaya. Ang baguhan, sa takot na makaabala, at sa pagkamahiyaing likas sa bawat Indio na taga-lalawigan, ay nagdahilan, at wala nang paraan para mapapayag siyang pumasok. ============================================================================== KABANATA XXII: ANG PALABAS ============================================================================== Napakasigla ng anyo ng teatro; punong-puno ito, at sa pangkalahatang pasukan, sa mga pasilyo, ay makikita ang maraming taong nakatayo, nagpupumilit na mailabas ang ulo o maisingit ang isang mata sa pagitan ng isang kuwelyo at isang tainga. Ang mga bukas na palco [pribadong silid-panoorin sa teatro], na karamihan ay puno ng mga ginang, ay tila mga buslo ng bulaklak na ang mga talulot ay hinahaplos ng mahinang simoy (ang mga abaniko ang tinutukoy ko), at kung saan humuhuni ang sanlibong insekto. Kaya lamang, kung paanong may mga bulaklak na maselan ang bango at may mga matapang ang bango, mga bulaklak na pumapatay at mga bulaklak na umaaliw, sa mga buslo ng ating teatro ay may nalalanghap ding katulad na mga bango, may naririnig na mga usapan, mga kuwentuhan, mga pariralang tumutusok o umaagnas. Tatlo o apat na palco lamang ang wala pang laman sa kabila ng pagkahuli ng oras; ikawalo’t kalahati ang inianunsiyong oras ng palabas, ikasiyam kulang ng labinlima na, at hindi pa itinataas ang telon dahil hindi pa dumarating ang Kanyang Ekselensiya. Ang mga nasa pangkalahatang pasukan, naiinip at hindi komportable sa kanilang mga upuan, ay nag-iingay sa pagpadyak at pagpukpok sa sahig ng kanilang mga baston. Ilang Tinig: Bum-bum-bum! itaas na ang telon! bum-bum-bum! Hindi pahuhuli sa ingay ang mga artilyero. Ang mga kaagaw ni Marte, gaya ng tawag sa kanila ni Ben Zayb, ay hindi nasisiyahan sa musikang ito; marahil ay inaakala nilang nasa isang arena sila ng labanan ng toro, kaya binabati nila ang mga ginang na dumaraan sa kanilang harapan ng mga pariralang sa Madrid ay tinatawag na mga bulaklak upang palambutin ang tunog, gayong kung minsan ay kahawig ng umuusok na basura. Nang hindi pinapansin ang nanlilisik na tingin ng mga asawa, malakas nilang ipinamamalita ang mga damdamin at pagnanasang ginigising sa kanila ng gayong karaming kagandahan... Sa mga butaka—na tila kinatatakutang babaan ng mga ginang, sapagkat wala ni isa mang makikita roon—ay naghahari ang bulung-bulungan ng mga tinig, ng mga pigil na tawa, sa gitna ng ulap ng usok... Pinagtatalunan nila ang husay ng mga aktres, pinag-uusapan ang mga iskandalo, kung nakipag-away ba ang Kanyang Ekselensiya sa mga prayle, kung ang pagdalo ng Heneral sa ganitong palabas ay isang paghamon o simpleng pag-uusisa lamang; ang iba ay hindi nag-iisip ng mga bagay na ito, kundi ng pagbihag sa tingin ng mga ginang sa pamamagitan ng mga tindig na higit-kumulang na kawili-wili, higit-kumulang na parang estatwa, pinakikislap ang kanilang mga singsing na brilyante, lalo na kapag inaakala nilang pinagmamasdan sila ng mapilit na mga largabista; ang iba ay magalang na bumabati sa ganito o ganoong ginang o binibini, iniyuyuko ang ulo nang buong kataimtiman, habang ibinubulong sa katabi: Isang Ginoo: Kay katawa-tawa niya! kay nakaiinis! Sumasagot ang ginang ng pinakamagiliw niyang ngiti at isang kaakit-akit na galaw ng ulo, at ibinubulong sa kaibigang tumatango, sa pagitan ng dalawang tamad na pagpaypay: Isang Ginang: Kay yabang! Ineng, baliw na baliw siya sa pag-ibig. Samantala ay dumadalas ang mga kalabog: bum-bum-bum! tok-tok-tok! dalawang palco na lamang ang walang laman, at ang sa Kanyang Ekselensiya, na nakikilala sa mga pulang kurtinang pelus nito. Tumutugtog ang orkestra ng isa pang balse, tumututol ang publiko; mabuti na lamang at may lumitaw na isang mapagkawanggawang bayani na umagaw ng pansin at nagligtas sa empresaryo; isa siyang ginoong umupo sa isang butaka at ayaw itong ibigay sa may-ari nito, ang pilosopong si Don Primitivo. Nang makita ni Don Primitivo na hindi napapaniwala ng kanyang mga argumento ang ginoo, lumapit siya sa tagahatid sa upuan. Matigas na Ginoo: Ayoko nga!—sagot sa kanya ng bayani habang mahinahong humihithit ng kanyang sigarilyo. Lumapit ang tagahatid sa upuan sa direktor. Matigas na Ginoo: Ayoko nga!—ulit niya, at lalo pang nagpakaginhawa sa pagkakaupo sa butaka. Lumabas ang direktor, samantalang ang mga artilyero sa mga galeriya ay nagsimulang umawit nang sabay-sabay: Mga Artilyero: Pusta, hindi! Pusta, oo! Pusta, hindi! Pusta, oo! Ang ating aktor, na nakatawag na ng pansin ng lahat, ay naniniwalang ang pagbibigay ay pagpapababa sa sarili, kaya kumakapit siya sa butaka habang inuulit ang kanyang sagot sa dalawang bantay ng Veterana [pulisya ng Maynila] na ipinatawag ng direktor. Ang mga bantay, dahil isinasaalang-alang ang katayuan ng rebelde, ay umalis upang hanapin ang kabo, samantalang halos ang buong bulwagan ay nagpapalakpakan, ipinagdiriwang ang katatagan ng ginoong nananatiling nakaupo na parang isang senador na Romano. Umaalingawngaw ang mga sipol; ang ginoong may matatag na pagkatao ay galit na lumingon sa pag-aakalang siya ang sinisipulan; may naririnig na yabag ng mga kabayong tumatakbo, may napapansing kilusan; sasabihin ng sinuman na may sumiklab na rebolusyon o kahit man lang isang kaguluhan; hindi, itinigil ng orkestra ang balse at tinugtog ang Marcha Real [pambansang himno ng Espanya]; ang Kanyang Ekselensiya, ang Kapitan Heneral at Gobernador ng Kapuluan, ang dumarating: hinahanap siya ng lahat ng mata, sinusundan siya, nawawala siya sa kanilang paningin, at sa wakas ay lumitaw siya sa kanyang palco, at pagkatapos tumingin sa lahat ng dako at magpaligaya sa ilan sa pamamagitan ng isang makapangyarihang pagbati, ay naupo siya na para bang isa lamang siyang tao sa silyong naghihintay sa kanya. Tumahimik noon ang mga artilyero at sinimulan ng orkestra ang introduksiyon. Ang ating mga estudyante ay nasa isang palco na katapat ng kay Pepay na mananayaw. Regalo ang palco na ito ni Makaraig, na nakipagkasundo na sa kanya upang mapanatiling pabor sa kanila si Don Custodio. Noong hapon ding iyon ay sumulat si Pepay ng isang liham sa tanyag na tagapag-ulat, umaasa ng sagot at nakikipagtagpo sa kanya sa teatro. Dahil dito, si Don Custodio, sa kabila ng mabangis na pagtutol na ipinakita niya laban sa opereta ng mga Pranses, ay pumunta sa teatro, bagay na nagdulot sa kanya ng mga pinong panunudyo mula kay Don Manuel, ang dati niyang kalaban sa mga sesyon ng Ayuntamiento [pamahalaang lungsod ng Maynila]. Don Custodio: Pumupunta ako upang hatulan ang opereta!—tugon niya noon sa tono ng isang Cato na panatag ang budhi. Kaya nakikipagpalitan si Makaraig ng makahulugang tingin kay Pepay, na nagpapahiwatig sa kanya na may kailangan itong sabihin; at dahil masaya ang mukha ng mananayaw, hinulaan ng lahat na tiyak na ang tagumpay. Si Sandoval, na kararating mula sa ilang pagdalaw sa ibang mga palco, ay nagsabing tiyak na pabor ang ulat at noong hapon ding iyon ay sinuri ito ng mataas na lupon at pinagtibay. Kaya puro galak ang lahat; maging si Pecson ay nalimutan ang kanyang pesimismo nang makita si Pepay na nakangiting nagpapakita ng isang maliit na liham; nagbatian sina Sandoval at Makaraig; si Isagani lamang ang nanatiling medyo malamig at halos hindi ngumingiti. Ano ang nangyari sa binata? Pagpasok ni Isagani sa teatro, nakita niya si Paulita sa isang palco at si Juanito Pelaez na kausap niya. Namutla siya at inakalang nagkakamali siya. Ngunit hindi, siya nga iyon, siya mismo, na bumabati sa kanya ng isang magiliw na ngiti habang ang magaganda niyang mata ay tila humihingi ng tawad at nangangako ng paliwanag. Ang totoo, napagkasunduan nilang mauuna si Isagani sa teatro upang tingnan kung walang anumang hindi angkop sa palabas para sa isang dalaga, at ngayon ay natagpuan niya ito roon, at kasama pa ang kanyang karibal. Hindi mailarawan ang dumaan sa kaluluwa ni Isagani: galit, selos, kahihiyan, sama ng loob ang umungal sa kanyang kalooban; may sandaling hinangad niyang gumuho ang teatro; marahas niyang ninais na humalakhak, insultuhin ang kanyang minamahal, hamunin ang kanyang karibal, gumawa ng iskandalo, ngunit nasiyahan na lamang siya sa dahan-dahang pag-upo at hindi na kailanman pagtingin sa dalaga. Naririnig niya ang magagandang proyektong binabalangkas nina Makaraig at Sandoval at tila malalayong alingawngaw ang mga ito sa kanya; ang mga himig ng balse ay tila malungkot at mapanglaw, ang buong publikong iyon ay hangal at tanga, at ilang ulit niyang kinailangang magsikap upang pigilan ang mga luha. Halos hindi niya napansin ang usapin ng ginoong ayaw umalis sa butaka, ang pagdating ng Kapitan Heneral; nakatingin siya sa telon sa harap ng entablado na naglalarawan ng isang uri ng galeriya sa gitna ng marangyang pulang kurtina, na tanaw ang isang hardin na sa gitna ay may pumupulandit na bukal. Kay lungkot ng galeriya sa kanyang pakiramdam at kay mapanglaw ng tanawin! Sanlibong malalabong alaala ang sumulpot sa kanyang gunita na tulad ng malalayong alingawngaw ng musikang narinig sa gabi, tulad ng himig ng isang awit ng kamusmusan, bulong ng malulungkot na gubat, makukulimlim na batis, mga gabing maliwanag ang buwan sa pampang ng dagat na nakalatag nang malawak sa harap ng kanyang mga mata... At ang umiibig na binata, na itinuturing ang sarili na napakasawi, ay tumingala sa kisame upang hindi malaglag ang mga luha mula sa kanyang mga mata. Isang dagundong ng palakpakan ang gumising sa kanya mula sa kanyang pagmumuni. Katataas lamang ng telon at lumitaw sa kanyang paningin ang masayang koro ng mga magsasaka ng Corneville, suot ang kanilang mga gorang bulak at mabibigat na bakyang kahoy sa paa. Ang mga babae, mga anim o pitong dalaga, makapal ang pulang pintura sa mga labi at pisngi, may malalaking itim na bilog sa paligid ng mga mata upang paigtingin ang kislap nito, ay nagpapakita ng mapuputing bisig, mga daliring puno ng brilyante at mga binting bilugan at maganda ang hubog. At habang inaawit nila ang pariralang Normando na allez, marchez! allez, marchez! [sige, lakad! sige, lakad!], ngumingiti sila sa kani-kanilang mga tagahanga sa mga butaka nang may gayong kawalang-hiya, kaya si Don Custodio, matapos sumulyap sa palco ni Pepay na para bang tinitiyak na hindi rin nito ginagawa iyon sa ibang tagahanga, ay itinala sa kanyang libreta ang kahalayang ito, at upang lalong makatiyak, ibinaba nang kaunti ang ulo upang tingnan kung hindi ipinakikita ng mga aktres pati ang kanilang mga tuhod. Don Custodio: Ay, itong mga Pransesa!—bulong niya, habang ang kanyang imahinasyon ay naliligaw sa mga pagninilay na mas mataas ang antas at gumagawa ng mga paghahambing at mga proyekto. Quoi v’là tous les cancans d’la s’maine!... [Aba, narito ang lahat ng tsismis ng linggo!] inaawit ni Gertrude, isang marilag na dalagang pilyang sumusulyap nang patagilid sa Kapitan Heneral. Tadeo: May cancan [mapangahas na sayaw na Pranses] tayo!—bulalas ni Tadeo, ang nagkamit ng unang gantimpala sa Pranses sa kanyang klase, at nakahuli ng salitang ito. Makaraig, sasayaw sila ng cancan! At masaya niyang pinagkiskis ang kanyang mga kamay. Si Tadeo, mula nang itaas ang telon, ay hindi pumapansin sa musika; ang hinahanap lamang niya ay ang iskandaloso, ang mahalay, ang imoral sa mga kilos at sa mga kasuotan, at sa kaunti niyang Pranses ay pinatatalas niya ang pandinig upang mahuli ang mga kalaswaang ipinamalita nang husto ng mahihigpit na tagasensura ng kanyang bayan. Si Sandoval, na nagkukunwaring marunong ng Pranses, ay naging isang uri ng tagasalin para sa kanyang mga kaibigan. Kasingdami lamang ng kay Tadeo ang alam niya, ngunit tinutulungan siya ng buod ng kuwentong inilathala ng mga pahayagan, at ang iba pa ay pinupunan ng kanyang guni-guni. Sandoval: Oo,—sabi niya,—sasayaw sila ng cancan at siya ang mangunguna. Nagmasid nang mabuti sina Makaraig at Pecson, nakangiti na bago pa man. Tumingin si Isagani sa ibang dako, nahihiya na nanonood si Paulita ng ganoong palabas, at iniisip niyang dapat niyang hamunin si Juanito Pelaez kinabukasan. Ngunit naghintay nang walang saysay ang ating mga binata. Dumating si Serpolette, isang kahali-halinang dalaga na may gorang bulak din, mapanukso at palaaway; Hein! qui parle de Serpolette? [Ano! sino ang nagsasalita tungkol kay Serpolette?] tanong niya sa mga tsismosa, nakapamaywang at palaban ang anyo. Pumalakpak ang isang ginoo at sumunod ang lahat ng nasa mga butaka. Si Serpolette, nang hindi binibitawan ang kanyang tindig ng magandang dalaga, ay tumingin sa unang pumalakpak sa kanya at ginantihan siya ng isang ngiti na nagpakita ng maliliit na ngipin na tila maliit na kuwintas na perlas sa isang lalagyang pelus na pula. Sinundan ni Tadeo ang tingin at nakita ang isang ginoo na may pekeng bigote at napakahabang ilong. Tadeo: Susmaryosep!—sabi niya,—si Irenillo! Sandoval: Oo,—sagot ni Sandoval,—nakita ko siya sa loob na nakikipag-usap sa mga aktres. Sa katunayan, si Padre Irene, na isang mahilig sa musika na walang kapantay at mahusay sa Pranses, ay ipinadala ni Padre Salví sa teatro bilang isang uri ng relihiyosong lihim na pulis; gayon man lamang ang sinasabi niya sa mga taong nakakakilala sa kanya. At gaya ng isang mahusay na kritikong hindi nasisiyahan sa panonood ng mga dula mula sa malayo, ninais niyang suriin nang malapitan ang mga artista; nakihalo siya sa pangkat ng mga tagahanga at mga makikisig na ginoo, at pumasok sa bihisan kung saan nagbubulungan at nagsasalita ng Pranses ng pangangailangan, Pranses na pantindahan, wikang lubhang naiintindihan ng tindera kapag mukhang handang magbayad nang malaki ang mamimili. Napapaligiran si Serpolette ng dalawang makisig na opisyal, ng isang marino at ng isang abogado, nang matanaw niya ito na paikot-ikot at isinusuksok sa lahat ng sulok at siwang ang dulo ng mahaba nitong ilong na para bang inaarok nito ang mga misteryo ng entablado. Itinigil ni Serpolette ang kanyang daldal, kumunot ang kanyang kilay, itinaas ito, ibinuka ang mga labi, at sa sigla ng isang parisienne [babaeng taga-Paris] ay iniwan ang kanyang mga tagahanga at sumugod na parang isang torpedo sa ating kritiko. Serpolette: Tiens, tiens, Toutou! mon lapin! [Aba, aba, Toutou! kuneho ko!]—bulalas niya, habang hinahawakan sa bisig si Padre Irene at masayang niyuyugyog ito, at pinanginginig ang hangin ng kanyang malapilak na mga nota. Padre Irene: Chut, chut! [Sst, sst!]—sabi ni Padre Irene na nagsisikap magtago. Serpolette: Mais, comment! toi ici, grosse bête! Et moi qui t’croyais... [Aba, paano! ikaw, narito, malaking loko! At akala ko pa naman ikaw ay...] Padre Irene: ‘Fais pas d’tapage, Lily! il faut m’respecter! ‘suis ici l’Pape! [Huwag kang mag-ingay, Lily! dapat mo akong igalang! Ako ang Papa rito!] Sa malaking hirap ay napapayapa siya ni Padre Irene. Ang masayahing si Lily ay enchantée [tuwang-tuwa] na makatagpo sa Maynila ng isang dating kaibigan na nagpapaalala sa kanya ng mga coulisses [likod ng entablado] ng teatro ng Grande Opéra. At sa ganito, si Padre Irene, na tumutupad nang sabay sa kanyang tungkulin bilang kaibigan at bilang kritiko, ay nagpasimula ng palakpak upang palakasin ang loob nito: karapat-dapat dito si Serpolette. Samantala ay hinihintay ng ating mga binata ang cancan; naging puro mata si Pecson; naroon ang lahat maliban sa cancan. May sandaling kung hindi dumating ang mga taga-hukuman ay magbubugbugan na sana ang mga babae at magsasabunutan, inuudyukan ng mga pilyong magsasaka na umaasang, tulad ng ating mga estudyante, makakita ng higit pa sa isang cancan. Scit, scit, scit, scit, scit, scit, Disputez-vous, battez-vous, [Mag-away kayo, magbugbugan kayo] Scit, scit, scit, scit, scit, scit Nous allons compter les coups. [Bibilangin namin ang mga hampas.] Tumigil ang musika, umalis ang mga lalaki, isa-isang bumalik ang mga babae at nagsimula sa pagitan nila ang isang usapang wala ni anumang naintindihan ang ating mga kaibigan. Pinag-uusapan nila nang masama ang isang wala roon. Pecson: Para silang mga taga-Macao sa pansiterya!—puna ni Pecson nang pabulong. Makaraig: At ang cancan?—tanong ni Makaraig. Sandoval: Pinagtatalunan nila kung saan ang pinakaangkop na lugar para isayaw iyon!—seryosong sagot ni Sandoval. Pecson: Para silang mga taga-Macao sa pansiterya!—ulit ni Pecson na naiinis. Isang ginang, kasama ang kanyang asawa, ang pumasok nang sandaling iyon at pumuwesto sa isa sa dalawang walang-lamang palco. Mukha siyang isang reyna at tumitingin nang may paghamak sa buong bulwagan na para bang sinasabi: «Mas huli akong dumating kaysa sa inyong lahat, kayong tumpok ng mga nagpapanggap na pino at mga probinsiyana, mas huli akong dumating kaysa sa inyo!» Sa katunayan, may mga taong pumupunta sa teatro na tulad ng mga asno sa isang karera: ang nananalo ay ang huling dumating. May kilala tayong napakatitinong lalaki na mas gugustuhin pang umakyat sa bibitayan kaysa pumasok sa teatro bago ang unang yugto. Ngunit maikli ang ligaya ng ginang; nakita niya ang isa pang palco na nananatiling walang laman; kumunot ang kanyang kilay, at sinimulan niyang pagalitan ang kanyang kabiyak, at gumawa siya ng gayong iskandalo na marami ang nainip. Ilang Manonood: Sst! sst! Mapagmataas na Ginang: Mga hangal! na para bang nakaiintindi sila ng Pranses!—sabi ng ginang, habang tumitingin nang may buong paghamak sa lahat ng dako at itinutuon ang tingin sa palco ni Juanito, kung saan inakala niyang nanggaling ang isang pangahas na sst. Sa katunayan ay may sala si Juanito; mula pa sa simula ay nagkukunwari siyang naiintindihan niya ang lahat at nagmamalaki, ngumingiti, tumatawa at pumapalakpak sa tamang oras na para bang walang anumang sinasabi nila ang nakalulusot sa kanya. At ginagawa niya ito nang hindi man lamang sinusundan ang mga kumpas ng mga artista, sapagkat halos hindi siya tumitingin sa entablado. Sadyang sinasabi ng pilyo kay Paulita na, dahil may mga babaeng higit na magaganda, ayaw niyang mapagod sa pagtingin sa malayo... Namumula si Paulita, tinatakpan ang mukha ng abaniko, at patagong sumusulyap sa kinaroroonan ni Isagani, na, nang hindi tumatawa ni pumapalakpak, ay wala sa loob na nanonood ng palabas. Nakaramdam si Paulita ng sama ng loob at selos; maaari kayang umibig si Isagani sa mga mapanuksong aktres na iyon? Pinasama ng isip na ito ang kanyang loob at halos hindi niya narinig ang mga papuring ibinubuhos ni Doña Victorina sa kanyang paborito. Mahusay na ginagampanan ni Juanito ang kanyang papel: kung minsan ay iiling siya bilang tanda ng pagkadismaya at noon ay may maririnig na mga ubo, mga bulungan sa ilang bahagi; kung minsan ay ngingiti siya, sasang-ayon, at makalipas ang isang segundo ay umaalingawngaw ang palakpakan. Tuwang-tuwa si Doña Victorina at nagkaroon pa ng malabong pagnanais na pakasalan ang binata sa araw na mamatay si Don Tiburcio. Marunong ng Pranses si Juanito at si de Espadaña ay hindi! At sinimulan niya itong lambingin! Ngunit hindi napansin ni Juanito ang pagbabago ng taktika, abala siya sa pagmamasid sa isang mangangalakal na Katalan na katabi ng konsul ng Suwisa: si Juanito, na nakakita sa kanilang nag-uusap sa Pranses, ay humuhugot ng inspirasyon sa kanilang mga mukha at buong husay na nanlilinlang. Dumating ang sunud-sunod na eksena, sunud-sunod na tauhan, nakatatawa at katawa-tawa gaya ng bailli [hukom ng bayan sa Pransiya] at ni Grenicheux, marangal at kaibig-ibig gaya ng markes at ni Germaine; humalakhak nang husto ang publiko sa sampal ni Gaspard, na para sana sa duwag na si Grenicheux ngunit tinanggap ng seryosong bailli, sa peluka nitong lumipad sa hangin, sa kaguluhan at ingay sa pagbagsak ng telon. Tadeo: At ang cancan?—tanong ni Tadeo. Ngunit agad na itinaas ang telon at ang entablado ay naglalarawan ng palengke ng mga katulong, na may tatlong poste na nababalot ng mga bandereta at may mga paskil na servantes [mga babaeng katulong], cochers [mga kutsero] at domestiques [mga lalaking utusan sa bahay]. Sinamantala ni Juanito ang pagkakataon at, sa tinig na sapat ang lakas upang marinig siya ni Paulita at makumbinsi ito sa kanyang dunong, ay hinarap si Doña Victorina. Juanito: Ang servantes ay mga sirbiyente, ang domestiques ay mga domésticos [mga kasambahay]... Paulita: At ano ang pagkakaiba ng servantes sa domestiques?—tanong ni Paulita. Hindi naubusan ng sagot si Juanito. Juanito: Domestiques, ang mga domesticados [pinaamo na]: hindi ba ninyo napansin na ang ilan ay mukhang mababangis? Iyon ang mga servantes. Doña Victorina: Totoo nga!—dagdag ni Doña Victorina;—masasama nga ang asal ng ilan... at ako pa naman na akala ko ay pino ang lahat sa Europa at... pero, gaya ng nangyayari sa Pransiya... nakikita ko na! Ilang Manonood: Sst, sst! Ngunit kay laking kagipitan ni Juanito nang, pagsapit ng oras ng palengke at pagbukas ng harang, pumuwesto ang mga katulong na nagpapaupa sa tabi ng kani-kanilang paskil na nagsasaad ng kanilang uri. Ang mga lalaking katulong, mga sampu o labindalawang magagaspang na tipo, nakasuot ng librea [uniporme ng mga utusan] at may hawak na maliit na sanga sa kamay, ay pumuwesto sa ilalim ng paskil na domestiques. Juanito: Iyan ang mga domésticos!—sabi ni Juanito. Doña Victorina: Sa totoo lang ay mukha nga silang bagong pinaamo,—puna ni Doña Victorina;—tingnan naman natin ang mga kalahating mabangis! Pagkatapos, ang isang dosenang dalaga, pinangungunahan ng masaya at masiglang si Serpolette, nakasuot ng kanilang pinakamagagandang damit, bawat isa’y may malaking kumpol ng bulaklak sa baywang, masasayahin, nakangiti, sariwa, katakam-takam, ay pumuwesto, sa labis na kawalang-pag-asa ni Juanito, sa tabi ng poste ng mga servantes. Paulita: Ano?—walang malisyang tanong ni Paulita;—iyan ba ang mababangis na sinasabi ninyo? Juanito: Hindi,—sagot ni Juanito na hindi natitinag;—nagkamali sila... nagkapalit sila... Iyong mga nasa likuran. Paulita: Iyong mga dumarating na may latigo? Tumango si Juanito bilang pagsang-ayon, balisang-balisa at gipit. Paulita: Kung gayon ay ang mga dalagang iyan ang mga cochers? Inatake si Juanito ng isang ubong napakarahas kaya nainip ang ilang manonood. Isang Tinig: Palabasin iyan! palabasin ang tisiko!—sigaw ng isang tinig. Tisiko? Tawagin siyang tisiko sa harap ni Paulita? Gusto ni Juanito na makita ang walang-pakundangang nagsalita at ipalunok dito ang tisis. At nang makitang namamagitan ang mga babae, lalo siyang tumapang at lumaki ang kanyang loob. Mabuti na lamang at si Don Custodio ang gumawa ng diyagnosis, at dahil takot siyang makatawag ng pansin ay nagkunwari siyang walang alam at tila isinusulat ang kritika ng dula. Juanito: Kung hindi lang dahil kasama ko kayo!—sabi ni Juanito habang pinaiikot ang kanyang mga mata na parang sa ilang manikang pinagagalaw ng pendulo ng isang orasan. At upang lalong maging kahawig, paminsan-minsan ay inilalabas niya ang kanyang dila. Nang gabing iyon ay nakamit niya sa paningin ni Doña Victorina ang katanyagan ng pagiging matapang at maselan sa dangal, at nagpasya ito sa loob ng kanyang toraks na pakasalan siya sa sandaling mamatay si Don Tiburcio. Lalong lumulungkot si Paulita, iniisip kung paanong ang ilang dalagang tinatawag na cochers ay makaaagaw ng pansin ni Isagani. Ipinaaalala sa kanya ng cochers ang ilang katawagang ginagamit ng mga kolehiyala sa isa’t isa upang ipaliwanag ang isang uri ng pagtatangi. Sa wakas ay natapos ang unang yugto, at isinama ng markes bilang mga katulong si Serpolette at si Germaine, ang huwaran ng mahiyaing kagandahan sa troupe [pangkat ng mga artista], at bilang kutsero ang hangal na si Grenicheux. Isang dagundong ng palakpakan ang nagpabalik sa kanila na magkakahawak-kamay, sila na limang segundo pa lamang ang nakararaan ay naghahabulan at magbubugbugan na sana, bumabati rito at doon sa magiliw na publikong taga-Maynila, at ang mga babae ay nakikipagpalitan ng makahulugang tingin sa ilang manonood. Habang naghahari ang panandaliang kaguluhan, dulot ng mga nagkakagulo sa pagpunta sa bihisan upang batiin ang mga aktres, ng mga pumupunta upang bumati sa mga ginang sa mga palco, may ilang nagpapahayag ng kanilang hatol sa dula at sa mga artista. Isang Manonood: Walang duda, si Serpolette ang pinakamagaling,—sabi ng isa na nagpapanggap na marunong. Isa pang Manonood: Mas gusto ko si Germaine, isang perpektong blonda. Isang Manonood: Pero wala siyang boses! Isa pang Manonood: At ano ang gagawin ko sa boses? Ikatlong Manonood: Kung hubog ng katawan, ang matangkad! Ben Zayb: Psh!—sabi ni Ben Zayb,—walang isa man sa kanila ang may halaga kahit isang kusing, wala ni isang tunay na artista. Si Ben Zayb ang kritiko ng «El Grito de la Integridad» [Ang Sigaw ng Integridad] at ang mapanghamak niyang anyo ay nagbibigay sa kanya ng malaking halaga sa paningin ng mga nasisiyahan na sa ganoon kaliit. Ben Zayb: Walang boses si Serpolette, walang alindog si Germaine, hindi iyan musika, hindi iyan sining, hindi iyan anuman!—pagtatapos niya nang may halatang paghamak. Upang magpanggap na dakilang kritiko, wala nang hihigit pa sa pagpapakitang hindi nasisiyahan sa lahat. Dalawang upuan lamang ang ipinadala ng kompanya sa patnugutan. Sa mga palco ay itinatanong kung sino kaya ang may-ari ng walang-lamang palco. Nalampasan nito sa chic [kakisigan] ang lahat, sapagkat ito ang huling darating. Nang hindi nalalaman kung saan nanggaling ang balita, sinabing kay Simoun daw iyon. Tumibay ang bulung-bulungan. Walang nakakita sa alahero sa mga butaka, ni sa bihisan, ni saanman. Isang Tinig: Pero nakita ko siya kaninang hapon kasama si Mr. Jouy!—sabi ng isa. Isa pang Tinig: At nagregalo siya ng isang kuwintas sa isa sa mga aktres... Ilang Babae: Kanino sa kanila?—tanong ng ilang usisera. Isa pang Tinig: Sa pinakamagaling sa lahat, ang sinusundan ng tingin ng Kanyang Ekselensiya! Mga makahulugang tingin, mga kindat, mga bulalas ng pag-aalinlangan, ng pagsang-ayon, mga putul-putol na pangungusap. Isang Babae: Nagpapanggap siyang si Monte-Cristo!—puna ng isang babaeng nagmamalaking marunong sa panitikan. Isang Mangingibig: O tagapagtustos ng Palasyo ng Hari!—dagdag ng kanyang mangingibig, na nagseselos na kay Simoun. Sa palco ng ating mga estudyante ay naiwan sina Pecson, Sandoval at Isagani. Umalis si Tadeo upang libangin si Don Custodio sa pakikipagkuwentuhan at sa pagsasalita tungkol sa mga paborito nitong proyekto, samantalang nakikipagkita si Makaraig kay Pepay. Sandoval: Hindi, gaya ng sinasabi ko sa inyo, kaibigang Isagani,—talumpati ni Sandoval habang gumagawa ng malalaking kumpas at pinalalabas ang isang malambing na tinig upang marinig siya ng mga dalagang kapitbahay sa palco, ang mga anak na babae ng mayamang may utang kay Tadeo;—hindi, ang wikang Pranses ay walang mayamang taginting ni ang iba-iba at eleganteng indayog ng wikang Kastila. Hindi ko maisip, hindi ko maguniguni, hindi ako makabuo ng ideya ng mga mananalumpating Pranses, at nag-aalinlangan ako kung nagkaroon na kailanman o magkakaroon pa ng mga ito sa tunay na kahulugan ng salita, sa mahigpit na kahulugan ng konseptong mananalumpati. Sapagkat huwag nating paghaluin ang salitang mananalumpati at ang salitang madaldal o daldalero. Ang mga madaldal o daldalero ay maaaring magkaroon sa lahat ng bansa, sa lahat ng rehiyon ng tinitirahang mundo, sa gitna ng malalamig at tuyong Ingles gayundin sa gitna ng masisigla at madaling maantig na Pranses... At sumunod ang isang napakagandang pagsusuri ng mga bayan kasama ang kanilang mga makatang katangian at pinakamatutunog na taguri. Tumatango si Isagani habang iniisip si Paulita na nahuli niyang nakatingin sa kanya, isang tinging nagsasalita at nais magsabi ng maraming bagay. Nais unawain ni Isagani ang ipinahahayag ng mga matang iyon; ang mga iyon nga ang tunay na mahusay magsalita at hindi daldalero! Sandoval: At kayo na isang makata, alipin ng tugma at ng sukat, anak ng mga Musa,—patuloy ni Sandoval na gumagawa ng napakaeleganteng kumpas ng kamay na para bang binabati sa abot-tanaw ang siyam na magkakapatid,—naiintindihan ba ninyo, naiisip ba ninyo kung paanong sa isang wikang kasingtigas at kasingkulang sa indayog ng Pranses ay makabubuo ng mga makatang may higanteng tangkad na tulad ng ating mga Garcilaso, ating mga Herrera, ating mga Espronceda at Calderón? Pecson: Gayunman,—puna ni Pecson,—si Victor Hugo... Sandoval: Si Victor Hugo, kaibigang Pecson, si Victor Hugo, kung makata man siya, ay utang niya iyon sa Espanya... sapagkat bagay itong napatunayan na, bagay na walang anumang duda, bagay na tinatanggap maging ng mga Pranses mismo na labis na naiinggit sa Espanya, na kung may henyo si Victor Hugo, kung makata siya, ay dahil ginugol niya ang kanyang kamusmusan sa Madrid; doon niya nainom ang mga unang impresyon, doon nabuo ang kanyang utak, doon nakulayan ang kanyang imahinasyon, nahubog ang kanyang puso at isinilang ang pinakamagagandang konsepto ng kanyang isip. At pagkatapos ng lahat, sino ba si Victor Hugo? Maihahambing ba siya sa ating mga makabagong...? Ngunit ang pagdating ni Makaraig na lugmok ang anyo at may mapait na ngiti sa labi ang pumutol sa talumpati ng mananalumpati. May hawak si Makaraig na isang papel na iniabot niya kay Sandoval nang walang sinasabing anuman. Binasa ni Sandoval: «Mahal kong kalapati: Huli nang dumating ang liham mo; naiharap ko na ang aking ulat at napagtibay na ito. Gayunman, na para bang nahulaan ko ang iniisip mo, nalutas ko ang usapin ayon sa nais ng iyong mga tinatangkilik. Pupunta ako sa teatro at hihintayin kita sa labasan. Ang iyong malambing na kalapating lalaki, Custodining.» Tadeo: Kay buti ng taong iyan!—bulalas ni Tadeo na naaantig. Sandoval: E ano?—sabi ni Sandoval,—wala akong nakikitang masama, sa kabaligtaran pa nga! Makaraig: Oo,—sagot ni Makaraig na may mapait na ngiti;—nalutas nang pabor! Kagagaling ko lang kay Padre Irene! Pecson: At ano ang sabi ni Padre Irene?—tanong ni Pecson. Makaraig: Pareho ng kay Don Custodio, at may lakas pa ng loob ang tuso na batiin ako! Ang lupon, na inangkin ang ulat ng tagapag-ulat, ay sumasang-ayon sa panukala at binabati ang mga estudyante sa kanilang pagkamakabayan at pagnanais na matuto... Pecson: Kung gayon? Makaraig: Kaya lamang, isinasaalang-alang ang ating mga gawain, at upang, sabi nito, hindi masayang ang ideya, ipinapasya nitong dapat ipagkatiwala ang pamamahala at pagsasakatuparan ng panukala sa isa sa mga korporasyong relihiyoso, kung sakaling ayaw ng mga Dominikano na isama ang akademya sa Unibersidad! Mga bulalas ng pagkabigo ang sumalubong sa mga salitang ito: tumayo si Isagani, ngunit wala siyang sinabi. Makaraig: At upang makitang kasali tayo sa pamamahala ng akademya,—patuloy ni Makaraig,—ipinagkakatiwala sa atin ang paniningil ng mga ambag at bayarin, na may tungkuling ibigay ang mga ito pagkatapos sa ingat-yamang itatalaga ng korporasyong mamamahala, at ang ingat-yamang iyon ang magbibigay sa atin ng mga resibo... Tadeo: Mga kabesa de barangay [pinuno ng barangay na naniningil ng buwis] pala tayo!—puna ni Tadeo. Pecson: Sandoval,—sabi ni Pecson,—ayan ang guwantes, pulutin ninyo! Sandoval: Puf! hindi iyan guwantes, pero sa amoy ay mukhang medyas. Makaraig: At ang pinakanakatatawa,—patuloy ni Makaraig,—ay ipinapayo sa atin ni Padre Irene na ipagdiwang natin ang pangyayari sa isang piging o isang harana na may mga sulo, isang malawakang pagtitipon ng mga estudyante na nagpapasalamat sa lahat ng taong nakialam sa usapin! Pecson: Oo, pagkatapos ng palo, kumanta pa tayo at magpasalamat! Super flumina Babylonis sedimus [Sa pampang ng mga ilog ng Babilonya kami naupo]! Tadeo: Oo, isang piging na gaya ng sa mga bilanggo!—sabi ni Tadeo. Sandoval: Isang piging kung saan nakaluksa tayong lahat at bibigkas ng mga talumpating panlibing,—dagdag ni Sandoval. Isagani: Isang harana na may Marsellesa [awit ng himagsikang Pranses] at mga martsang panlibing,—mungkahi ni Isagani. Pecson: Hindi, mga ginoo,—sabi ni Pecson na may ngising parang bungo;—upang ipagdiwang ang pangyayari, wala nang hihigit pa sa isang piging sa isang pansiterya na pinagsisilbihan ng mga Tsinong walang kamiseta, pero walang kamiseta! Tinanggap ang ideya dahil sa pagkasarkastiko at pagkakakatwa nito; si Sandoval ang unang pumalakpak dito; matagal na niyang nais makita ang loob ng mga establisimyentong iyon na sa gabi ay tila napakasaya at napakasigla. At eksakto sa sandaling tumutugtog ang orkestra upang simulan ang ikalawang yugto, tumayo ang ating mga binata at iniwan ang teatro, sa iskandalo ng buong bulwagan. ============================================================================== KABANATA XXIII: ISANG BANGKAY ============================================================================== Hindi nga pumunta si Simoun sa teatro. Mula ikapito ng gabi ay umalis na siya ng bahay, balisa at madilim ang mukha; dalawang ulit siyang nakita ng kanyang mga utusan na pumasok na may kasamang iba’t ibang tao; nang ikawalo ay nakita siya ni Makaraig na palakad-lakad sa kalye Hospital, malapit sa kumbento ng Santa Clara, nang sandaling tumutugtog ng pagluluksa ang mga kampana ng simbahan; nang ikasiyam ay muli siyang nakita ni Camaroncocido sa paligid ng teatro na nakikipag-usap sa isang mukhang estudyante, pumasok sa pinto at muling lumabas, at naglaho sa dilim ng mga punongkahoy. Camaroncocido: At ano naman sa akin?—muling sabi ni Camaroncocido;—ano ang mapapala ko sa pagbibigay-babala sa bayan? Si Basilio, gaya ng sinabi ni Makaraig, ay hindi rin dumalo sa palabas. Ang kawawang estudyante, mula nang bumalik siya mula sa San Diego upang tubusin sa pagkaalipin si Juli, ang kanyang katipan, ay muling hinarap ang kanyang mga aklat, at ginugugol ang panahon sa ospital, sa pag-aaral, o sa pag-aalaga kay Kapitan Tiago, na ang sakit ay sinisikap niyang labanan. Naging di-matiis ang ugali ng maysakit; sa kanyang masasamang sandali, kapag nanlulupaypay siya dahil kulang ang dosis ng opyo na sinisikap ni Basilio na bawasan, pinagbibintangan niya ito, pinagmamalupitan, nilalait; nagtitiis si Basilio nang may pagtitimpi, sa kamalayang gumagawa siya ng mabuti sa taong napakalaki ng kanyang utang na loob, at sa pinakahuling sukdulan lamang siya bumibigay; kapag nasiyahan na ang pita, ang halimaw ng bisyo, ay gumagaan ang loob ni Kapitan Tiago, lumalambot ang puso, tinatawag siyang kanyang anak, umiiyak-iyak habang ginugunita ang mga paglilingkod ng binata, kung gaano kahusay nitong pinamamahalaan ang kanyang mga ari-arian, at nagsasalita tungkol sa paggawa sa kanya bilang tagapagmana; mapait na ngumingiti si Basilio at iniisip na sa buhay na ito ay mas mabuti pang ginagantimpalaan ang pagbibigay-layaw sa bisyo kaysa sa pagtupad sa tungkulin. Hindi iilang ulit na sumagi sa isip niya na hayaan na lamang ang sakit sa malayang takbo nito at ihatid ang kanyang tagatangkilik sa libingan sa isang landas ng mga bulaklak at masasayang larawan, sa halip na pahabain ang kanyang buhay sa isang daan ng mga pagkakait. Basilio: Hangal ako!—madalas niyang sabihin sa sarili;—hangal ang karaniwang tao, at yamang siya ang nagbabayad... Ngunit napapailing siya sa pag-iisip kay Juli, sa malawak na kinabukasang nasa kanyang harapan: inaasahan niyang mabubuhay siya nang hindi nadudungisan ang kanyang budhi. Sinusunod niya ang iniresetang lunas at nagbabantay. Gayunman, sa bawat araw, maliban sa maiikling pagitan, ay lalong lumulubha ang maysakit. Si Basilio, na nagpasiyang unti-unting bawasan ang dosis, o kahit man lang huwag hayaang magmalabis ito sa paghithit nang higit sa nakagawian, ay nadaratnan ito, pagbalik niya mula sa ospital o mula sa isang pagdalaw, na lubog sa mabigat na tulog ng opyo, naglalaway at maputlang parang bangkay. Hindi maipaliwanag ng binata kung saan nanggagaling ang droga; ang tanging madalas sa bahay ay si Simoun at si Padre Irene; bihirang dumalaw ang una, at ang ikalawa naman ay walang tigil sa pagpapayo sa kanyang maging mahigpit at hindi palalambot sa pagpapatupad ng lunas at huwag pansinin ang mga pagwawala ng maysakit, sapagkat ang pinakamahalaga ay mailigtas ito. Padre Irene: Gampanan ninyo ang inyong tungkulin, binata,—sabi niya rito,—gampanan ninyo ang inyong tungkulin. At binibigyan niya ito ng isang maikling sermon tungkol sa paksang iyon, nang may gayong paniniwala at sigla na nagsisimulang makadama si Basilio ng pagkagiliw sa nangangaral. Nangako pa si Padre Irene na ihahanap siya ng isang mabuting puwesto, isang mabuting lalawigan, at ipinahiwatig pa sa kanya ang posibilidad na ipahirang siyang propesor. Si Basilio, nang hindi nagpapadala sa mga pangarap, ay nagkukunwaring naniniwala at ginagawa ang iniuutos ng kanyang budhi. Nang gabing iyon, habang itinatanghal ang Les Cloches de Corneville [Ang mga Kampana ng Corneville], nag-aaral si Basilio sa harap ng isang lumang mesa, sa liwanag ng isang lamparang de-langis na ang pantakip na malabong kristal ay naglulubog sa malamlam na liwanag sa kanyang malungkot na mukha. Isang lumang bungo, ilang buto ng tao, at ilang aklat na maingat na nakahanay ang makikitang nakapatong sa mesa, na may palanggana rin ng tubig at isang espongha. Ang amoy ng opyo na lumalabas mula sa katabing silid ay nagpapabigat sa hangin at nagpapaantok sa kanya, ngunit lumalaban ang binata sa pamamagitan ng paminsan-minsang pagpapahid ng tubig sa kanyang mga sentido at mga mata, determinadong huwag matulog hangga’t hindi natatapos ang aklat. Isa itong tomo ng Medicina Legal y Toxicología [Medisinang Pambatas at Toksikolohiya] ni Dr. Mata, isang aklat na ipinahiram sa kanya at dapat niyang isauli sa may-ari sa lalong madaling panahon. Ayaw ng propesor na magturo kundi ayon sa awtor na iyon, at walang sapat na pera si Basilio upang bilhin ang aklat, sapagkat, sa dahilang ipinagbabawal ito ng sensura sa Maynila at kailangang suhulan ang maraming kawani upang maipasok ito, matataas na halaga ang hinihingi ng mga nagtitinda ng aklat. Gayon na lamang ang pagkalubog ng binata sa kanyang pag-aaral kaya hindi man lamang niya napag-ukulan ng pansin ang ilang polyetong ipinadala sa kanya mula sa ibang bansa, nang hindi niya alam kung saan galing, mga polyetong tumatalakay sa Pilipinas, at kabilang sa mga ito ang mga pinakanakatatawag-pansin noong panahong iyon dahil sa malupit at mapang-insultong paraan ng pagtrato nila sa mga anak ng bayan. Walang sapat na panahon si Basilio upang buksan ang mga ito; marahil ay pinipigilan din siya ng isiping hindi kaaya-ayang tumanggap ng insulto o ng paghamon nang walang paraan upang ipagtanggol ang sarili o sumagot. Pinahihintulutan nga ng sensura ang mga insulto sa mga Pilipino, ngunit ipinagbabawal sa mga ito ang pagsagot. Sa gitna ng katahimikang naghahari sa bahay, na ginagambala lamang ng paminsan-minsang mahinang hilik mula sa katabing silid, nakarinig si Basilio ng magagaang yabag sa hagdan, mga yabag na tumawid pagkatapos sa caída [silid na sinasapitan ng hagdan] patungo sa kinaroroonan niya. Itinaas niya ang ulo, nakita niyang bumukas ang pinto at, sa kanyang malaking pagkagulat, lumitaw ang madilim na anyo ng alaherong si Simoun. Mula nang mangyari ang tagpo sa San Diego ay hindi na muling nakita ni Simoun ni ang binata ni si Kapitan Tiago. Simoun: Kumusta ang maysakit?—tanong niya habang mabilis na sinusulyapan ang silid at napapako ang tingin sa mga polyetong nabanggit natin, na hindi pa nagugupit ang mga pahina. Basilio: Ang tibok ng puso, halos hindi maramdaman... napakahina ng pulso... ang gana sa pagkain, lubos nang nawala,—sagot ni Basilio nang may malungkot na ngiti at sa mahinang tinig;—labis siyang pinagpapawisan pagsapit ng madaling-araw... At nang makita niyang si Simoun, ayon sa direksiyon ng mukha nito, ay nakatitig sa nasabing mga polyeto, at sa takot na baka muli nitong buksan ang paksang pinag-usapan nila sa gubat, nagpatuloy siya: Basilio: Puspos ng lason ang katawan; anumang araw ay maaari siyang mamatay na parang tinamaan ng kidlat... ang pinakamaliit na sanhi, isang walang-kabuluhang bagay, isang pagkabigla ay maaaring pumatay sa kanya... Simoun: Gaya ng Pilipinas!—mapanglaw na puna ni Simoun. Hindi napigilan ni Basilio ang isang kumpas, at, determinadong huwag nang buhayin ang paksa, nagpatuloy siya na parang walang narinig: Basilio: Ang lalong nagpapahina sa kanya ay ang kanyang mga bangungot, ang kanyang mga pagkasindak... Simoun: Gaya ng pamahalaan!—muling puna ni Simoun. Basilio: Ilang gabi na ang nakararaan, nagising siyang walang ilaw at inakalang nabulag siya; nagwala siya, nananaghoy at nilalait ako, sinasabing dinukit ko raw ang kanyang mga mata... Nang pumasok ako na may dalang ilaw, inakala niyang ako si Padre Irene at tinawag akong kanyang tagapagligtas... Simoun: Gayang-gaya ng pamahalaan! Basilio: Kagabi,—patuloy ni Basilio na nagbibingi-bingihan,—bumangon siya at hinahanap ang kanyang manok na panabong, ang kanyang manok na tatlong taon nang patay, at kinailangan kong iharap sa kanya ang isang inahin, at saka niya ako binuhusan ng mga pagpapala at pinangakuan ng maraming libo... Nang sandaling iyon ay tumunog sa isang orasan ang ikasampu’t kalahati. Napapitlag si Simoun at pinutol ang binata sa pamamagitan ng isang kumpas. Simoun: Basilio,—sabi niya sa mahinang tinig,—makinig kayong mabuti sa akin, sapagkat mahalaga ang bawat sandali. Nakikita kong hindi ninyo binuksan ang mga aklat na ipinadala ko sa inyo; wala kayong malasakit sa inyong bayan... Nais tumutol ng binata. Simoun: Walang silbi!—malamig na patuloy ni Simoun.—Sa loob ng isang oras ay sisiklab ang rebolusyon sa isang hudyat ko, at bukas ay wala nang pag-aaral, wala nang Unibersidad, wala nang iba kundi mga labanan at patayan. Nakahanda na ang lahat at tiyak ang aking tagumpay. Kapag nagwagi kami, ang lahat ng maaaring tumulong sa amin ngunit hindi tumulong ay ituturing na mga kaaway. Basilio, naparito ako upang ialok sa inyo ang inyong kamatayan o ang inyong kinabukasan! Basilio: Ang aking kamatayan o ang aking kinabukasan!—ulit niya na parang walang nauunawaan. Simoun: Kasama ng pamahalaan o kasama namin,—sagot ni Simoun;—kasama ng inyong mga mapang-api o kasama ng inyong bayan. Magpasiya kayo, sapagkat kapos na ang panahon! Naparito ako upang iligtas kayo alang-alang sa mga alaalang nagbubuklod sa atin! Basilio: Kasama ng mga mapang-api o kasama ng aking bayan!—ulit niya nang pabulong. Natutulala ang binata; tinitingnan niya ang alahero ng mga matang nababakasan ng sindak; naramdaman niyang nanlalamig ang kanyang mga kamay at paa, at sanlibong magugulong isipin ang dumaraan sa kanyang isip; nakikita niya ang mga lansangang duguan, naririnig ang putukan, natatagpuan niya ang sarili sa gitna ng mga patay at sugatan, at, kay kakaibang lakas ng hilig! nakikita niya ang sarili na suot ang kanyang blusa ng siruhano, pumuputol ng mga binti at nag-aalis ng mga bala. Simoun: Hawak ko sa aking mga kamay ang kalooban ng pamahalaan,—patuloy ni Simoun;—isinabak at inubos ko ang kakaunti nitong lakas at yaman sa mga hangal na ekspedisyon, sinisilaw ito sa mga pakinabang na maaari nitong makupit; ang mga pinuno nito ay nasa teatro ngayon, panatag at nalilibang, nag-iisip ng isang gabi ng kasiyahan, ngunit wala ni isa sa kanila ang muling makahihimlay sa unan... May mga rehimyento at mga tauhan akong handang sumunod sa akin; ang ilan ay pinaniwala kong ang rebolusyon ay iniuutos ng Heneral, ang iba ay na ang mga prayle ang may gawa nito; ang ilan ay binili ko sa pamamagitan ng mga pangako, ng mga puwesto, ng pera; marami, napakarami ang kumikilos dahil sa paghihiganti, dahil inaapi sila at dahil nasa kalagayan silang mamatay o pumatay... Nasa ibaba si Kabesang Tales at sinamahan niya ako hanggang dito! Inuulit ko sa inyo: sasama ba kayo sa amin, o mas gusto ninyong ilantad ang sarili sa hinanakit ng aking mga tauhan? Sa mabibigat na sandali, ang magpahayag na walang kinikilingan ay paglalantad sa sarili sa poot ng dalawang magkalabang panig. Ilang ulit na hinaplos ni Basilio ng kamay ang kanyang mukha na parang nais niyang magising mula sa isang bangungot; naramdaman niyang malamig ang kanyang noo. Simoun: Magpasiya kayo!—ulit ni Simoun. Basilio: At ano po... ang kailangan kong gawin?—tanong niya sa tinig na tila nasasakal, paputol-putol, mahina. Simoun: Isang napakasimpleng bagay,—sagot ni Simoun, na nagliwanag ang mukha sa isang sinag ng pag-asa:—yamang ako ang mamumuno sa kilusan, hindi ako maaaring malibang sa anumang ibang gawain. Kailangan ko na, habang nakatuon ang buong pansin ng lungsod sa iba’t ibang dako, ay pangunahan ninyo ang isang pulutong upang sapilitang buksan ang mga pinto ng kumbento ng Santa Clara at ilabas doon ang isang taong kayo lamang, bukod sa akin at kay Kapitan Tiago, ang makakikilala... Hindi kayo malalagay sa anumang panganib. Basilio: Si María Clara!—bulalas ng binata. Simoun: Oo, si María Clara!—ulit ni Simoun, at sa unang pagkakataon ay nagkaroon ang kanyang tinig ng malungkot at makataong himig;—nais ko siyang iligtas; upang iligtas siya ay ninais kong mabuhay, nagbalik ako... isinasagawa ko ang rebolusyon dahil isang rebolusyon lamang ang makapagbubukas sa akin ng mga pinto ng mga kumbento! Basilio: Naku!—sabi ni Basilio habang pinagdaraop ang mga kamay;—huli na po kayo, huling-huli na! Simoun: At bakit?—tanong ni Simoun habang nakakunot ang noo. Basilio: Patay na po si María Clara! Napalundag sa pagtayo si Simoun at sinunggaban ang binata. Simoun: Patay na siya?—tanong niya sa nakapangingilabot na tinig. Basilio: Kaninang hapon, nang ikaanim; ngayon ay marahil... Simoun: Hindi totoo!—atungal ni Simoun, maputla at wala sa sarili ang anyo,—hindi totoo! Buhay si María Clara, kailangang mabuhay si María Clara! Isa iyang duwag na dahilan... hindi siya patay, at ngayong gabi ay palalayain ko siya, o bukas ay mamamatay kayo! Nagkibit-balikat si Basilio. Basilio: Ilang araw na po siyang may sakit, at pumupunta ako sa kumbento upang makibalita. Tingnan po ninyo, narito ang sulat ni Padre Salví na dinala ni Padre Irene. Magdamag na umiyak si Kapitan Tiago, hinahagkan ang larawan ng kanyang anak at humihingi rito ng tawad, hanggang sa humantong siya sa paghithit ng napakaraming opyo... Kaninang hapon ay tinugtog ang agunyas para kay María Clara. Simoun: Ah!—bulalas ni Simoun, at sinapo ng dalawang kamay ang ulo at hindi na kumilos. Naalala niya na narinig nga niya ang pagtugtog ng agunyas habang palakad-lakad siya sa paligid ng kumbento. Simoun: Patay!—bulong niya sa tinig na napakahina na parang anino ang nagsasalita,—patay! namatay nang hindi ko man lamang nakita, namatay nang hindi nalalamang nabubuhay ako para sa kanya, namatay na nagdurusa... At sa pagkadama na isang kakila-kilabot na unos, isang unos ng mga ipu-ipo at kulog na walang patak ng ulan, mga hikbing walang luha, mga sigaw na walang salita, ang umuungol sa kanyang dibdib at malapit nang umapaw gaya ng nagbabagang lava na matagal na pinigil, dali-dali siyang lumabas ng silid. Narinig ni Basilio ang kanyang pagbaba sa hagdan sa hindi pantay at nagmamadaling hakbang; narinig niya ang isang impit na sigaw, isang sigaw na tila nagbabadya ng pagdating ng kamatayan, malalim, sukdulan, mapanglaw, kaya napatindig ang binata mula sa kanyang silya, maputla at nanginginig; ngunit narinig niya ang mga yabag na unti-unting nawawala at ang pinto sa kalye na lumagabog pasara. Basilio: Kawawang ginoo!—bulong niya, at napuno ng luha ang kanyang mga mata. At nang hindi na naaalalang mag-aral, habang nakatanaw nang wala sa loob sa kawalan, ay pinag-isipan niya ang kapalaran ng dalawang nilalang na iyon: ang isa, binata, mayaman, may pinag-aralan, malaya, panginoon ng sariling kapalaran, may maningning na kinabukasan sa malayo; at ang babae, maganda gaya ng isang panaginip, dalisay, puspos ng pananampalataya at kawalang-malay, inugoy sa gitna ng mga pag-ibig at ngiti, itinadhana sa isang maligayang buhay, upang sambahin sa tahanan at igalang sa lipunan; at gayunman, sa dalawang nilalang na iyon na puspos ng pag-ibig, ng mga pangarap at pag-asa, dahil sa isang malupit na tadhana, ang lalaki ay naglalagalag sa daigdig, walang tigil na tinatangay ng isang ipu-ipo ng dugo at luha, naghahasik ng kasamaan sa halip na gumawa ng mabuti, ibinabagsak ang kabutihan at pinalalaganap ang bisyo, samantalang ang babae ay namamatay sa mahiwagang dilim ng kumbento, kung saan siya naghanap ng kapayapaan at marahil ay nakatagpo ng pagdurusa, kung saan siya pumasok na dalisay at walang bahid at nalagutan ng hininga gaya ng isang lantang bulaklak!... Matulog ka nang payapa, kapus-palad na anak ng aking sawing bayan! Ilibing mo sa libingan ang mga pang-akit ng iyong kabataan, na nalanta sa kasibulan nito! Kapag hindi maialok ng isang bayan sa kanyang mga dalaga ang isang tahimik na tahanan, sa ilalim ng pagkalinga ng banal na kalayaan; kapag ang tanging maipamamana ng lalaki ay kahihiyan sa balo, luha sa ina at pagkaalipin sa mga anak, tama ang ginagawa ninyong mga dalaga sa paghatol sa inyong sarili sa walang-hanggang kalinisan, na sinasakal sa inyong sinapupunan ang binhi ng susunod na isinumpang salinlahi! Ah, mapalad ka na hindi manginginig sa iyong libingan sa pagkarinig sa sigaw ng mga naghihingalo sa dilim, ng mga nakadarama na may mga pakpak sila ngunit nakatanikala, ng mga nalulunod dahil sa kawalan ng kalayaan! Humayo ka, humayo ka kasama ng mga pangarap ng makata sa kaharian ng walang hanggan, anino ng babaeng nasulyapan sa isang sinag ng buwan, ibinubulong ng nababaluktot na mga sanga ng mga kawayanan... Mapalad ang babaeng namamatay na iniiyakan, na nag-iiwan sa puso ng umiibig sa kanya ng isang dalisay na pangitain, isang banal na alaala, na hindi nadungisan ng mga hamak na silakbo na nagbuburo sa paglipas ng mga taon! Humayo ka, aalalahanin ka natin! Sa dalisay na hangin ng ating bayan, sa ilalim ng bughaw nitong langit, sa ibabaw ng mga alon ng lawang ikinukulong ng mga bundok na sapiro at mga pampang na esmeralda; sa malilinaw nitong mga batis na nililiman ng mga kawayan, binuburdahan ng mga bulaklak at binubuhay ng mga tutubi at paru-paro sa kanilang alanganin at pabagu-bagong paglipad na tila nakikipaglaro sa hangin; sa katahimikan ng ating mga gubat, sa awit ng ating mga batis, sa ulan ng mga brilyante ng ating mga talon, sa maningning na liwanag ng ating buwan, sa mga buntong-hininga ng simoy ng gabi, sa lahat ng bagay, sa wakas, na nagpapagunita sa larawan ng minamahal, makikita ka natin magpakailanman gaya ng pagkapanaginip natin sa iyo, marikit, maganda, nakangiti gaya ng pag-asa, dalisay gaya ng liwanag, at gayunman ay malungkot at mapanglaw habang minamasdan ang ating mga kapighatian! ============================================================================== KABANATA XXIV: MGA PANGARAP ============================================================================== Pag-ibig, anong bituin ka? Kinabukasan, isang Huwebes, ilang oras bago lumubog ang araw, naglalakad si Isagani sa magandang pasyalan ng María Cristina patungo sa Malecón, upang tumupad sa tipanang ibinigay sa kanya ni Paulita nang umagang iyon. Hindi nag-aalinlangan ang binata na pag-uusapan nila ang nangyari noong nakaraang gabi, at dahil desidido siyang humingi sa dalaga ng paliwanag at alam niya kung gaano ito kapalalo at kamapagmataas, inaasahan niya ang isang paghihiwalay. Dahil sa posibilidad na ito, dinala niya ang dalawang tanging maliit na liham ni Paulita, dalawang maliit na piraso ng papel na halos ilang linya lamang ang nakasulat nang padalus-dalos, may ilang mantsa ng tinta at karaniwan lamang ang pagbaybay, mga bagay na hindi nakahadlang upang ingatan ang mga iyon ng umiibig na binata nang may higit pang pagmamahal kaysa kung sulat-kamay pa iyon mismo ni Safo o ng musang si Polimnia. Ang pasyang ito na isakripisyo ang pag-ibig sa dambana ng dangal, ang kamalayang nagdurusa siya habang tumutupad sa tungkulin, ay hindi nakahadlang na sakmalin si Isagani ng isang malalim na kapanglawan at ipaalala sa kanya ang magagandang araw at lalong magagandang gabi, nang nagbubulungan sila ng matatamis na kahangalan sa pagitan ng mga rehas na nagbubulaklak ng entresuwelo, mga kahangalang para sa binata ay may gayong kaseryosohan at kahalagahan na tila ang mga iyon lamang ang karapat-dapat sa pansin ng pinakamataas na pag-iisip ng tao. Inaalala ni Isagani ang mga pamamasyal sa mga gabing maliwanag ang buwan, ang perya, ang mga madaling-araw ng Disyembre pagkatapos ng misa de gallo [misa sa madaling-araw bago mag-Pasko], ang banal na tubig na dati niyang iniaalok sa dalaga at pinasasalamatan naman siya nito ng isang tinging puno ng isang tula ng pag-ibig, at kapwa sila nangangatal kapag nagkakadaiti ang kanilang mga daliri. Malalakas na buntong-hininga, tulad ng maliliit na kuwitis, ang lumalabas sa kanyang dibdib, at naaalala niya ang lahat ng taludtod, ang lahat ng pangungusap ng mga makata at manunulat tungkol sa pagkasalawahan ng babae. Isinusumpa niya sa kanyang loob ang pagkakalikha ng mga teatro, ang Pranses na opereta, at nangangako siyang maghihiganti kay Pelaez sa unang pagkakataon. Ang lahat ng nakapaligid sa kanya ay lumilitaw sa pinakamalungkot at pinakamaitim na kulay: ang look, walang tao at malungkot, ay tila lalong malungkot dahil sa iilang bapor na nakadaong doon; mamamatay na ang araw sa likod ng Mariveles, walang tula at walang alindog, wala ang mga ulap na kakatwa ang hugis at sagana sa kulay ng mapapalad na hapon; ang bantayog ni Anda, pangit ang panlasa, hamak at labis ang palamuti, walang istilo, walang kadakilaan: mukhang sorbetes o, sa pinakamabuti, isang pastel; ang mga ginoong namamasyal sa Malecón, bagaman mukhang nasisiyahan at masaya, ay tila sa kanya mga mailap, mapagmataas at hambog; malilikot at bastos ang mga batang naglalaro sa dalampasigan, na nagpapatalbog sa ibabaw ng mga alon ng mga lapad na bato ng pampang, o naghahanap sa buhangin ng mga kabibe at maliliit na alimango na hinuhuli nila para lamang manghuli at pinapatay nang hindi man lamang napapakinabangan; sa wakas, maging ang walang-katapusang mga gawain sa puwerto, na pinag-alayan niya ng higit sa tatlong oda, ay tila sa kanya kahangalan, katawa-tawa, laro ng mga bata. Isagani: Ang puwerto, ah! ang puwerto ng Maynila, anak sa labas na, mula nang ipaglihi, ay nagpapaiyak sa lahat sa pagkaaba at kahihiyan! kung sana man lamang, pagkatapos ng napakaraming luha, ay hindi lumabas ang sanggol na isang karumal-dumal na kunan! Wala sa loob na bumati siya sa dalawang Heswita, ang dati niyang mga propesor; halos hindi niya napansin ang isang tandem [karwaheng hila ng dalawang kabayong magkasunod] na pinatatakbo ng isang Amerikano at pumupukaw ng inggit ng ilang makikisig na nagpapatakbo ng kanilang mga kalesa; malapit sa bantayog ni Anda ay narinig niyang may kausap si Ben Zayb tungkol kay Simoun, na noong nakaraang gabi ay biglang nagkasakit; ayaw tumanggap ni Simoun ng sinuman, kahit ang mismong mga ayudante ng Heneral. Isagani: Siyempre!—ang bulalas ni Isagani nang may mapait na tawa;—para sa isang iyan ang mga pag-aasikaso dahil mayaman siya... bumabalik ang mga sundalo mula sa mga ekspedisyon, maysakit at sugatan, at sila’y walang dumadalaw! At sa pag-iisip sa mga ekspedisyong ito, sa kapalaran ng mga kaawa-awang sundalo at sa paglabang iniuukol ng mga taga-pulo sa pamatok ng dayuhan, naisip niya na, kamatayan sa kamatayan, kung dakila ang kamatayan ng mga sundalo dahil tumutupad sila sa kanilang tungkulin, maluwalhati naman ang kamatayan ng mga taga-pulo dahil ipinagtatanggol nila ang kanilang tahanan. Isagani: Kakaibang kapalaran, ang sa ilang bayan!—sabi niya.—Dahil may isang manlalakbay na dumaong sa kanilang mga dalampasigan, nawawala ang kanilang kalayaan at nagiging mga sakop at alipin sila, hindi lamang ng manlalakbay, hindi lamang ng mga tagapagmana nito, kundi pati ng lahat ng mga kababayan nito, at hindi lamang sa isang salinlahi kundi magpakailanman! Kakaibang pagkaunawa sa katarungan! Ang ganitong kalagayan ay nagbibigay ng malawak na karapatang lipulin ang bawat dayuhan na parang ang pinakamabangis na halimaw na maaaring iluwa ng dagat! At naiisip niya na ang mga taga-pulong iyon, na kinakalaban sa digmaan ng kanyang bayan, ay wala naman palang ibang kasalanan kundi ang kanilang kahinaan. Dumaong din ang mga manlalakbay sa mga dalampasigan ng ibang mga bayan, ngunit dahil natagpuan nilang malalakas ang mga iyon, hindi na nila iginiit ang kanilang kakatwang pag-aangkin. Mahina man, tila maganda sa kanya ang tanawing ipinakikita nila, at ang mga pangalan ng mga kaaway, na hindi nakaliligtaang tawaging duwag at taksil ng mga pahayagan, ay tila maluwalhati sa kanya; nasasawi silang may karangalan sa paanan ng mga guho ng kanilang di-ganap na mga muog, na may higit pang karangalan kaysa sa mga sinaunang bayaning Troyano; walang Helena ng Pilipinas na ninakaw ang mga taga-pulong iyon. At sa kanyang sigla ng makata, naiisip niya ang mga kabataan ng mga pulong iyon na makapagkakamit ng karangalan sa mata ng kanilang mga babae, at bilang mangingibig na nawawalan ng pag-asa ay kinaiinggitan niya sila dahil makatatagpo sila ng isang maningning na pagpapakamatay. At napabulalas siya: Isagani: Ah! nais kong mamatay, maglaho sa kawalan, mag-iwan sa aking bayan ng isang maluwalhating pangalan, mamatay alang-alang sa kanyang layunin, ipinagtatanggol siya laban sa paglusob ng dayuhan, at pagkatapos ay tanglawan ng araw ang aking bangkay na parang bantay na di-gumagalaw sa mga bato ng dagat! At naaalala niya ang alitan sa mga Aleman, at halos ikinalulungkot niyang naayos na iyon; buong-puso sana siyang namatay para sa watawat na Espanyol-Pilipino bago siya pasakop sa dayuhan: Isagani: Sapagkat, sa kabila ng lahat,—naisip niya,—matitibay na tali ang nagbubuklod sa atin sa Espanya: ang nakaraan, ang kasaysayan, ang relihiyon, ang wika... Ang wika, oo, ang wika! Isang mapang-uyam na ngiti ang gumuhit sa kanyang mga labi; nang gabing iyon ay idaraos nila ang piging sa pansiterya upang ipagdiwang ang pagkamatay ng Akademya ng Wikang Kastila. Isagani: Ay!—buntong-hininga niya;—kung ang mga liberal sa Espanya ay katulad ng mga mayroon tayo rito, hindi magtatagal ay mabibilang na ng madre patria [inang bansa, ang Espanya] ang kanyang mga tapat! Unti-unting bumababa ang gabi, at kasabay nito ay lumalaki ang kapanglawan sa puso ng binata, na halos nawawalan na ng pag-asang makita si Paulita. Unti-unting iniiwan ng mga namamasyal ang Malecón upang pumunta sa Luneta, na ang musika ay nagpaparinig ng mga piraso ng himig na dala hanggang doon ng sariwang simoy ng hapon; ang mga marinero ng isang barkong pandigma, na nakaangkla sa ilog, ay nagsasagawa ng mga maniobra bago gumabi, umaakyat sa mga lubid na kasingliksi ng mga gagamba; unti-unting sinisindihan ng mga sasakyang-dagat ang kanilang mga ilawan bilang tanda ng buhay, at ang dalampasigan Kung saan kinukulot ng hangin ang tahimik na mga alon Na may banayad na bulong sa pampang Ay mabilis na dumudulas nang kusa... gaya ng sabi ni Alaejos, ay nagbubuga sa malayo ng maninipis na singaw na unti-unting ginagawang naaaninag at mahiwagang gasa ng liwanag ng buwan, na ngayon ay kabilugan... Isang malayong ingay ang naririnig, ingay na papalapit nang papalapit; lumingon si Isagani at nagsimulang tumibok nang malakas ang kanyang puso; may dumarating na karwaheng hila ng mga puting kabayo, ang mga puting kabayong makikilala niya kahit sa sandaang libo. Nakasakay sa karwahe si Paulita, si Doña Victorina at ang kaibigan noong nakaraang gabi. Bago pa nakahakbang ang binata, nakalukso na sa lupa si Paulita nang may liksi ng isang silfide at ngumingiti kay Isagani nang may ngiting puno ng pakikipagkasundo; ngumiti rin si Isagani at tila sa kanya’y napawi na parang usok ang lahat ng ulap, ang lahat ng maiitim na isipang kanina’y lumulukob sa kanya; may liwanag ang langit, may awit ang hangin, at mga bulaklak ang tumatakip sa damo ng daan. Sa kasamaang-palad, naroon si Doña Victorina, si Doña Victorina na kinuha para sa sarili ang binata upang humingi sa kanya ng balita tungkol kay Don Tiburcio. Inako ni Isagani ang pagtuklas sa pinagtataguan nito sa tulong ng mga estudyanteng kilala niya. Isagani: Wala pa pong nakapagsabi sa akin hanggang ngayon,—sagot niya, at totoo ang sinasabi niya, sapagkat nakatago si Don Tiburcio sa bahay pa mismo ng tiyo ng binata, si Padre Florentino. Doña Victorina: Ipaalam ninyo sa kanya,—sabi ni Doña Victorina nang galit na galit,—na hihingi ako ng tulong sa guwardiya sibil; buhay o patay ay gusto kong malaman kung nasaan siya... Dahil kailangan pang maghintay ng sampung taon bago makapag-asawa ang isang babae! Napatitig sa kanya si Isagani nang may sindak; nag-iisip palang mag-asawa si Doña Victorina. Sino kaya ang kaawa-awang lalaki? Doña Victorina: Ano ang palagay ninyo kay Juanito Pelaez?—biglang tanong niya. Isagani: Kay Juanito po?... Hindi alam ni Isagani kung ano ang isasagot; gusto niyang sabihin ang lahat ng masamang alam niya tungkol kay Pelaez, ngunit nagwagi sa kanyang puso ang delikadesa at nagsalita siya nang mabuti tungkol sa kanyang karibal, dahil mismong karibal niya ito. Si Doña Victorina, tuwang-tuwa at sabik na sabik, ay nagbuhos noon ng papuri sa mga katangian ni Pelaez, at gagawin na sana niyang katapatang-loob si Isagani ng kanyang bagong pag-ibig, nang dumating na tumatakbo ang kaibigan ni Paulita upang sabihing nahulog ang pamaypay nito sa mga batong nasa dalampasigan, sa tabi ng Malecón. Pakana man o nagkataon lamang, ang totoo ay ang aberyang ito ang naging dahilan upang maiwan ang kaibigan sa matanda at magkausap sina Isagani at Paulita. Bukod dito, natutuwa si Doña Victorina, at upang mapasakanya si Juanito, itinataguyod niya ang pag-ibig ni Isagani. May sariling taktika si Paulita; sa pagpapasalamat niya sa binata ay nagkunwari siyang nasaktan, nagtatampo, at maselang ipinahiwatig na nagtataka siyang matagpuan ito roon gayong nasa Luneta ang buong mundo, pati ang mga aktres na Pranses... Isagani: Nakipagtipan kayo sa akin, paano ko ba magagawang hindi...? Paulita: Gayunman, kagabi ay hindi man lamang ninyo napansin na nasa teatro ako; buong oras ko kayong pinagmamasdan at hindi ninyo inaalis ang inyong mga mata sa mga cochers [mga kutsero] na iyon... Nagkapalit ang kanilang papel; si Isagani na dumating upang humingi ng paliwanag ay siya pang kinailangang magbigay nito, at itinuring niya ang sarili na napakaligaya nang sabihin ni Paulita na pinatatawad na siya nito. Tungkol naman sa pagdalo ng dalaga sa teatro, dapat pa nga niyang ipagpasalamat iyon: napilitan ito dahil sa tiya, at pumayag lamang sa pag-asang makita siya sa palabas. Kung paano nito pinagtatawanan si Juanito Pelaez! Paulita: Ang tiya ko ang siyang umiibig!—sabi niya habang masayang tumatawa. Nagtawanan silang dalawa; ang pagpapakasal ni Pelaez kay Doña Victorina ay ikinabaliw nila sa tuwa at itinuring na nilang tiyak na mangyayari; ngunit naalala ni Isagani na buhay pa si Don Tiburcio at ipinagtapat niya sa kanyang minamahal ang lihim, matapos niyang papangakuin ito na hindi iyon sasabihin kaninuman. Nangako si Paulita, ngunit may lihim na pasubali sa isip na ikukuwento iyon sa kanyang kaibigan. Dinala nito ang usapan sa bayan ni Isagani, na napaliligiran ng mga gubat at nakatayo sa baybayin ng dagat na umuungal sa paanan ng matatayog na batuhan. Nagliliwanag ang tingin ni Isagani habang nagsasalita tungkol sa liblib na sulok na iyon; pinag-aapoy ng apoy ng pagmamalaki ang kanyang mga pisngi, nanginginig ang kanyang tinig, nag-iinit ang kanyang guni-guni ng makata, dumarating sa kanya ang mga salitang nag-aalab, puno ng sigla, na para bang nagsasalita siya ng pag-ibig sa kanyang iniibig, at hindi niya napigilang mapabulalas: Isagani: O! sa pag-iisa ng aking mga bundok ay nadarama kong malaya ako, malaya gaya ng hangin, gaya ng liwanag na humahagibis nang walang pumipigil sa kalawakan! Isang libong lungsod, isang libong palasyo ang ibibigay ko kapalit ng sulok na iyon ng Pilipinas, na doon, malayo sa mga tao, ay nadarama kong tunay akong malaya! Doon, kaharap ang kalikasan, sa harap ng hiwaga at ng walang-hanggan, ang gubat at ang dagat, ako’y nag-iisip, nagsasalita at kumikilos gaya ng isang taong hindi kumikilala ng mga tirano! Si Paulita, sa harap ng gayong kasiglahan para sa bayang sinilangan, kasiglahang hindi niya maunawaan, siya na sanay makarinig ng masasamang salita tungkol sa sarili niyang bayan at paminsan-minsan ay nakikisabay pa, ay nagpakita ng kaunting panibugho, at gaya ng dati ay nagkunwaring nagtatampo. Ngunit agad siyang pinayapa ni Isagani. Isagani: Oo,—sabi niya,—iniibig ko iyon nang higit sa lahat bago kita nakilala! Gustung-gusto kong gumala sa kasukalan, matulog sa lilim ng mga puno, umupo sa tuktok ng isang bato upang saklawin ng aking tingin ang Pasipiko na nagpapagulong sa harap ko ng kanyang mga bughaw na alon, at nagdadala sa akin ng alingawngaw ng mga awit na natutuhan sa mga dalampasigan ng malayang Amerika... Bago kita nakilala, ang dagat na iyon ang aking daigdig, ang aking alindog, ang aking pag-ibig, ang aking mga pangarap. Kapag natutulog itong payapa at nagniningning ang araw sa itaas, ikinatutuwa kong tumingin sa kailaliman, limampung metro sa ilalim ng aking mga paa, naghahanap ng mga halimaw sa mga gubat ng madrépora [uri ng matigas na koral] at mga koral na naaaninag sa malinaw na bughaw, ng malalaking ahas na, ayon sa mga magsasaka, ay iniiwan ang mga gubat upang manirahan sa dagat at magkaroon ng nakapangingilabot na mga anyo... Sa mga hapon, na siyang oras daw ng paglitaw ng mga sirena, inaabangan ko sila sa pagitan ng mga alon, nang may gayong pananabik na minsan ay inakala kong natanaw ko sila sa gitna ng bula, abala sa kanilang mga banal na laro; malinaw kong narinig ang kanilang mga awit, mga awit ng kalayaan, at narinig ko ang mga tunog ng kanilang mga alpang kasingtaginting ng pilak. Dati ay inuubos ko ang mahahabang oras sa panonood sa pagbabagong-anyo ng mga ulap, sa pagmamasid sa isang punong nag-iisa sa kapatagan, sa isang bato, nang hindi ko maipaliwanag sa sarili kung bakit, nang hindi ko mabigyang-kahulugan ang malabong damdaming pinupukaw nila sa akin. Madalas akong sermunan nang mahaba ng aking tiyo, at sa takot na baka ako maging malulungkutin ay nagsasalita siya tungkol sa pagdadala sa akin sa isang manggagamot. Ngunit nakita kita, inibig kita, at sa bakasyong ito ay tila may kulang sa akin doon: madilim ang gubat, malungkot ang ilog na umaagos sa kasukalan, nakauumay ang dagat, ulila ang abot-tanaw... Ah! kung pupunta ka lamang doon kahit minsan, kung yayapakan ng iyong mga paa ang mga landas na iyon, kung gagalawin mo ng dulo ng iyong mga daliri ang tubig ng batis, kung titingin ka sa dagat, uupo sa bato at pakakatalin ang hangin ng iyong malalambing na awit, ang aking gubat ay magiging isang Eden, aawit ang mga alon ng batis, sisilang ang liwanag sa madidilim na dahon, magiging mga brilyante ang mga patak ng hamog at mga perlas ang bula ng dagat! Ngunit narinig ni Paulita na upang makarating sa bayan ni Isagani ay kailangang dumaan sa mga bundok na sagana sa maliliit na linta, at sa isip pa lamang na ito ay nangangatal na nang buong katawan ang duwag. Palibhasa’y mahilig sa ginhawa at sanay sa layaw, sinabi niyang maglalakbay lamang siya sakay ng karwahe o ng tren. Si Isagani, na nakalimot na sa lahat ng kanyang pesimismo at wala nang nakikita saanman kundi mga rosas na walang tinik, ay sumagot: Isagani: Hindi na magtatagal at ang lahat ng pulo ay tatawirin na ng mga lambat na bakal, Na doo’y matutulin At parang lumilipad Na mga lokomotibo Ang tatakbo gaya ng sinabi ng isa; sa panahong iyon ay bukas na sa lahat ang pinakamagagandang sulok ng kapuluan... Paulita: Sa panahong iyon, pero kailan? Kapag matanda na ako... Isagani: Bah! hindi mo alam ang ating magagawa sa loob ng ilang taon,—sagot ni Isagani;—hindi mo alam ang sigla at kasabikang gumigising sa bayan pagkatapos ng ilang siglong pagkakatulog... Pinakikinggan tayo ng Espanya; ang ating mga kabataan sa Madrid ay nagtatrabaho araw at gabi at iniaalay sa bayan ang lahat ng kanilang talino, ang lahat ng kanilang sandali, ang lahat ng kanilang pagsisikap; doon ay may mga mapagbigay na tinig na nakikiisa sa ating mga tinig, mga pulitikong nakauunawa na walang taling hihigit pa sa pagkakaisa ng mga interes at damdamin; ginagawaran tayo ng katarungan at ang lahat ay nagbabadya ng maningning na kinabukasan para sa lahat!... Totoong kararanas lamang namin ng isang maliit na sakuna, kaming mga estudyante, ngunit ang tagumpay ay nagwawagi sa buong hanay... nasa lahat ng budhi ito! Ang taksil na pagkatalong dinanas namin ay patunay ng mga huling hingal, ng mga huling kisay ng naghihingalo! Bukas ay magiging mamamayan na tayo ng Pilipinas, na ang kapalaran ay magiging maganda dahil nasa mapagmahal na mga kamay; o, oo! atin ang kinabukasan, nakikita ko itong kulay-rosas, nakikita ko ang pagkilos na nagpapagalaw sa buhay sa mga lupaing ito na matagal nang patay, nakahimlay... Nakikita kong sumisibol ang mga bayan sa kahabaan ng mga riles ng tren, at saanman ay mga pabrika, mga gusaling tulad ng nasa Mandaluyong!... Naririnig ko ang sipol ng singaw, ang lagutok ng mga tren, ang ugong ng mga makina... nakikita ko ang pag-akyat ng usok, ang kanilang malakas na paghinga, at nalalanghap ko ang amoy ng langis, ang pawis ng mga halimaw na abala sa walang-tigil na paggawa... Ang puwertong iyan, na kay hirap ng pagbubuntis, ang ilog na iyang tila naghihingalo roon ang kalakalan, ay makikita nating puno ng mga palo ng barko at magbibigay sa atin ng larawan ng taglamig sa mga gubat ng Europa... Ang dalisay na hanging ito at ang malilinis na batong ito ay mapupuno ng uling, ng mga kahon at bariles, mga produkto ng industriya ng tao, ngunit, hindi bale! maglalakbay tayo nang mabilis, sa maginhawang mga karwahe, upang humanap sa kaloob-looban ng ibang hangin, ng ibang tanawin sa ibang dalampasigan, ng mas malamig na klima sa mga paanan ng mga bundok... Babantayan ng mga barkong pandigmang nababalutan ng bakal ng ating hukbong-dagat ang mga baybayin; magpapaligsahan sa sigasig ang Kastila at ang Pilipino upang itaboy ang anumang paglusob ng dayuhan, upang ipagtanggol ang inyong mga tahanan at hayaan kayong mga babae na tumawa at magsaya nang payapa, iniibig at iginagalang. Malaya sa sistema ng pagsasamantala, walang sama ng loob ni paghihinala, magtatrabaho ang bayan sapagkat sa panahong iyon ay hindi na kahiya-hiya ang paggawa, hindi na ito pang-alipin, gaya ng isang ipinapataw sa alipin; sa panahong iyon ay hindi na papaasimin ng Kastila ang kanyang ugali sa pamamagitan ng katawa-tawang mapaniil na mga pag-aangkin, at, tapat ang tingin, matatag ang puso, magkakamayan tayo, at ang kalakalan, ang industriya, ang agrikultura, ang mga agham ay uunlad sa pagkupkop ng kalayaan at ng marurunong at makatarungang mga batas, gaya sa maunlad na Inglatera... Ngumingiti si Paulita nang may anyong nag-aalinlangan at umiiling. Paulita: Mga pangarap, mga pangarap!—buntong-hininga niya;—narinig kong marami raw kayong kaaway... Sabi ni Tiya Torina, magiging alipin magpakailanman ang bayang ito. Isagani: Dahil tanga ang tiya mo, dahil hindi siya mabubuhay nang walang alipin, at kapag wala siyang alipin ay pinapangarap niya ang mga iyon sa hinaharap, at kung hindi iyon maaari ay hinuhubog niya ang mga iyon sa kanyang guni-guni. Totoong may mga kaaway kami, totoong magkakaroon ng labanan, ngunit magtatagumpay kami. Maaaring gawin ng lumang sistema ang mga guho ng kanyang kastilyo na mga barikadang walang hugis; aagawin namin ang mga iyon sa saliw ng awit ng kalayaan, sa liwanag ng inyong mga mata, sa palakpak ng inyong sinasambang mga kamay! Bukod dito, huwag kang mabahala; magiging mapayapa ang labanan; sapat nang itulak ninyo kami sa pag-aaral, gisingin ninyo sa amin ang marangal at matatayog na kaisipan, at palakasin ninyo ang aming loob sa katatagan, sa kabayanihan, sa gantimpala ng inyong pagmamahal! Hindi nawawala kay Paulita ang kanyang mahiwagang ngiti at tila nag-iisip siya; nakatingin siya sa ilog habang marahang tinatapik ang kanyang mga pisngi ng pamaypay. Paulita: At kung wala kayong makamit?—wala sa loob na tanong niya. Nasaktan si Isagani sa tanong; itinitig niya ang kanyang mga mata sa mga mata ng kanyang minamahal, marahang hinawakan ang isang kamay nito at sumagot: Isagani: Makinig ka: kung wala kaming makamit... At huminto siya, nag-aatubili. Isagani: Makinig ka, Paulita,—patuloy niya;—alam mo kung gaano kita kamahal at kung gaano kita sinasamba, alam mong para akong ibang tao kapag binabalot ako ng iyong tingin, kapag nahuhuli ko roon ang isang kislap ng pag-ibig... gayunman, kung wala kaming makamit, mangangarap ako ng isa pang tingin mo at mamamatay akong maligaya upang magningning sa iyong mga mata ang isang sinag ng pagmamalaki at masabi mo balang araw sa mundo, habang itinuturo ang aking bangkay: ang aking mahal ay namatay sa pakikipaglaban para sa mga karapatan ng aking bayan! Doña Victorina: Umuwi na tayo, iha, at sisipunin ka!—tili ni Doña Victorina nang sandaling iyon. Ibinalik sila ng tinig sa katotohanan. Oras na ng pag-uwi, at dahil sa kagandahang-loob ay inanyayahan nila si Isagani na sumakay sa karwahe, paanyayang hindi na hinintay ng binata na maulit pa. Dahil kay Paulita ang karwahe, natural na sina Doña Victorina at ang kaibigan ang umupo sa pangunahing upuan, at sa maliit na upuang kaharap nila ang magkasintahan. Ang makasakay sa iisang karwahe, ang makatabi siya, ang malanghap ang kanyang pabango, ang madaiti sa seda ng kanyang damit, ang makita siyang nag-iisip, nakahalukipkip, naliligo sa buwan ng Pilipinas na nagbibigay ng kagandahang tila pangarap at alindog sa pinakakaraniwang mga bagay, ay isang pangarap na hindi inaasahan ni Isagani! Kay kaawa-awa ng mga umuuwing naglalakad, nag-iisa, at kailangang tumabi upang padaanin ang matuling karwahe! Sa buong biyaheng iyon, sa kahabaan ng dalampasigan, sa pasyalan ng Sabana, sa Puente de España, wala nang nakita si Isagani kundi isang maamong tabas ng mukha mula sa tagiliran, marikit ang pagkakaayos ng buhok, na nagtatapos sa isang malambot na leeg na naglalaho sa mga gasa ng piña. Isang brilyante ang kumikindat sa kanya mula sa ibabang dulo ng munting tainga, gaya ng isang bituin sa gitna ng mga ulap na pilak. Nakarinig si Isagani ng malalayong alingawngaw na nagtatanong sa kanya tungkol kay Don Tiburcio de Espadaña, ng pangalan ni Juanito Pelaez, ngunit para sa kanya ay tunog ang mga iyon ng mga kampanang naririnig mula sa malayo, malalabong tinig na naririnig sa panaginip. Kinailangan pang ipaalam sa kanya na nakarating na sila sa plaza ng Santa Cruz. ============================================================================== KABANATA XXV: TAWANAN—IYAKAN ============================================================================== Pambihira ang anyo noong gabing iyon ng bulwagan ng «Pansitería Macanista de buen gusto» [Pansiterya ng mga Taga-Macao na may Mabuting Panlasa]. Labing-apat na binata, mula sa mga pangunahing pulo ng Kapuluan, mula sa purong Indio [katutubo; tawag ng mga Kastila sa mga katutubo] (kung mayroon mang puro) hanggang sa Kastilang peninsular [isinilang sa Espanya], ang nagtipon upang ipagdiwang ang piging na ipinayo ni Padre Irene, dahil sa pasyang ibinigay sa usapin ng pagtuturo ng wikang Kastila. Inupahan nila para sa kanilang sarili ang lahat ng mesa, ipinadagdag ang mga ilaw, at ipinadikit sa dingding, katabi ng mga tanawin at ng mga kakemono [nakabiting larawang nakarolyo] na estilong Tsino, ang kakatwang talatang ito: Papuri kay Custodio dahil sa kanyang katalinuhan, at sa lupa’y pansit sa mga batang may mabuting kalooban! Sa isang bansang tinatakpan ng balabal ng kaseryosohan ang lahat ng katawa-tawa, kung saan marami ang umaangat sa tulong ng usok at mainit na hangin; sa isang bansang nakapipinsala ang lubhang seryoso at tapat kapag lumabas ito sa puso, at maaaring pagmulan pa ng gulo, malamang na iyon na ang pinakamabuting paraan upang ipagdiwang ang naisip ng bantog na si Don Custodio. Sinagot ng mga nalinlang ng isang halakhak ang panunuya; sa lutong-makaw ng pamahalaan ay tumugon sila ng isang pinggang pansit, at mabuti nga’t iyon lamang! Nagtatawanan sila, nagbibiruan, ngunit halatang pilit ang kasiyahan; may bahid ng kinakabahang panginginig ang mga tawa, mabibilis na kislap ang lumulundag mula sa mga mata, at sa higit sa isa ay may nakitang kumikinang na luha. Gayunman, malupit ang mga binatang iyon, hindi sila makatarungan! Hindi iyon ang unang pagkakataong ganoon nilulutas ang pinakamagagandang kaisipan, na binibigo ang mga pag-asa sa pamamagitan ng malalaking salita at maliliit na gawa: bago pa si Don Custodio, marami nang iba, napakarami! Sa gitna ng bulwagan, sa ilalim ng mga pulang parol, may apat na bilog na mesang nakaayos nang simetriko at bumubuo ng isang parisukat; mga bangkitong kahoy na bilog din ang nagsisilbing upuan. Sa gitna ng bawat mesa, ayon sa kaugalian ng kainan, may apat na maliliit na platitong may kulay, na may tig-aapat na pastel, at apat na tasa ng tsaa na may kani-kanilang takip, lahat ay pulang porselana; sa harap ng bawat bangkito ay may isang bote at dalawang kopang kristal na kumikinang. Si Sandoval, palibhasa’y mausisa, ay tumitingin at sumisiyasat sa lahat: tinitikman ang mga kakanin, sinusuri ang mga larawan, binabasa ang listahan ng mga presyo. Ang iba ay nag-uusap tungkol sa paksa ng araw, tungkol sa mga aktres ng Pranses na opereta at sa mahiwagang sakit ni Simoun, na ayon sa ilan ay natagpuang sugatan sa daan, at ayon sa iba ay nagtangkang magpakamatay: gaya ng inaasahan, naliligaw sila sa mga hula. Ibinigay ni Tadeo ang sarili niyang bersiyon, na ayon sa kanya ay mula sa mapagkakatiwalaang pinagmulan. Sinalakay raw si Simoun ng isang di-kilalang tao sa dating plaza ng Vivac; paghihiganti ang dahilan, at bilang patunay, si Simoun mismo ay tumatangging magbigay ng kahit kaunting paliwanag. Mula roon ay napunta sila sa usapan tungkol sa mahihiwagang paghihiganti, at natural, sa mga kabayanihan ng mga prayle, at isinalaysay ng bawat isa ang mga kagitingan ng kani-kanilang kura sa kanilang bayan. Isang saknong na may apat na taludtod, sa malalaking itim na titik, ang nakaputong sa itaas na gilid ng dingding ng bulwagan at nagsasabing: Ang pasimuno ng kainang ito Ay nagbababala sa madla Na huwag silang mag-iiwan ng anuman, kahit ano talaga, Sa ibabaw ng alinmang mesa o silya. Sandoval: Aba, anong babala!—bulalas ni Sandoval;—napakalaki siguro ng tiwalaan sa pangkat, ano? At anong mga taludtod! Si Don Tiburcio na ginawang redondilla [saknong na may apat na taludtod na magkakasinghaba]: dalawang paa, mas mahaba ang isa kaysa sa isa, sa pagitan ng dalawang saklay! Kapag nakita ito ni Isagani, ireregalo niya sa kanyang magiging tiya! Isagani: Narito si Isagani!—sagot ng isang tinig mula sa hagdanan. At lumitaw ang mapalad na binata, nagniningning sa tuwa, kasunod ang dalawang Tsinong walang baro na may pasang malalaking bandeha ng mga pagkaing naglalabas ng katakam-takam na amoy. Masasayang sigaw ang sumalubong sa kanila. Wala pa si Juanito Pelaez, ngunit dahil lampas na ang oras, masaya silang naupo sa mesa. Talagang hindi kailanman maaasahan si Juanito. Tadeo: Kung si Basilio sana ang inanyayahan natin sa halip na siya,—sabi ni Tadeo,—mas masaya sana tayo. Lalasingin natin siya para mapaamin ng ilang lihim. Isang Estudyante: Ano, may mga lihim ang maingat na si Basilio? Tadeo: Aba!—sagot ni Tadeo,—at kabilang pa sa pinakamahahalaga! May ilang palaisipang siya lamang ang may hawak ng susi... ang batang nawala, ang madre... Makaraig: Mga ginoo, ang pansit langlang ang sopas sa lahat ng sopas!—sigaw ni Makaraig;—gaya ng makikita ninyo, Sandoval, binubuo ito ng kabute, sugpo o hipon, pastang may itlog, sotanghon, mga piraso ng manok, at kung ano-ano pa. Bilang unang handog, ialay natin ang mga buto kay Don Custodio; tingnan natin kung may maipapanukala siya tungkol sa mga iyon! Isang masayang halakhak ang sumalubong sa talumpating ito. Isa pang Estudyante: Kapag nalaman niya ito... Sandoval: Patakbo siyang darating!—dagdag ni Sandoval;—napakasarap ng sopas, ano ang tawag dito? Makaraig: Pansit langlang, ibig sabihin, pansit ng Tsino, para maiba sa isa pa, na katutubo sa bansa. Sandoval: Ba! mahirap tandaan ang pangalang iyan. Bilang parangal kay Don Custodio, binibinyagan ko itong proyekto ng sopas! Tinanggap ang bagong pangalan. Makaraig: Mga ginoo,—sabi ni Makaraig, na siyang nag-ayos ng mga ihahain,—may tatlong putahe pa tayo! Lumpia ng Tsino na gawa sa karne ng baboy... Isang Estudyante: Na iniaalay kay Padre Irene! Binatang Taga-Iloilo: Naku! Hindi kumakain ng baboy si Padre Irene kung hindi niya aalisin ang kanyang ilong,—pabulong na puna ng isang binatang mula sa Iloilo sa kanyang katabi. Isa pang Estudyante: Aalisin niya ang kanyang ilong! Lahat: Ibagsak ang ilong ni Padre Irene!—sabay-sabay na sigaw ng lahat. Pecson: Paggalang, mga ginoo, higit na paggalang!—hiling ni Pecson nang may nakatatawang kaseryosohan. Makaraig: Ang ikatlong putahe ay isang tortang alimango... Binatang Taga-Iloilo: Na iniaalay sa mga prayle,—dagdag ng galing sa Bisayas. Sandoval: Dahil alimango sila,—pagtatapos ni Sandoval. Isang Estudyante: Tama, at tatawagin itong tortang prayle! Inulit ng lahat nang sabay-sabay: tortang prayle! Isagani: Tumututol ako sa ngalan ng isa!—sabi ni Isagani. Tadeo: At ako, sa ngalan ng mga alimango!—dagdag ni Tadeo. Pecson: Paggalang, mga ginoo, higit na paggalang!—muling sigaw ni Pecson, puno ang bibig. Makaraig: Ang ikaapat ay ang pansit gisado, na iniaalay... sa pamahalaan at sa bansa! Lumingon ang lahat kay Makaraig. Makaraig: Hanggang kamakailan lamang, mga ginoo,—patuloy niya,—inakalang Tsino o Hapon ang pansit, ngunit ang totoo, dahil hindi naman ito kilala sa Tsina ni sa Hapon, mukhang Pilipino ito, gayunman ang mga Tsino ang nagluluto at nakikinabang dito: idem de idem de idem [gayon din, gayon din, gayon din] ang nangyayari sa pamahalaan at sa Pilipinas: mukha silang Tsino, pero kung Tsino nga sila o hindi, may mga Pantas ang Banal na Ina... Kinakain at nagugustuhan ito ng lahat, gayunman nag-iinarte at nandidiri sila; ganoon din ang nangyayari sa bansa, ganoon din sa pamahalaan. Lahat ay nabubuhay sa kapinsalaan nito, lahat ay nakikisalo sa piging, at pagkatapos ay wala nang bansang mas masama kaysa sa Pilipinas, wala nang pamahalaang mas magulo. Kung gayon, ialay natin ang pansit sa bansa at sa pamahalaan! Lahat: Iniaalay na!—sabay-sabay nilang sabi. Isagani: Tumututol ako!—bulalas ni Isagani... Pecson: Igalang ang mga nakababata, igalang ang mga biktima!—sigaw ni Pecson sa hungkag na tinig, habang itinataas sa hangin ang isang buto ng manok. Isagani: Ialay natin ang pansit sa Tsinong si Quiroga, isa sa apat na kapangyarihan ng daigdig ng Pilipinas!—mungkahi ni Isagani. Isa pang Estudyante: Hindi, sa Eminencia Negra [Itim na Kabunyian]! Isang Estudyante: Tahimik!—bulalas ng isa nang mahiwaga;—sa plaza ay may mga pangkat na nagmamasid sa atin, at may tainga ang mga dingding. Totoo nga, may mga pulutong ng usisero na nakatigil sa harap ng mga bintana, samantalang ang ingay at tawanan sa mga katabing tindahan ay lubusang tumigil, na para bang nakikinig sila sa nangyayari sa piging. May kung anong pambihira sa katahimikan. Makaraig: Tadeo, bigkasin mo na ang talumpati mo!—pabulong na sabi sa kanya ni Makaraig. Napagkasunduan na si Sandoval, bilang siyang may pinakamaraming katangian ng isang mananalumpati, ang magbubuod ng mga talumpati sa pagtagay. Si Tadeo, tamad gaya ng dati, ay walang inihandang anuman at nagigipit. Habang sinisipsip ang isang mahabang sotanghon, nag-iisip siya kung paano makalulusot, hanggang sa maalala niya ang isang talumpating natutuhan niya sa klase, at naghanda siyang kopyahin at pilipitin iyon. Tadeo: Minamahal kong mga kapatid sa proyekto!—pasimula niya, habang kumukumpas gamit ang dalawang patpat na pangkain na ginagamit ng mga Tsino. Katabi: Hayop! Bitawan mo ang sipit, ginulo mo ang buhok ko!—sabi ng isang katabi. Tadeo: «Tinawag ng inyong paghirang upang punan ang puwang na iniwan sa»... Sandoval: Mangongopya!—sabad sa kanya ni Sandoval;—ang talumpating iyan ay sa pangulo ng ating Liceo [samahang pansining at pampanitikan sa Maynila]! Tadeo: «Tinawag ng inyong paghirang,—patuloy ni Tadeo nang hindi natitinag,—upang punan ang puwang na iniwan sa aking... isip (at itinuro niya ang kanyang tiyan) ng isang lalaking bantog dahil sa kanyang doktrinang Kristiyano at sa kanyang mga naiisip at mga proyekto, na karapat-dapat magkaroon ng kaunti pang alaala, ano ang masasabi sa inyo ng isang tulad kong gutom na gutom dahil hindi pa nananghalian?» Katabi: Heto ang isang leeg, chicooó [bata, kaibigan]!—sabi sa kanya ng katabi habang iniaabot ang isang leeg ng manok. Tadeo: «May isang putahe, mga ginoo, kayamanan ng isang bayang ngayon ay kuwento at katatawanan ng mundo, na roon isinuksok ang kanilang gutom na kutsara ng pinakamalalaking matakaw ng mga kanlurang bahagi ng daigdig...»—at itinuro niya ng kanyang mga patpat si Sandoval, na nakikipagbuno sa isang matigas na pakpak ng manok. Sandoval: At ng silangan!—tugon ng pinatamaan, habang gumuguhit ng bilog sa hangin ng kanyang kutsara upang saklawin ang lahat ng kasalo. Isang Estudyante: Bawal ang sumabad! Isa pang Estudyante: Humihingi ako ng pagkakataong magsalita! Isagani: Humihingi ako ng patis!—dagdag ni Isagani. Ikatlong Estudyante: Ilabas na ang lumpia! Hiningi ng lahat ang lumpia, at naupo si Tadeo, tuwang-tuwa na nakalusot siya. Hindi naging kahanga-hanga ang putaheng inialay kay Padre Irene, at malupit itong ipinahayag ni Sandoval: Sandoval: Makintab sa mantika sa labas at baboy sa loob! Ilabas na ang ikatlong putahe, ang tortang prayle! Hindi pa luto ang torta; naririnig ang sagitsit ng mantika sa kawali. Sinamantala nila ang pagitan upang uminom, at hiniling nilang magsalita si Pecson. Seryosong nag-antanda si Pecson, tumayo habang pinipigilan nang buong hirap ang kanyang tawang-tanga, at, ginagaya ang isang mangangaral na Agustino na tanyag noon, nagsimulang bumulong na para bang binibigkas ang tema ng isang sermon. Pecson: «Si tripa plena laudat Deum, tripa famelica laudabit fratres; kung ang busog na tiyan ay pumupuri sa Diyos, ang gutom na tiyan ay pupuri sa mga prayle. Mga salitang sinabi ni Ginoong Custodio sa pamamagitan ng bibig ni Ben Zayb, pahayagang El Grito de la Integridad [Ang Sigaw ng Integridad], ikalawang artikulo, kahangalang ikasandaan at limampu’t pito.» «Minamahal kong mga kapatid kay Hesukristo! «Ibinubuga ng kasamaan ang kanyang maruming hininga sa luntiang mga baybayin ng Frailandia [Lupain ng mga Prayle], na karaniwang tinatawag na Kapuluang Pilipino! Walang araw na sumisikat nang walang umaalingawngaw na pag-atake, nang walang naririnig na panunuya laban sa mga kagalang-galang, kapita-pitagan at kapuri-puring korporasyon, na walang kalaban-laban at salat sa anumang tulong. Pahintulutan ninyo ako, mga kapatid, na sandaling maging kabalyerong naglalakbay upang ipagtanggol ang walang kalinga, ang mga banal na korporasyong nagturo sa atin, at patunayan muli ang kaisipang kakabit ng kasabihang busog na tiyan ay pumupuri sa Diyos, at ito nga: ang gutom na tiyan ay pupuri sa mga prayle.» Ilang Tinig: Bravo [magaling], bravo! Isagani: Makinig ka,—seryosong sabi ni Isagani;—binabalaan kita na pagdating sa mga prayle, may isa akong iginagalang. Si Sandoval, na medyo may tama na, ay nagsimulang umawit: Sandoval: Isang prayle, dalawang prayle, tatlong prayle sa korooo Ang epekto’y katulad ng nag-iisang torooo! Pecson: Makinig kayo, mga kapatid; ibaling ninyo ang inyong paningin sa magagandang araw ng inyong kamusmusan; subukin ninyong suriin ang kasalukuyan at itanong sa inyong sarili ang hinaharap. Ano ang mayroon kayo? Mga prayle, mga prayle at mga prayle! Isang prayle ang nagbibinyag sa inyo, nagkukumpil, dumadalaw sa inyo sa paaralan nang may mapagmahal na sigasig; isang prayle ang nakikinig sa inyong mga unang lihim, siya ang unang nagpapakain sa inyo ng isang Diyos, ang unang nagpapasok sa inyo sa landas ng buhay; mga prayle ang inyong una at huling guro, prayle ang nagbubukas ng puso ng inyong mga kasintahan at inihahanda sila sa inyong mga buntong-hininga; isang prayle ang nagkakasal sa inyo, nagpapalakbay sa inyo sa iba’t ibang pulo upang makapagpalit kayo ng klima at malibang; siya ang dumadamay sa inyo sa inyong paghihingalo, at kahit umakyat kayo sa bitayan, naroon ang prayle upang samahan kayo ng kanyang mga dasal at luha, at makapapanatag kayo na hindi niya kayo iiwan hanggang sa makita niya kayong patay na patay at bitay na bitay. Ngunit hindi pa roon nagtatapos ang kanyang kawanggawa; patay na kayo ay sisikapin pa niyang ilibing kayo nang buong karangyaan, makikipaglaban siya upang madaan ang inyong bangkay sa simbahan at tumanggap ng mga panalangin para sa kaluluwa, at masisiyahan lamang siya at magpapahinga kapag maihahatid na niya kayo sa mga kamay ng Lumikha, dalisay na dito pa lamang sa lupa, salamat sa pansamantalang mga parusa, pagpapahirap at paghamak. Palibhasa’y batid nila ang doktrina ni Kristo na nagsasara ng langit sa mayayaman, sila, mga bagong tagapagligtas, tunay na mga ministro ng Manunubos, ay umiimbento ng lahat ng katusuhan upang pagaanin kayo sa inyong mga kasalanan, na karaniwang tinatawag na kuwapi [salapi], at dinadala nila ang mga ito sa malayo, napakalayo, doon sa tinitirhan ng mga sinumpang Tsino at Protestante, at iniiwan nila ang hanging ito na malinaw, dalisay, malinis, kaya kahit gustuhin pa natin pagkatapos, hindi tayo makahahanap ng kahit isang real [baryang pilak] para sa ating kapahamakan! «Kung gayon, kung kailangan ang kanilang pag-iral sa ating kaligayahan, kung saanman natin dalhin ang ating ilong ay makatatagpo tayo ng pinong kamay, gutom sa halik, na sa bawat araw ay lalong nagpapapango sa kaawa-awang bahaging iyon na ipinagmamarangya natin sa mukha, bakit hindi natin sila palayawin at patabain, at bakit hihilingin ang kanilang di-matalinong pagpapatalsik? Isipin ninyo sandali ang malaking puwang na iiwan ng kanilang pagkawala sa ating lipunan! Mga manggagawang hindi napapagod, pinabubuti at pinararami nila ang mga lahi; watak-watak tayo dahil sa mga inggit at pagkamaramdamin, ngunit pinag-iisa tayo ng mga prayle sa iisang kapalaran, sa isang mahigpit na bigkis, napakahigpit na marami ang hindi na makagalaw ng siko! Alisin ninyo ang prayle, mga ginoo, at makikita ninyong susuray-suray ang gusali ng Pilipinas, kulang sa matitibay na balikat at mabalahibong binti; magiging nakababagot ang buhay sa Pilipinas kung wala ang masayang himig ng malikot at makisig na prayle, kung wala ang mga munting aklat at sermong nakapagpapahagalpak ng tawa, kung wala ang kaaya-ayang pagsasalungat ng malalaking pagpapanggap sa maliliit na bungo, kung wala ang buhay at araw-araw na pagsasadula ng mga kuwento nina Boccaccio at La Fontaine! Kung wala ang mga sinturon at eskapularyo, ano ang gusto ninyong gawin ng ating mga babae mula ngayon, kundi ang mag-ipon ng salaping iyon at marahil ay maging kuripot at sakim? Kung walang mga misa, nobenaryo at prusisyon, saan kayo hahanap ng pangginggi [isang larong baraha] upang aliwin sila sa kanilang mga oras na walang ginagawa? Mapipilitan silang magtuon sa mga gawaing-bahay, at sa halip na magbasa ng nakaaaliw na mga kuwento ng milagro, kakailanganin nating ihanap sila ng mga akdang hindi umiiral! Alisin ninyo ang prayle, at maglalaho ang kabayanihan, mapupunta sa karaniwang tao ang mga birtud na pampulitika; alisin ninyo siya at mawawala ang Indio; ang prayle ang Ama, ang Indio ang Salita; siya ang manlilikha, ito ang estatwa, sapagkat ang lahat ng kung ano tayo, ng ating iniisip at ginagawa, ay utang natin sa prayle, sa kanyang tiyaga, sa kanyang pagpapagal, sa kanyang tatlong daantaong pagsisikap na baguhin ang hugis na ibinigay sa atin ng Kalikasan! At ang Pilipinas na walang prayle at walang Indio, ano ang mangyayari sa kawawang pamahalaan, sa mga kamay ng mga Tsino?» Isagani: Kakain siya ng tortang alimango!—sagot ni Isagani, na nababagot na sa talumpati ni Pecson. Isang Estudyante: At iyan ang dapat nating gawin! Tama na ang mga talumpati! Dahil hindi pa lumilitaw ang Tsinong magdadala ng putahe, tumayo ang isa sa mga estudyante at nagtungo sa likuran, sa balkonaheng nakaharap sa ilog; ngunit agad siyang bumalik na gumagawa ng mahiwagang mga senyas. Isang Estudyante: Minamanmanan tayo; nakita ko ang paborito ni Padre Sibyla! Isagani: Talaga?—bulalas ni Isagani, habang tumatayo. Isang Estudyante: Wala nang silbi; nang makita niya ako ay umalis na siya. At lumapit siya sa bintana at tumanaw sa plaza. Pagkatapos ay sinenyasan niya ang kanyang mga kasama na lumapit. Nakita nilang lumabas sa pintuan ng pansiterya ang isang binatang palinga-linga sa paligid at sumakay, kasama ang isang di-kilalang lalaki, sa isang karwaheng naghihintay sa tabi ng bangketa. Iyon ang karwahe ni Simoun. Makaraig: Ah!—bulalas ni Makaraig;—ang alipin ng Bise Rektor, pinagsisilbihan ng Amo ng Heneral! ============================================================================== KABANATA XXVI: MGA PASKIL ============================================================================== Maagang-maaga bumangon si Basilio upang pumunta sa Ospital. Nakabalangkas na ang kanyang balak: dalawin ang kanyang mga maysakit, pumunta pagkatapos sa Unibersidad upang may malaman tungkol sa kanyang titulong lisensiyado, at makipagkita pagkatapos kay Makaraig para sa mga gastusing idudulot sa kanya ng titulong iyon. Nagamit na niya ang malaking bahagi ng kanyang naipon sa pagtubos kay Juli at sa paghahanap dito ng isang kubong matitirhan kasama ang lolo, at hindi siya nangangahas lumapit kay Kapitan Tiago, sa takot na baka ipakahulugan nito ang hakbang na iyon bilang paunang bahagi ng manang lagi nitong ipinangangako sa kanya. Abala ang isip sa mga bagay na ito, hindi niya napansin ang mga pangkat ng mga estudyanteng ganoon kaaga ay pabalik na mula sa lungsod, na para bang isinara ang mga silid-aralan; lalo pang hindi niya napuna ang anyong nababahala ng ilan, ang mga usapang pabulong, ang mga mahiwagang senyas na ipinapalitan nila sa isa’t isa. Kaya nang tanungin siya ng kanyang mga kaibigan, pagdating niya sa San Juan de Dios, tungkol sa isang sabwatan, napalundag si Basilio nang maalala ang binabalak ni Simoun, na naunsiyami dahil sa mahiwagang aksidente ng alahero. Puno ng takot at nag-iba ang tinig, nagtanong siya, habang nagkukunwaring walang alam: Basilio: Ah! Ang sabwatan? Isang Kaibigan: Natuklasan na!—sagot ng isa pa,—at mukhang marami ang sangkot. Sinikap ni Basilio na pigilan ang sarili. Basilio: Maraming sangkot?—ulit niya, habang sinisikap na may mabasa sa mga tingin ng iba;—at sinu-sino...? Isang Kaibigan: Mga estudyante, napakaraming estudyante! Hindi inakala ni Basilio na makabubuting magtanong pa, sa takot na mabisto siya, at sa dahilang dadalawin niya ang kanyang mga maysakit, lumayo siya sa pangkat. Sinalubong siya ng isang propesor ng klinika at, habang mahiwagang ipinapatong ang kamay sa kanyang balikat—kaibigan niya ang propesor—ay nagtanong sa kanya nang pabulong: Propesor ng Klinika: Naroon ba kayo sa hapunan kagabi? Dahil sa kalagayan ng kanyang loob, inakala ni Basilio na ang narinig niya ay noong isang gabi. Noong isang gabi ang pakikipag-usap kay Simoun. Nais niyang magpaliwanag. Basilio: Sasabihin ko po sa inyo,—pautal niyang sabi,—dahil masama po ang lagay ni Kapitan Tiago at bukod doon ay kailangan ko pang tapusin ang Mata... Propesor ng Klinika: Mabuti at hindi kayo pumunta,—sabi ng propesor;—ngunit kasapi ba kayo ng samahan ng mga estudyante? Basilio: Nagbabayad po ako ng aking ambag... Propesor ng Klinika: Kung gayon, isang payo: umalis na kayo ngayon din at sirain ninyo ang lahat ng papeles na maaaring magpahamak sa inyo. Nagkibit-balikat si Basilio. Wala siyang anumang papeles; mga talang klinikal ang mayroon siya, wala nang iba. Basilio: Si Ginoong Simoun po ba...? Propesor ng Klinika: Walang kinalaman si Simoun sa bagay na ito, salamat sa Diyos!—dagdag ng manggagamot;—sa tamang panahon ay nasugatan siya ng isang mahiwagang kamay at nakaratay siya. Hindi, ibang mga kamay ang kumikilos dito, ngunit kasingkakila-kilabot din. Nakahinga si Basilio. Si Simoun lamang ang maaaring magpahamak sa kanya. Gayunman, naisip niya si Kabesang Tales. Basilio: May mga tulisan po ba...? Propesor ng Klinika: Wala, kaibigan, wala kundi mga estudyante. Nanumbalik ang kahinahunan ni Basilio. Basilio: Ano po ba ang nangyari, kung gayon?—naglakas-loob niyang tanong. Propesor ng Klinika: May natagpuang mga paskil na mapanghimagsik; hindi ba ninyo alam? Basilio: Saan po? Propesor ng Klinika: C--! Sa Unibersidad. Basilio: Iyon lamang po? Propesor ng Klinika: P--! Ano pa ba ang gusto ninyo?—tanong ng propesor na halos galit na galit;—ang mga paskil ay ipinararatang sa mga estudyanteng kasapi ng samahan, ngunit, tumahimik kayo! Dumarating ang propesor ng Patolohiya, isang ginoong mas mukhang sakristan kaysa manggagamot. Hinirang ng napakamakapangyarihang kalooban ng Bise Rektor nang walang hinihinging ibang merito o ibang titulo kundi ang walang pasubaling pagkampi sa korporasyon, itinuturing siyang espiya at sumbungero sa paningin ng ibang mga propesor ng Fakultad. Malamig na ginantihan ng unang propesor ang kanyang pagbati at, habang kinikindatan si Basilio, ay sinabi nang malakas: Propesor ng Klinika: Alam ko na, amoy-bangkay na si Kapitan Tiago; dinalaw na siya ng mga uwak at ng mga buwitre. At pumasok siya sa silid ng mga propesor. Medyo panatag na, nangahas si Basilio na alamin ang iba pang detalye. Ang tanging nalaman niya ay may natagpuang mga paskil sa mga pinto ng Unibersidad, mga paskil na ipinabaklas ng Bise Rektor upang ipadala sa Gobierno Civil [tanggapan ng gobernador sibil ng Maynila]. Sinasabing puno raw ang mga iyon ng mga banta, pamumugot, pagsalakay at iba pang pagyayabang. Tungkol sa pangyayaring ito nagbibigay ng kani-kanilang puna ang mga estudyante. Ang mga balita ay galing sa tagapag-ingat ng gusali, na nakakuha naman ng mga ito sa isang utusan ng Santo Tomas, na nakaalam naman ng mga ito mula sa isang capista [mahirap na estudyanteng naglilingkod kapalit ng pag-aaral]. Hinuhulaan nila ang mga darating na pagbagsak sa eksamen, mga pagkabilanggo, at iba pa, at itinuturo na nila ang mga magiging biktima, siyempre pa ang mga kasapi ng Samahan. Naalala noon ni Basilio ang mga salita ni Simoun: Sa araw na maaari na nila kayong idispatsa... Hindi ninyo matatapos ang inyong karera... Basilio: May alam kaya siya?—tanong niya sa sarili;—tingnan natin kung sino ang mas malakas. At nang manumbalik ang kanyang kahinahunan, upang malaman kung ano ang dapat niyang asahan at kasabay nito’y asikasuhin ang kanyang titulong lisensiyado, tumungo si Basilio sa Unibersidad. Dumaan siya sa kalye Legazpi, sinundan ang kalye Beaterio at, pagdating sa kanto nito at ng kalye Solana, napuna niyang tiyak ngang may mahalagang nangyari. Sa halip na ang masasaya at maiingay na pangkat na tulad ng dati, sa mga bangketa ay makikita ang magkakaparehang bantay ng Veterana [pulisya ng Maynila] na nagpapalakad sa mga estudyante, na lumalabas sa Unibersidad, tahimik ang ilan, walang kibo at galit ang iba, at humihinto sa di-kalayuan o umuuwi sa kani-kanilang bahay. Ang una niyang nakasalubong ay si Sandoval. Walang saysay ang pagtawag dito ni Basilio; para bang nabingi ito. Basilio: Epekto ng takot sa mga katas ng sikmura at bituka!—naisip ni Basilio. Pagkatapos ay nakasalubong niya si Tadeo, na parang Pasko ang mukha. Sa wakas ay tila nagkakatotoo na ang walang hanggang cuacha [araw na walang pasok, sa salita ng mga estudyante]. Basilio: Ano’ng balita, Tadeo? Tadeo: Wala tayong klase nang isang linggo man lang, chico [bata, kaibigan]! Napakadakila! Napakaganda! At kinukuskos niya ang kanyang mga kamay sa tuwa. Basilio: Pero ano ba ang nangyari? Tadeo: Ipabibilanggo tayong mga kasapi ng Samahan! Basilio: At natutuwa ka pa? Tadeo: Walang klase, walang klase!—at lumayo siyang umaapaw sa tuwa. Nakita niyang dumarating si Juanito Pelaez, maputla at balisa; nang pagkakataong iyon ay umabot sa sukdulan ang kanyang kuba, gayon na lamang ang pagmamadali niyang tumakas. Isa siya sa mga pinakamasigasig na nagtaguyod ng samahan habang maganda pa ang takbo ng mga bagay. Basilio: Uy, Pelaez, ano ang nangyari? Juanito: Wala, wala akong alam! Wala akong kinalaman,—sagot niya nang nerbiyoso;—sinasabi ko na sa kanila: mga quijoterías [mga pangarap na gaya ng kay Don Quijote] ang mga iyan... Hindi ba, ikaw, sinabi ko iyon? Hindi alam ni Basilio kung sinabi nga niya iyon o hindi, ngunit upang pagbigyan siya ay sumagot: Basilio: Oo, kaibigan! Pero ano ba ang nangyayari? Juanito: Totoo, hindi ba? Tingnan mo, saksi ka: lagi akong tutol... saksi ka, tingnan mo, huwag mong kalilimutan! Basilio: Oo, kaibigan, oo, pero ano ba ang nangyayari? Juanito: Makinig ka, saksi ka! Kailanman ay hindi ako nakisangkot sa mga taga-samahan, maliban na lang upang payuhan sila!... Huwag mong itatanggi pagkatapos! Mag-ingat ka, ha? Basilio: Hindi, hindi ko itatanggi, pero ano ba talaga ang nangyari, alang-alang sa Diyos? Malayo na si Juanito; nakita niyang may lumalapit na isang bantay at natakot siyang baka hulihin siya nito. Tumungo noon si Basilio sa Unibersidad upang tingnan kung sakaling bukas ang kalihiman at upang mangalap ng balita. Sarado ang kalihiman, at sa gusali ay may di-pangkaraniwang kilusan. Panhik-panaog sa mga hagdan ang mga prayle, mga militar, mga karaniwang mamamayan, mga dating abogado at manggagamot, marahil upang ialok ang kanilang paglilingkod sa layuning nanganganib. Natanaw niya mula sa malayo ang kaibigan niyang si Isagani, na maputla at nag-aalab ang damdamin, nagniningning sa kagandahan ng kabataan, at nagtatalumpati sa ilang kamag-aral, habang nilalakasan ang tinig na para bang hindi niya alintana kung marinig man siya ng buong mundo. Isagani: Hindi kapani-paniwala, mga ginoo, hindi kapani-paniwala na isang pangyayaring napakaliit ay magpangalat sa atin at magpatakas sa atin na parang mga maya dahil lamang iwinawagayway ang panakot! Ito ba ang unang pagkakataong nabilanggo ang mga kabataan dahil sa layunin ng kalayaan? Nasaan ang mga namatay, nasaan ang mga binaril? Bakit tayo tatalikod ngayon? Isang Estudyante: Pero sino kayang tanga ang sumulat ng ganoong mga paskil?—tanong ng isa na galit na galit. Isagani: Ano ang pakialam natin?—sagot ni Isagani;—hindi natin tungkuling alamin iyon, sila ang umalam! Bago natin malaman kung paano isinulat ang mga iyon, hindi natin kailangang magpakitang-gilas ng pagkampi sa mga sandaling tulad nito. Kung saan may panganib, doon tayo dapat pumunta, dahil naroon ang karangalan! Kung ang sinasabi ng mga paskil ay tugma sa ating dangal at sa ating damdamin, sinuman ang sumulat ng mga iyon ay gumawa ng mabuti, dapat natin siyang pasalamatan at magmadaling idagdag ang ating mga lagda sa kanyang lagda! Kung hindi karapat-dapat sa atin ang mga iyon, ang ating asal at ang ating budhi ay kusang tumututol at nagtatanggol sa atin laban sa anumang paratang... Nang marinig ni Basilio ang ganoong pananalita, bagaman mahal na mahal niya si Isagani, ay pumihit siya at umalis. Kailangan niyang pumunta sa bahay ni Makaraig upang kausapin ito tungkol sa pautang. Malapit sa bahay ng mayamang estudyante, napansin niya ang mga bulungan at mahiwagang senyasan ng mga kapitbahay. Dahil hindi alam ng binata kung tungkol saan iyon, mahinahon niyang ipinagpatuloy ang kanyang lakad at pumasok sa pasukan. Dalawang bantay ng Veterana ang sumalubong sa kanya at nagtanong kung ano ang kailangan niya. Naunawaan ni Basilio na nagpadalos-dalos siya, ngunit hindi na siya makaurong. Basilio: Pumarito ako upang dalawin ang kaibigan kong si Makaraig,—mahinahon niyang sagot. Nagkatinginan ang mga bantay. Isang Bantay: Maghintay kayo rito,—sabi sa kanya ng isa;—hintayin ninyong bumaba ang kabo. Kinagat ni Basilio ang kanyang mga labi, at muling umalingawngaw sa kanyang mga tainga ang mga salita ni Simoun... Pumarito kaya sila upang hulihin si Makaraig? naisip niya, ngunit hindi niya nangahas na itanong iyon. Hindi siya naghintay nang matagal; nang sandaling iyon ay bumababa si Makaraig na masayang nakikipag-usap sa kabo, at nauuna sa kanilang dalawa ang isang alguwasil. Makaraig: Ano? Kayo rin, Basilio?—tanong niya. Basilio: Dadalawin ko sana kayo... Makaraig: Marangal na asal!—sabi ni Makaraig habang tumatawa;—sa panahon ng katahimikan, iniiwasan ninyo kami... Tinanong ng kabo si Basilio kung ano ang kanyang pangalan, at binuklat ang isang listahan. Kabo: Estudyante ng Medisina, kalye Anloague?—tanong ng kabo. Kinagat ni Basilio ang kanyang mga labi. Kabo: Nakatipid kami ng isang lakad dahil sa inyo,—dagdag ng kabo, habang ipinapatong ang kamay sa kanyang balikat;—ituring ninyong arestado na kayo! Basilio: Ano, ako rin? Humalakhak si Makaraig. Makaraig: Huwag kayong mabahala, kaibigan; sasakay tayo sa karwahe, at sa gayon ay maikukuwento ko sa inyo ang hapunan kagabi. At sa isang kaaya-ayang kilos, na para bang nasa sarili niyang bahay, inanyayahan niya ang alalay at ang kabo na sumakay sa karwaheng naghihintay sa kanila sa pinto. Makaraig: Sa Gobierno Civil!—sabi niya sa kutsero. Si Basilio, na nakabawi na ng loob, ay ikinukuwento kay Makaraig ang pakay ng kanyang pagdalaw. Hindi na siya pinatapos ng mayamang estudyante at kinamayan siya nito. Makaraig: Maaasahan ninyo ako, maaasahan ninyo ako, at sa pagdiriwang ng pagtanggap natin ng titulo ay aanyayahan natin ang mga ginoong ito,—sabi niya, habang itinuturo ang kabo at ang alguwasil. ============================================================================== KABANATA XXVII: ANG PRAYLE AT ANG PILIPINO ============================================================================== Ang tinig ng bayan ay tinig ng Diyos. Iniwan natin si Isagani na nagtatalumpati sa kanyang mga kaibigan. Sa gitna ng kanyang sigla, lumapit sa kanya ang isang capista [mahirap na estudyanteng naglilingkod kapalit ng pag-aaral] upang sabihing ibig siyang makausap ni Padre Fernández, isa sa mga propesor ng ampliación [mas mataas na kurso]. Nagbago ang anyo ni Isagani. Para sa kanya, si Padre Fernández ay taong lubhang kagalang-galang: siya ang nag-iisang lagi niyang itinatangi kapag ang pinag-uusapan ay ang pagbatikos sa mga prayle. Isagani: At ano ang kailangan ni Padre Fernández?—tanong niya. Nagkibit-balikat ang capista; atubiling sumunod sa kanya si Isagani. Si Padre Fernández, ang prayleng nakita natin sa Los Baños, ay naghihintay sa kanyang selda, seryoso at malungkot, nakakunot ang mga kilay na para bang nagbubulay-bulay. Tumayo siya nang makita niyang pumasok si Isagani, binati ito sa pamamagitan ng pakikipagkamay, at isinara ang pinto; pagkatapos ay nagsimula siyang maglakad-lakad mula sa isang dulo hanggang sa kabilang dulo ng kanyang silid. Nakatayong naghihintay si Isagani na kausapin siya nito. Padre Fernández: Ginoong Isagani,—sabi niya sa wakas sa tinig na medyo nababagbag;—mula sa bintana ay narinig ko kayong nagtatalumpati, sapagkat, palibhasa’y may tisis ako, matalas ang aking pandinig, at ibig ko kayong makausap. Lagi kong naibigan ang mga kabataang nagsasalita nang malinaw at may sariling paraan ng pag-iisip at pagkilos; hindi mahalaga sa akin kung naiiba ang kanilang mga palagay sa aking mga palagay. Kayo, ayon sa narinig ko, ay nagkaroon ng isang hapunan kagabi; huwag na kayong magdahilan... Isagani: Hindi naman ako nagdadahilan!—sabad ni Isagani. Padre Fernández: Lalong mabuti; patunay iyan na tinatanggap ninyo ang bunga ng inyong mga gawa. Gayunman, magkakamali kayo kung babawiin ninyo ang inyong sinabi; hindi ko kayo pinupuna, hindi ko pinapansin ang anumang sinabi roon kagabi, hindi ko kayo sinisisi, sapagkat, sa kabila ng lahat, malaya kayong magsabi tungkol sa mga Dominikano ng anumang ibig ninyo; hindi kayo aming estudyante; ngayong taon lamang kami nagkaroon ng kasiyahang makasama kayo at malamang ay hindi na namin kayo makakasama pa. Huwag ninyong isiping magsusumbat ako ng utang na loob, hindi; hindi ko sasayangin ang aking panahon sa mga hangal at gasgas na bagay. Ipinatawag ko kayo dahil inakala kong isa kayo sa iilang estudyanteng kumikilos ayon sa paniniwala, at dahil gusto ko ang mga taong may paninindigan, sinabi ko sa sarili: kay Ginoong Isagani ako magpapaliwanag. Tumigil sandali si Padre Fernández at ipinagpatuloy ang paglalakad nang nakayuko, nakatingin sa sahig. Padre Fernández: Maaari kayong maupo kung gusto ninyo,—patuloy niya;—nakaugalian ko nang magsalita habang naglalakad dahil sa ganoon ay mas madaling pumapasok sa isip ko ang mga ideya. Nanatiling nakatayo si Isagani, nakataas ang ulo, hinihintay na pasukin ng propesor ang paksa. Padre Fernández: Mahigit walong taon na akong propesor,—patuloy ni Padre Fernández habang naglalakad,—at nakilala at nakasalamuha ko ang mahigit dalawang libo’t limandaang kabataan; tinuruan ko sila, sinikap kong hubugin, ikinintal ko sa kanila ang mga simulain ng katarungan, ng dangal, at gayunman, sa mga panahong ito na labis kaming pinag-uusapan nang patalikod, wala pa akong nakitang isa mang nagkaroon ng lakas ng loob na panindigan ang kanyang mga paratang kapag kaharap na niya ang isang prayle... ni hindi man lamang nang malakas sa harap ng isang tiyak na karamihan... May mga kabataang sa likuran ay naninirang-puri sa amin at sa harapan ay humahalik sa aming kamay, at may hamak na ngiting namamalimos ng aming pansin! Puf! Ano ang ibig ninyong gawin namin sa ganyang mga nilalang? Isagani: Hindi lahat ng sisi ay sa kanila, padre,—sagot ni Isagani;—nasa mga nagturo sa kanilang maging mapagkunwari ang sisi, nasa mga naniniil sa malayang kaisipan, sa malayang pananalita. Dito, ang bawat malayang kaisipan, ang bawat salitang hindi alingawngaw ng kalooban ng makapangyarihan, ay tinatawag na filibusterismo [paghihimagsik laban sa Espanya], at alam na alam ninyo kung ano ang kahulugan nito. Baliw ang sinumang, dahil lamang sa kasiyahang masabi nang malakas ang kanyang iniisip, ay magsasapalaran sa pag-uusig! Padre Fernández: Anong pag-uusig ang dinanas ninyo?—tanong ni Padre Fernández, habang itinataas ang ulo;—hindi ko ba kayo hinayaang magsalita nang malaya sa aking klase? At gayunman, kayo ay isang eksepsiyon na, kung totoo ang inyong sinasabi, ay dapat kong ituwid upang gawing pangkalahatan hangga’t maaari ang patakaran, upang hindi lumaganap ang masamang halimbawa! Napangiti si Isagani. Isagani: Nagpapasalamat ako sa inyo at hindi ko na pagtatalunan kung ako nga ay isang eksepsiyon o hindi; tatanggapin ko ang inyong taguri upang tanggapin din ninyo ang akin: kayo man ay isang eksepsiyon; at dahil hindi naman tayo narito upang pag-usapan ang mga eksepsiyon, ni ipagtanggol ang ating mga sarili, ako man lamang ay hindi iyon balak, ipinakikiusap ko sa aking propesor na ibahin ang takbo ng usapan. Sa kabila ng kanyang mga liberal na simulain, itinaas ni Padre Fernández ang ulo at tiningnan si Isagani nang punong-puno ng pagkagulat. Higit na malaya pa pala ang binatang iyon kaysa sa inaakala niya; bagaman tinatawag siya nitong propesor, sa kaibuturan ay itinuturing siya nitong kapantay, yamang nagpaparinig pa ito. Bilang isang mahusay na diplomata, hindi lamang tinanggap ni Padre Fernández ang katotohanang iyon kundi siya pa mismo ang naglatag nito. Padre Fernández: Mabuti kung gayon!—sabi niya;—ngunit huwag ninyong ituring na ako ang inyong propesor; ako ay isang prayle at kayo ay isang estudyanteng Pilipino, wala nang higit, wala nang kulang! At ngayon ay itatanong ko sa inyo: ano ang ibig ng mga estudyanteng Pilipino mula sa amin? Hindi inaasahan ang tanong; hindi handa si Isagani. Isa iyong ulos na biglang isinisingit habang ginagawa ang muro [pagsasanay na nagsasalitan ng ulos at salag], gaya ng sinasabi sa eskrima. Nabigla nang ganoon, sumagot si Isagani sa pamamagitan ng isang marahas na salag, gaya ng isang baguhang nagtatanggol sa sarili: Isagani: Na gampanan ninyo ang inyong tungkulin!—sabi niya. Napatuwid ng tayo si Fray Fernández: tumunog sa kanya ang sagot na parang putok ng kanyon. Padre Fernández: Na gampanan namin ang aming tungkulin!—ulit niya, habang tumatayo nang tuwid;—bakit, hindi ba namin ginagampanan ang aming tungkulin? Anong mga tungkulin ang iniaatang ninyo sa amin? Isagani: Ang mismong mga tungkuling buong layang iniatang ninyo sa inyong sarili nang pumasok kayo sa inyong orden, at ang mga ibig ninyong iatang pagkatapos, nang nasa loob na kayo! Ngunit, bilang estudyanteng Pilipino, hindi ko itinuturing na tungkulin kong suriin ang inyong asal kaugnay ng mga patakaran ng inyong orden, ng Katolisismo, ng pamahalaan, ng bayang Pilipino at ng sangkatauhan sa pangkalahatan: mga usapin iyan na kailangan ninyong lutasin kasama ang inyong mga tagapagtatag, ang Papa, ang pamahalaan, ang buong bayan, o ang Diyos; bilang estudyanteng Pilipino, lilimitahan ko ang aking sarili sa inyong mga tungkulin sa amin. Ang mga prayle sa pangkalahatan, bilang mga lokal na tagasuri ng pagtuturo sa mga lalawigan, at ang mga Dominikano lalo na, sa paghawak nila ng monopolyo sa buong pag-aaral ng kabataang Pilipino, ay nangako, sa harap ng walong milyong mamamayan, sa harap ng Espanya at sa harap ng sangkatauhan, na bahagi kami, na pabutihin nang pabutihin ang batang binhi, sa moral at sa pisikal, upang akayin ito sa kaligayahan, upang lumikha ng isang bayang may dangal, masagana, matalino, mabuti ang asal, marangal at tapat. At ngayon ay ako naman ang magtatanong: tinupad ba ng mga prayle ang kanilang pangako? Padre Fernández: Tinutupad namin... Isagani: Ah! Padre Fernández,—sabad ni Isagani;—kayo, nang nakapatong ang kamay sa inyong puso, ay makapagsasabing tinutupad ninyo, ngunit nang nakapatong ang kamay sa puso ng orden, sa puso ng lahat ng orden, hindi ninyo iyon masasabi nang hindi dinadaya ang inyong sarili! Ah, Padre Fernández! Kapag kaharap ko ang isang taong pinahahalagahan at iginagalang ko, mas gusto kong ako ang paratangan kaysa ako ang magparatang, mas gusto kong ipagtanggol ang sarili kaysa makasakit. Ngunit, yamang nasimulan na natin ang pagpapaliwanagan, ituloy natin hanggang sa dulo! Paano ginagampanan ang kanilang tungkulin ng mga nagsusuri ng pagtuturo sa mga bayan? Sa pamamagitan ng paghadlang dito! At ang mga may hawak na monopolyo rito sa pag-aaral, ang mga ibig humubog sa isip ng kabataan nang wala nang ibang sinumang kasali, paano nila tinutupad ang kanilang tungkulin? Sa pagtitipid hangga’t maaari sa karunungan, sa pagpatay sa bawat alab at sigla, sa paghamak sa bawat dangal, na siyang tanging nagpapakilos sa kaluluwa, at sa pagkikintal sa amin ng mga lumang ideya, ng mga lipas na paniwala, ng mga maling simulaing hindi umaayon sa buhay ng pag-unlad! Ah! Kung, kapag ang pinag-uusapan ay ang pagpapakain sa mga bilanggo, ang pagtustos sa mga kriminal, ay nagbubukas ang pamahalaan ng subasta upang hanapin ang tagapagtustos na mag-aalok ng pinakamabuting kondisyon sa pagkain, ang hindi gaanong magpapabaya sa kanilang mamatay sa gutom; kapag ang pinag-uusapan naman ay ang pagpapakain sa kaluluwa ng isang buong bayan, ang pagpapakain sa kabataan, sa pinakamalusog na bahagi, sa bahaging magiging bansa at lahat-lahat balang araw, hindi lamang hindi nagbubukas ang pamahalaan ng anumang subasta, kundi ipinagkakatiwala pa nito ang kapangyarihan sa mismong samahang nagyayabang na ayaw nito ng edukasyon, na ayaw nito ng anumang pag-unlad. Ano ang sasabihin natin kung ang tagapagtustos ng mga bilangguan, matapos niyang makuha sa pamamagitan ng mga intriga ang kontrata, ay pababayaan niyang manghina sa anemya ang kanyang mga bilanggo, at pakakainin sila ng lahat ng luma at bulok, at magdadahilan pagkatapos na hindi makabubuting malusog ang mga bilanggo, sapagkat ang mabuting kalusugan ay nagdudulot ng masasayang kaisipan, sapagkat ang kasiyahan ay nagpapabuti sa tao, at hindi dapat bumuti ang tao dahil kapaki-pakinabang sa tagapagtustos na marami ang kriminal? Ano ang sasabihin natin kung pagkatapos ay magsabwatan ang pamahalaan at ang tagapagtustos, dahil, sa sampu o labindalawang kuwartang tinatanggap ng isa sa bawat kriminal, ay lima ang napupunta sa isa pa? Kinakagat ni Padre Fernández ang kanyang mga labi. Padre Fernández: Napakabibigat na paratang iyan,—sabi niya,—at lumalampas kayo sa hangganan ng ating napagkasunduan. Isagani: Hindi, padre; ang usapin pa rin ng mga estudyante ang tinatalakay ko. Ang mga prayle, at hindi ko sinasabing kayo, sapagkat hindi ko kayo isinasama sa karamihan, ang mga prayle ng lahat ng orden ay naging mga tagapagtustos namin sa isip, at sinasabi at ipinahahayag nila, nang walang anumang hiya, na hindi makabubuting magkaroon kami ng kaliwanagan dahil balang araw ay ipahahayag namin na malaya na kami! Iyan ay ang hindi pagpayag na makakain ang bilanggo upang hindi siya bumuti at makalabas sa bilangguan. Ang kalayaan ay sa tao gaya ng edukasyon sa talino, at ang hindi pagpayag ng mga prayle na magkaroon kami nito ang pinagmumulan ng aming mga hinaing! Padre Fernández: Ang edukasyon ay ibinibigay lamang sa karapat-dapat dito!—tuyot na sagot ni Padre Fernández;—ang ibigay ito sa mga taong walang paninindigan at walang moralidad ay pagbababoy dito. Isagani: At bakit may mga taong walang paninindigan at walang moralidad? Nagkibit-balikat ang Dominikano. Padre Fernández: Mga kapintasang nasususo kasama ng gatas, nalalanghap sa sinapupunan ng mga pamilya... ano ba ang malay ko? Isagani: Ah, hindi, Padre Fernández!—marubdob na bulalas ng binata;—ayaw ninyong arukin ang paksa, ayaw ninyong tumingin sa bangin sa takot na makita roon ang anino ng inyong mga kapatid. Kung ano kami, kayo ang gumawa. Ang bayang sinisiil ay napipilitang maging mapagkunwari; ang pinagkakaitan ng katotohanan ay binibigyan ng kasinungalingan; ang nagiging maniniil ay nagluluwal ng mga alipin. Walang moralidad, sabi ninyo; sige na! bagaman maaaring pasinungalingan kayo ng mga estadistika, sapagkat dito ay hindi nagagawa ang mga krimeng gaya ng sa maraming bayang nabulag sa kanilang pagmamataas bilang mga tagapangaral ng moralidad. Ngunit, at nang hindi ko na susuriin ngayon kung ano ang bumubuo sa pagkatao at kung gaano kalaki ang bahagi ng natanggap na edukasyon sa moralidad, sumasang-ayon ako sa inyo na may mga kapintasan kami. Sino ang may kasalanan niyon? Kayo ba, na tatlong siglo’t kalahati nang hawak sa inyong mga kamay ang aming edukasyon, o kami na sumusunod sa lahat? Kung, matapos ang tatlong siglo’t kalahati, ay wala nang nagawa ang manlililok kundi isang karikatura, tiyak na wala siyang kakayahan. Padre Fernández: O kaya’y napakasama ng luwad na ginagamit niya. Isagani: Lalo pa siyang walang kakayahan kung gayon, sapagkat, alam niyang masama ito, hindi niya binibitawan ang luwad at patuloy na nagsasayang ng panahon... at hindi lamang siya walang kakayahan, nandaraya pa siya at nagnanakaw, sapagkat, batid niyang walang silbi ang kanyang gawa, ipinagpapatuloy niya ito upang matanggap ang sahod... at hindi lamang siya walang kakayahan at magnanakaw, kasuklam-suklam pa siya, sapagkat hinahadlangan niya ang sinumang ibang manlililok na subukin ang kanyang husay at tingnan kung makagagawa siya ng anumang may kabuluhan! Mapanirang inggit ng kawalang-kakayahan! Matalas ang sagot at nadama ni Padre Fernández na nahuli siya. Tiningnan niya si Isagani at para sa kanya ay mukha itong higante, hindi matatalo, nakasisindak, at sa unang pagkakataon sa kanyang buhay ay inakala niyang natalo siya ng isang estudyanteng Pilipino. Pinagsisihan niyang pinukaw niya ang pagtatalo, ngunit huli na. Sa kanyang kagipitan, at sa harap ng gayon kabigat na kalaban, naghanap siya ng mabuting kalasag at ang pamahalaan ang kanyang dinampot. Padre Fernández: Isinisisi ninyo sa amin ang lahat ng pagkukulang dahil kami lamang ang nakikita ninyo, kami na malapit,—sabi niya sa tinig na hindi na gaanong mapagmataas;—natural iyan, hindi ako nagtataka! Kinamumuhian ng bayan ang sundalo o ang alguwasil na humuhuli sa kanya at hindi ang hukom na nag-utos ng pagkabilanggo. Kayo at kami ay pawang sumasayaw sa kumpas ng iisang musika: kung sa musikang iyon ay itinataas ninyo ang paa kasabay namin, huwag ninyo kaming sisihin; ang musika ang nagpapakilos sa amin. Inaakala ba ninyong kaming mga prayle ay walang budhi at hindi nagnanais ng mabuti? Inaakala ba ninyong hindi namin kayo iniisip, na hindi namin iniisip ang aming tungkulin, at na kumakain lamang kami upang mabuhay at nabubuhay upang maghari? Sana nga ay ganoon lamang! Ngunit, gaya ninyo, sumusunod kami sa kumpas; naiipit kami sa pagitan ng espada at pader: kung hindi kayo ang magpapaalis sa amin, ang pamahalaan. Ang pamahalaan ang nag-uutos, at kung sino ang nag-uutos, siya ang nag-uutos, at cartuchera al cañón [sa letra, kartutsera sa kanyon: sunod na lamang, gaya ng sundalo]! Isagani: Mula riyan ay mahihinuha,—puna ni Isagani nang may mapait na ngiti,—na ibig ng pamahalaan ang pagkasira ng aming moralidad? Padre Fernández: O, hindi, hindi iyan ang ibig kong sabihin! Ang ibig kong sabihin ay may mga paniniwala, may mga teorya at batas na, bagaman ginawa nang may pinakamabuting hangarin, ay nagbubunga ng pinakamalulungkot na kahihinatnan. Ipaliliwanag ko nang mas mabuti sa pamamagitan ng isang halimbawa. Upang mapigilan ang isang maliit na kasamaan, gumagawa ng napakaraming batas na nagdudulot ng lalo pang malalaking kasamaan: corruptissima in republica plurimæ leges [kung saan pinakabulok ang republika, doon pinakamarami ang batas], sabi ni Tácito. Upang maiwasan ang isang kaso ng pandaraya, gumagawa ng isang milyon at kalahating panukalang pang-iwas at nakaiinsulto, na ang agad na epekto ay ang pukawin sa publiko ang paghahangad na iwasan at lusutan ang gayong mga pag-iingat: upang gawing kriminal ang isang bayan, kailangan lamang pagdudahan ang kanyang kabutihan. Magpalabas ng isang batas, hindi na rito, kundi sa Espanya, at makikita ninyo kung paano pinag-aaralan ang paraan ng paglusot dito, at iyon ay dahil nakalimutan ng mga mambabatas na kung gaano itinatago ang isang bagay ay lalo itong ninanais makita. Bakit itinuturing na malalaking katangian ng bayang Kastila ang pagkapilyo at pagkatuso, gayong walang ibang bayang kasingmarangal, kasingmapagmalaki at kasingmaginoo nito? Sapagkat ang aming mga mambabatas, nang may pinakamabuting hangarin, ay pinagdudahan ang kanyang kamaharlikaan, sinugatan ang kanyang pagmamalaki at hinamon ang kanyang pagkamaginoo! Ibig ba ninyong magbukas ng daan sa Espanya sa gitna ng mga bato? Kung gayon ay maglagay kayo roon ng isang mapag-utos na karatulang nagbabawal ng pagdaan, at ang bayan, bilang pagtutol sa pagpapataw, ay iiwan ang lansangan upang akyatin ang batuhan. Sa araw na sa Espanya ay ipagbawal ng isang mambabatas ang kabutihan at ipataw ang bisyo, kinabukasan ay magiging mabubuti ang lahat! Tumigil sandali ang Dominikano, at pagkatapos ay nagpatuloy: Padre Fernández: Ngunit sasabihin ninyong lumalayo tayo sa usapin; babalikan ko ito... Ang masasabi ko upang mapaniwala kayo ay na ang mga bisyong pinagdurusahan ninyo ay hindi dapat isisi ni sa amin ni sa pamahalaan; nasa di-ganap na pagkakaayos ng aming lipunan ang mga iyon, qui multum probat, nihil probat [ang nagpapatunay ng labis ay walang napapatunayan], na napapahamak dahil sa labis na pag-iingat, nagkukulang sa kailangan at nagmamalabis sa di-kailangan. Isagani: Kung inaamin ninyo ang mga kapintasang iyan sa inyong lipunan,—tugon ni Isagani,—bakit pa ito nanghihimasok sa pag-aayos ng ibang lipunan sa halip na asikasuhin muna ang sarili? Padre Fernández: Lumalayo tayo sa ating usapin, binata; dapat tanggapin ang teorya ng mga ganap nang pangyayari... Isagani: Sige! Tinatanggap ko iyan dahil iyan ay isang katotohanan, at patuloy akong nagtatanong: bakit, kung may kapintasan ang pagkakaayos ng inyong lipunan, ay hindi ninyo ito binabago, o kahit man lamang ay pinakikinggan ang tinig ng mga napipinsala? Padre Fernández: Malayo pa tayo: ang pinag-uusapan natin ay kung ano ang ibig ng mga estudyante mula sa mga prayle... Isagani: Mula sa sandaling magtago ang mga prayle sa likod ng pamahalaan, kailangang sa pamahalaan na humarap ang mga estudyante. Makatwiran ang puna; wala nang malulusutan doon. Padre Fernández: Hindi ako ang pamahalaan at hindi ko mapananagutan ang mga gawa nito. Ano ang ibig ng mga estudyanteng gawin namin para sa kanila sa loob ng mga hangganang kinakukulungan namin? Isagani: Na huwag ninyong hadlangan ang pagpapalaya sa pagtuturo, kundi tulungan pa ito. Umiling ang Dominikano. Padre Fernández: Nang hindi ko sinasabi ang aking sariling palagay, iyan ay paghiling sa aming magpakamatay,—sabi niya. Isagani: Sa kabaligtaran, iyan ay paghiling sa inyong magbigay-daan upang hindi namin kayo masagasaan at madurog. Padre Fernández: Hm!—sabi ni Padre Fernández, habang humihinto at nag-iisip.—Magsimula kayo sa paghiling ng isang bagay na hindi gaanong mabigat, isang bagay na maipagkakaloob ng bawat isa sa amin nang hindi nababawasan ang kanyang dangal at mga pribilehiyo, sapagkat kung magkakaunawaan tayo at mabubuhay nang payapa, bakit pa ang mga poot, bakit pa ang mga paghihinala? Isagani: Bumaba na tayo kung gayon sa mga detalye... Padre Fernández: Oo, sapagkat kung gagalawin natin ang mga pundasyon, maibubuwal natin ang gusali. Isagani: Pumunta na nga tayo sa mga detalye, iwan na natin ang larangan ng mga simulain,—tugon ni Isagani nang nakangiti;—at nang hindi ko rin sinasabi ang aking sariling palagay—at dito ay idiniin ng binata ang parirala—titigil ang mga estudyante sa kanilang saloobin at lalambot ang ilang gaspang kung marunong lamang ang mga propesor na pakitunguhan sila nang mas mabuti kaysa sa ginagawa nila hanggang ngayon... Nasa inyong mga kamay iyan. Padre Fernández: Ano?—tanong ng Dominikano;—may reklamo ba ang mga estudyante sa aking asal? Isagani: Padre, napagkasunduan natin mula pa sa simula na hindi natin pag-uusapan ni kayo ni ako. Pangkalahatan ang ating pinag-uusapan: marami sa mga estudyante, bukod sa hindi sila gaanong nakikinabang sa mga taong ginugol nila sa mga klase, ang madalas na nag-iiwan doon ng mga gutay-gutay na bahagi ng kanilang dangal, kung hindi man ang buo. Kinagat ni Padre Fernández ang kanyang mga labi. Padre Fernández: Walang pumipilit sa kanilang mag-aral; hindi nabubungkal ang mga bukid,—tuyot niyang puna. Isagani: Mayroon, may bagay na pumipilit sa kanilang mag-aral,—tugon ni Isagani sa gayon ding tono, habang tinitingnan nang harapan ang Dominikano.—Bukod sa tungkulin ng bawat isa na hanapin ang kanyang kaganapan, may likas na pagnanais sa tao na linangin ang kanyang talino, pagnanais na dito ay lalong malakas habang lalong sinisikil; at ang nagbibigay ng kanyang ginto at ng kanyang buhay sa Estado ay may karapatang hingin dito na bigyan siya ng liwanag upang kumita nang mas mabuti ng kanyang ginto at mapangalagaan nang mas mabuti ang kanyang buhay. Oo, padre; may bagay na pumipilit sa kanila, at ang bagay na iyon ay ang pamahalaan mismo, kayo mismo, na walang awang nanunuya sa Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo] na walang pinag-aralan at ipinagkakait sa kanya ang kanyang mga karapatan, batay sa pagiging mangmang niya. Hinuhubaran ninyo siya at pagkatapos ay pinagtatawanan ninyo ang kanyang kahubaran! Hindi sumagot si Padre Fernández; nagpatuloy siya sa paglalakad-lakad, ngunit nang balisang-balisa, na parang lubhang nababagabag. Isagani: Sinasabi ninyong hindi nabubungkal ang mga bukid!—patuloy ni Isagani sa ibang tono, matapos ang maikling paghinto;—huwag na nating suriin ngayon kung bakit, sapagkat mapapalayo tayo; ngunit kayo, Padre Fernández, kayo, propesor, kayo, taong maalam, ay ibig ninyo ang isang bayan ng mga manggagawang upahan, ng mga magbubukid! Para sa inyo ba ang magbubukid ang ganap na kalagayang maaaring marating ng tao sa kanyang ebolusyon? O ibig ba ninyo ang karunungan para sa inyong sarili at ang paggawa para sa iba? Padre Fernández: Hindi, ibig ko ang karunungan para sa karapat-dapat dito, para sa marunong mag-ingat nito,—sagot niya;—kapag nagpakita ang mga estudyante ng patunay na mahal nila ito; kapag may makikita nang mga kabataang may paninindigan, mga kabataang marunong ipagtanggol ang kanilang dangal at ipagalang ito, magkakaroon ng karunungan, magkakaroon na rin ng mga propesor na iginagalang! Kung may mga propesor na nang-aabuso ay dahil may mga estudyanteng nagpapaubaya! Isagani: Kapag may mga propesor na, magkakaroon ng mga estudyante! Padre Fernández: Magsimula kayo sa pagbabago ng inyong sarili, kayo na siyang nangangailangan ng pagbabago, at susunod kami. Isagani: Oo,—sabi ni Isagani nang may mapait na tawa;—kami ang magsimula sapagkat nasa panig namin ang kahirapan! Alam na alam ninyo kung ano ang naghihintay sa estudyanteng humaharap sa isang propesor: kayo mismo, sa kabila ng inyong pagmamahal sa katarungan, sa kabila ng inyong mabubuting damdamin, ay hirap na hirap na nagpipigil habang sinasabi ko sa inyo ang mapapait na katotohanan, kayo mismo, Padre Fernández! Anong mabuti ang napala ng sinumang nagnais na maghasik sa amin ng ibang mga ideya? At anong mga kasamaan ang bumuhos sa inyo dahil nagnais kayong maging mabuti at tuparin ang inyong tungkulin? Padre Fernández: Ginoong Isagani,—sabi ng Dominikano, habang iniaabot ang kanyang kamay;—bagaman tila walang praktikal na kinalabasan ang usapang ito, may napakinabangan pa rin; sasabihin ko sa aking mga kapatid ang mga sinabi ninyo sa akin at umaasa akong may magagawa. Ang kinatatakutan ko lamang ay baka hindi sila maniwalang umiiral kayo... Isagani: Iyan din ang kinatatakutan ko,—tugon ni Isagani, habang kinakamayan ang Dominikano;—natatakot akong hindi maniwala ang aking mga kaibigan na umiiral kayo, gaya ng pagharap ninyo sa akin ngayon. At ang binata, sa pagtatapos ng panayam, ay nagpaalam. Binuksan ni Padre Fernández ang pinto para sa kanya, at sinundan niya ito ng tingin hanggang sa makita niyang mawala ito sa pagliko sa pasilyo. Matagal niyang pinakinggan ang yabag ng mga hakbang nito, pagkatapos ay pumasok siya sa kanyang selda at hinintay na lumitaw ito sa kalye. Nakita nga niya ito; narinig niyang sinabi nito sa isang kasamang nagtatanong kung saan ito pupunta: Isagani: Sa Gobierno Civil [tanggapan ng gobernador sibil ng Maynila]! Titingnan ko ang mga paskil at sasama ako sa iba! Ang kasama, natakot, ay napatitig sa kanya na gaya ng pagtitig sa isang taong nagpapakamatay, at tumakbong palayo. Padre Fernández: Kawawang binata!—bulong ni Padre Fernández, habang nararamdamang nangingilid ang luha sa kanyang mga mata;—kinaiinggitan ko ang mga Heswita na nagpalaki sa iyo! Lubos na nagkakamali si Padre Fernández; itinatwa ng mga Heswita si Isagani, at nang malaman nila nang hapong iyon na dinakip siya, sinabi nilang ipinapahamak sila nito. Mga Heswita: Napapahamak ang binatang iyan at mapipinsala tayo! Ipaalam na hindi rito niya natutunan ang mga ideyang iyan! Hindi nagsisinungaling ang mga Heswita, hindi: ang mga ideyang iyon ay ibinibigay lamang ng Diyos sa pamamagitan ng Kalikasan. ============================================================================== KABANATA XXVIII: TATAKOT ============================================================================== Nagkaroon ng inspirasyon ng propeta si Ben Zayb nang igiit niya ilang araw na nakalipas sa kanyang pahayagan na ang edukasyon ay nakapipinsala, lubhang nakapipinsala para sa Kapuluang Pilipinas: ngayon, dahil sa mga pangyayari nang Biyernes ng mga paskil, ay nagyayabang ang manunulat at inaawit ang kanyang tagumpay, na iniwang maliit at litong-lito ang kanyang kalaban na si Horatius, na nangahas tumuya sa kanya sa seksyong Pirotecnia [seksyon ng panunuya sa pahayagan] sa ganitong paraan: Mula sa aming kapwa-pahayagang El Grito [Ang Sigaw ng Integridad]: «Ang edukasyon ay nakapipinsala, lubhang nakapipinsala para sa Kapuluang Pilipinas!» Nauunawaan. Matagal nang inaakala ng El Grito na kinakatawan nito ang bayang Pilipino; ergo [kung gayon]... gaya ng sasabihin ni Fray Ibañez, kung marunong lamang siya ng Latin. Ngunit nagiging Muslim si Fray Ibañez kapag sumusulat, at alam natin kung paano pinakikitunguhan ng mga Muslim ang edukasyon. Testiga [saksi nito], gaya ng sinabi ng isang mangangaral ng hari: ang aklatan ng Alejandría! Ngayon ay tama nga siya, siya, si Ben Zayb! Siya nga lamang ang nag-iisip tungkol sa Pilipinas, siya lamang ang nakatatanaw nang maaga sa mga pangyayari! Tunay nga, ang balitang may natagpuang mga mapanghimagsik na paskil sa mga pinto ng Unibersidad ay hindi lamang nakaalis ng gana sa marami at nakasira ng pagtunaw ng pagkain sa iba, kundi nagpabalisa rin sa mga mahinahong Tsino, na hindi na nangahas maupo sa kanilang mga tindahan na nakatiklop ang isang binti gaya ng kaugalian, sa takot na baka magkulang sila ng panahon upang iunat ito at tumakbo. Pagsapit ng ikalabing-isa ng umaga, bagaman nagpatuloy ang araw sa kanyang landas at hindi lumitaw ang Kanyang Ekselensiya, ang Kapitan Heneral, sa unahan ng kanyang mga matagumpay na hukbo, ay lumaki pa rin ang pangamba: ang mga prayle na dating madalas sa basar ni Quiroga ay hindi nagsilitaw, at ang palatandaang ito ay nagbadya ng kakila-kilabot na mga kapahamakan. Kung ang araw ay sumikat na parisukat at ang mga imahen ni Kristo ay nakapantalon, hindi sana gaanong nabahala si Quiroga: inakala sana niyang liampó [larong Tsino] ang araw at mga manlalarong chapdiquí [larong Tsino] na naiwang walang kamiseta ang mga banal na imahen; ngunit ang hindi pagdating ng mga prayle gayong kararating lamang sa kanya ng mga balita! Sa utos ng isang provincial [pinuno ng orden sa kapuluan] na kaibigan niya, ipinagbawal ni Quiroga ang pagpasok sa kanyang mga bahay-sugalan ng liampó at chapdiquí sa sinumang Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo] na hindi matagal nang kakilala; natatakot ang magiging konsul ng mga Tsino na baka agawin ang mga halagang natatalo roon ng mga kaawa-awa. Matapos ayusin ang kanyang basar sa paraang maaaring agad itong maisara sa sandali ng panganib, nagpasama siya ng isang bantay ng Veterana [pulisya ng Maynila] para sa maikling landas na naghihiwalay sa kanyang bahay at sa kay Simoun. Para kay Quiroga, ang pagkakataong ito ang pinakaangkop upang magamit ang mga riple at kartutso na nasa kanyang kamalig, sa paraang itinuro ng alahero: inaasahang sa mga susunod na araw ay magkakaroon ng mga paghahalughog, at kung gayon, ilang bilanggo, ilang taong natakot ang magbibigay ng lahat ng kanilang naipon! Laro ito ng mga sinaunang carabinero [bantay ng buwis at adwana] na magpasok ng tabako at dahong kontrabando sa ilalim ng mga bahay, magkunwaring maghalughog pagkatapos, at pilitin ang kahabag-habag na may-ari na magbayad ng suhol o multa! Ngunit ang sining ay nagiging mahusay at, nang hindi na monopolyo ang tabako, ay nauuwi na ngayon sa mga ipinagbabawal na sandata! Ngunit ayaw makakita ninuman si Simoun at ipinasabi sa Tsinong si Quiroga na hayaan na lamang ang mga bagay gaya ng dati, kaya’t nagpunta ito kay Don Custodio upang itanong kung dapat ba o hindi niyang armasan ang kanyang basar, ngunit hindi rin tumatanggap si Don Custodio: nag-aaral noon ng isang panukala sa pagtatanggol sakaling makubkob. Naalala niya si Ben Zayb upang humingi ng balita, ngunit, nang matagpuan itong sandatahan hanggang ngipin at ginagamit na pampabigat ng papel ang dalawang kargadong rebolber, agad nagpaalam si Quiroga sa lalong madaling panahon at nagtago sa kanyang bahay, nahiga sa dahilang masama ang kanyang pakiramdam. Pagsapit ng ikaapat ng hapon ay hindi na usapin ng simpleng mga paskil ang pinag-uusapan. Bumubulong-bulong ang mga sabi-sabi ng pagkakaunawaan sa pagitan ng mga estudyante at ng mga remontado [tumakas sa bundok, mga tulisan] ng San Mateo; pinaniniwalaang sa isang pansiteria ay nanumpa silang gulatin ang lungsod; napag-usapan ang mga barkong Aleman, sa labas ng look, upang tumulong sa kilusan, at ang isang pangkat ng mga kabataan na, sa balatkayo ng protesta at pagka-maka-Espanya, ay pupunta sa Malakañang upang magpailalim sa utos ng Heneral, at nadakip dahil natuklasang sandatahan sila. Iniligtas ng Awa ng Langit ang Kanyang Ekselensiya sa pagtanggap sa mga maagang kriminal na iyon, sapagkat nakikipagpulong noon sa mga Provincial, sa Bise Rektor, at kay Padre Irene, na inatasan ni Padre Salví. Maraming katotohanan sa mga sabi-sabing ito kung paniniwalaan natin si Padre Irene, na kinahapunan ay dumalaw kay Kapitan Tiago. Ayon sa kanya, may ilang taong nagpayo sa Kanyang Ekselensiya na samantalahin ang pagkakataon upang magpukaw ng takot at magbigay nang minsan at para sa habang panahon ng isang mabuting aral sa mga filibusterillo [hamak na kaaway ng pamahalaan]. Isang Tinig: Ilang babarilin,—wika ng isa,—may dalawang dosenang repormista, ipatatapon kaagad sa gitna ng katahimikan ng gabi, ay tuluyang papawi magpakailanman sa init ng loob ng mga di-kuntento! Isa pang Tinig: Huwag,—tugon ng isa pang may mabuting puso;—sapat nang libutin ng mga tropa ang mga lansangan, ang batalyon ng kabalyerya halimbawa, na nakahugot ang mga sable; sapat nang kaladkarin ang ilang kanyon... sapat na iyon! Napakatakutin ng bayan at lahat ay papasok sa kani-kanilang bahay. Ikatlong Tinig: Hindi, hindi,—himok ng isa pa;—ito ang pagkakataon upang maalis ang kaaway; hindi sapat na pumasok sila sa kanilang mga bahay, kailangan silang palabasin, gaya ng masasamang simbuyo, sa pamamagitan ng sinapismo [pampahid na mustasa na nakakapaso]. Kung hindi sila magpasyang mag-alsa, kailangan silang pukawin sa pamamagitan ng mga ahenteng manunulsol... Ako ay naniniwalang dapat nakaamba sa sandata ang mga tropa at magkunwaring walang bahala at walang malasakit, upang magmatapang sila at sa anumang kaguluhan, dagan sila roon, at bagsik! Ikaapat na Tinig: Ang layunin ang nagbibigay-katwiran sa mga paraan,—sabi ng isa pa;—ang ating layunin ay ang ating banal na Relihiyon at ang integridad ng Inang Espanya. Ideklara ang estado de sitio [batas militar], at sa pinakamaliit na gulo, dakpin ang lahat ng mayayaman at may pinag-aralan at... linisin ang bansa! Padre Irene: Kung hindi lamang ako dumating sa tamang panahon upang ipayo ang pagpipigil,—dugtong ni Padre Irene, na nakaharap kay Kapitan Tiago,—tiyak na dumadaloy na ngayon ang dugo sa mga lansangan. Kayo ang nasa isip ko, kapitan... Hindi gaanong nakamtan ng pangkat ng mararahas mula sa Heneral, at hinahanap-hanap nila si Simoun... Ah! Kung hindi lamang nagkasakit si Simoun... Dahil sa pagkakabilanggo ni Basilio at sa paghahalughog na ginawa pagkatapos sa kanyang mga aklat at papel, naging may sakit na si Kapitan Tiago. Ngayon ay dumating si Padre Irene upang dagdagan ang kanyang takot sa pamamagitan ng mga kuwentong nakakatindig-balahibo. Dinaig ang kahabag-habag ng isang di-maipaliwanag na takot na unang nahayag sa bahagyang panginginig, na mabilis na tumindi hanggang hindi na siya makapagsalita. Nakamulat ang mga mata, pawisan ang noo, nanghawak siya sa braso ni Padre Irene, sinikap bumangon, ngunit hindi niya nagawa at, matapos maglabas ng dalawang hilik, bumagsak nang mabigat sa unan. Nakamulat ang mga mata ni Kapitan Tiago at naglalaway: patay na siya. Nasindak si Padre Irene at tumakas, at dahil nakakapit sa kanya ang bangkay, sa kanyang pagtakas ay nakaladkad niya ito mula sa kama, naiwan sa gitna ng silid. Pagsapit ng gabi ay umabot sa sukdulan ang takot. Naganap ang ilang pangyayaring nagpaniwala sa mga matatakutin na may mga ahenteng manunulsol nga. Dahil sa isang binyag, naghagis ng ilang kuwarta sa mga bata at natural na nagkaroon ng kaunting kaguluhan sa pinto ng simbahan. Nagkataong dumaan noon doon ang isang matapang na militar na, sa may iniisip, ay inakalang ang kaguluhan ay isang pakana ng mga filibustero [kaaway ng pamahalaan], at sumugod na hawak ang sable sa mga bata, pumasok sa templo, at kung hindi lamang siya nasalabid sa kurtinang nakabitin mula sa koro, wala sanang matitirang buhay sa loob. Nang makita ito ng mga matatakutin at magtakbuhan na ipinamamalita na nagsimula na ang himagsikan, ay isang saglit lamang ang nangyari. Nagsarahan nang padalos-dalos ang ilang tindahang nakabukas pa, may mga Tsinong naiwan sa labas ang mga piraso ng tela, at hindi kakaunting babae ang nawalan ng tsinelas sa pagtakbo sa mga lansangan. Sa kabutihang-palad ay isa lamang ang nasugatan at ilan ang nagkapasa, kabilang na ang militar mismo nang bumagsak habang nakikipaglaban sa kurtinang may amoy ng balabal ng filibusterismo [paghihimagsik laban sa Espanya]. Ang gayong kabayanihan ay nagbigay sa kanya ng gayong katanyagan, at isang katanyagang napakadalisay, kaya’t maigi sana kung ang lahat ng katanyagan ay makakamit sa gayunding paraan! Kakaunti sana ang iiyak na mga ina at mas marami sana ang naninirahan sa lupa! Sa isang arrabal [karatig-pook sa labas ng lungsod] ay nahuli ng mga kapitbahay ang dalawang tao na naglilibing ng mga sandata sa ilalim ng isang bahay na tabla. Nagkagulo ang pook; nais ng mga naninirahan na habulin ang mga di-kilala upang patayin at iharap sa mga awtoridad, ngunit pinakalma sila ng isang kapitbahay sa pagsasabing sapat nang iharap sa hukuman ang katawan ng pagkakasala. Mga lumang baril naman ang mga iyon na tiyak na makakasugat sa unang gustong gumamit ng mga ito. Isang Hambog: Mabuti!—sabi ng isang mayabang;—kung gusto nilang mag-alsa tayo, sige! Ngunit ang mayabang ay pinagbuhatan ng kamay at sinuntok, kinurot ng mga babae na para bang siya ang may-ari ng mga baril. Sa Ermita ay mas malubha ang nangyari, bagaman mas kaunti ang ingay, at iyon pa’t nagkaputukan. Isang maingat na kawani na sandatahan hanggang ngipin ang nakakita, nang magtakipsilim, ng isang bultong malapit sa kanyang bahay; basta na lamang niya itong inakalang estudyante at pinakawalan ang dalawang putok ng rebolber. Ang bulto pala pagkatapos ay isang bantay ng Veterana at inilibing nila ito at, pax Christi [kapayapaan ni Kristo]! Mutis [wala nang imik]! Sa Dulumbayan ay umalingawngaw rin ang ilang putok, at namatay rito ang isang kawawang matandang bingi, na hindi narinig ang quién vive [sino iyan?, hamon ng bantay] ng sentinela, at isang baboy na nakarinig nito ngunit hindi sumagot ng España. Hindi agad nailibing ang matanda sapagkat wala siyang ipambayad sa libing, at ang baboy ay kinain. Sa Maynila, sa isang tindahan ng matamis na malapit sa Unibersidad, na madalas puntahan ng mga estudyante, ganito pinag-uusapan ang mga pagkakabilanggo: Tindera: Ya cogí ba con Tadeo? [Nahuli na ba si Tadeo?]—tanong ng may-ari. Isang Estudyante: Abá, ñora [Aba, ginang]—sagot ng isang estudyanteng naninirahan sa Parián;—pusilau ya! [binaril na!] Tindera: Pusilau! Nakú! No pa ta pagá conmigo su deuda! [Binaril! Naku! Hindi pa nababayaran sa akin ang kanyang utang!] Isang Estudyante: Ay! No jablá vos puelte, ñora, baká pa di quedá vos cómplice. Ya quemá yo ga el libro que ya dale prestau conmigo! Baká pa di riquisá y di encontrá! Andá vos listo, ñora! [Ay! Huwag kang maingay, ginang, baka ka pa madamay. Sinunog ko na ang aklat na ipinahiram niya sa akin! Baka pa halughugin at matagpuan! Mag-ingat ka, ginang!] Tindera: Ta quedá dice preso Isagani? [Nakulong daw ba si Isagani?] Isang Estudyante: Loco-loco tambien aquel Isagani [Baliw-baliw rin iyang si Isagani]—sabi ng estudyante na galit na galit;—no sana di cogí con ele, ta andá pa presentá! O, bueno ga, que topá rayo con ele! Siguro pusilau! [sana’y hindi siya nahuli, nagpunta pa siyang magpakita! O, mabuti nga, tamaan sana siya ng lintik! Tiyak na binaril!] Nagkibit-balikat ang may-ari. Tindera: Conmigo no ta debí nada! Y cosa di jasé Paulita? [Wala siyang utang sa akin! At ano ang gagawin ni Paulita?] Isang Estudyante: No di faltá novio, ñora. Siguro di llorá un poco, luego di casá con un español! [Hindi mawawalan ng kasintahan, ginang. Tiyak na iiyak nang kaunti, pagkatapos ay magpapakasal sa isang Kastila!] Isa sa pinakamalulungkot na gabi iyon. Sa mga bahay ay dinarasal ang rosaryo at ang mga banal na babae ay naghahandog ng tig-isang Ama Namin at requiem [dasal sa patay] para sa mga kaluluwa ng mga kamag-anak at kaibigan. Pagsapit ng ikawalo ng gabi ay halos walang makitang dumaraan: paminsan-minsan lamang maririnig ang takbo ng isang kabayong ang mga tagiliran ay pinapalo nang maingay ng isang sable, pagkatapos ay mga pito ng mga bantay, mga karwaheng humahagibis na parang hinahabol ng mga pulutong ng mga filibustero. Gayunman, hindi sa lahat ng dako naghari ang takot. Sa pandayan ng pilak na tinutuluyan ni Plácido Penitente ay pinag-uusapan din ang mga pangyayari at tinatalakay nang may kaunting kalayaan. Manggagawang Payat: Hindi ako naniniwala sa mga paskil!—sabi ng isang manggagawang payat at kupas sa kakahawak ng soplete [kasangkapang panghihip ng apoy sa pagpipilak];—para sa akin ay gawa iyon ni Padre Salví! Maestrong Platero: Ehem, ehem!—tumikhim ang maestrong platero, isang taong napakaingat na, sa takot na mapagbintangang duwag, ay hindi makaputol sa usapan. Nagkasya na lamang ang mabuting lalaki sa pagtikhim, kinindatan ang kanyang katulong at tumingin sa lansangan, na animo’y sinasabi rito: Maestrong Platero: Maaari tayong tiktikan! Manggagawang Payat: Dahil sa opereta!—patuloy ng manggagawa. Taong Mapaniwalain: Ohó!—bulalas ng isang mukhang mapaniwalain;—iyan na nga ang sinasabi ko! Kaya pala... Eskribyente: Hm!—tugon ng isang eskribyente sa tono ng pagkahabag;—totoo ang tungkol sa mga paskil, Chichoy, ngunit ibibigay ko sa iyo ang paliwanag! At idinugtong niya sa tinig na mahiwaga: Eskribyente: Isa itong pakana ng Tsinong si Quiroga! Maestrong Platero: Ehem, ehem!—muling tumikhim ang maestro habang inililipat ang sapa [katas ng nginuyang nganga] ng buyo mula sa isang pisngi patungo sa kabila. Eskribyente: Maniwala ka sa akin, Chichoy, sa Tsinong si Quiroga! Narinig ko ito sa opisina! Taong Mapaniwalain: Naku, tiyak nga!—bulalas ng mapaniwalain, na naniwala na agad. Eskribyente: Si Quiroga,—patuloy ng eskribyente,—ay may isandaang libong piso sa pilak na Mehikano sa look. Paano ipapasok ang mga iyon? Payak lamang; gumawa siya ng mga paskil, sinasamantala ang usapin ng mga estudyante, at habang nagkakagulo ang lahat, pum! Sinusuhulan ang mga kawani at nakakalusot ang mga kahon! Taong Mapaniwalain: Tama, tama!—bulalas ng mapaniwalain habang sumuntok sa mesa.—Tama! Kaya pala ang Tsinong si Quiroga... kaya nga! At napilitan siyang tumahimik sapagkat hindi alam kung ano pa ang sasabihin tungkol sa Tsinong si Quiroga. Chichoy: At tayo pa ba ang magbabayad sa mga basag na pinggan...?—tanong ni Chichoy na galit na galit. Maestrong Platero: Ehem, ehem, ehhhem!—tumikhim ang platero nang marinig ang papalapit na mga yabag sa lansangan. Tunay ngang papalapit ang mga yabag, at sa pandayan ng pilak ay nagsitahimik ang lahat. Maestrong Platero: Si San Pascual Bailón ay isang dakilang santo,—malakas na sabi ng platero nang may pagkukunwari, habang kinikindatan ang iba;—si San Pascual Bailón... Nang sandaling iyon ay sumungaw ang mukha ni Plácido Penitente, kasama ang manggagawa ng paputok na nakita nating tumatanggap ng mga utos ni Simoun. Pinaligiran ng lahat ang mga bagong dating, nagtatanong ng balita. Plácido: Hindi ko nakausap ang mga bilanggo,—sagot ni Plácido;—mga tatlumpu sila! Isang Lalaki: Maging handa kayo!—dugtong ng manggagawa ng paputok, na nagpalitan ng mapagkaunawang tingin kay Plácido;—may patayan daw ngayong gabi... Chichoy: Ha? Lintik!—bulalas ni Chichoy, at naghanap ng sandata sa paligid ngunit wala siyang makita, kaya kinuha ang kanyang soplete. Naupo ang maestro; nanginginig ang kanyang mga binti. Nakikita na ng mapaniwalain ang sarili na kinatay at umiiyak nang maaga para sa kapalaran ng kanyang pamilya. Eskribyente: Hindi!—sabi ng eskribyente;—walang mangyayaring patayan! Ang tagapayo ng—at gumawa siya ng mahiwagang senyas—ay may sakit, sa kabutihang-palad. Isang Tinig: Si Simoun! Maestrong Platero: Ehem, ehem, ehhhem! Muling nagpalitan ng tingin si Plácido at ang manggagawa ng paputok. Isa pang Tinig: Kung hindi lamang nagkasakit iyon... Isang Lalaki: May isinasagawang kunwaring himagsikan!—pabaya-bayang dugtong ng manggagawa ng paputok, habang nagsisindi ng sigarilyo sa ibabaw ng tubo ng kingke;—at ano kaya ang gagawin natin? Chichoy: E kung gayon, gawin na natin ito nang totohanan, yamang kakatayin din naman tayo... Ang marahas na ubo na dumapo sa platero ang pumigil upang marinig ang karugtong ng pangungusap. Tiyak na kakila-kilabot na mga bagay ang sinasabi ni Chichoy sapagkat gumagawa siya ng mga galaw na pamatay sa pamamagitan ng kanyang soplete at nagmumukhang isang trahedyanteng Hapones. Chichoy: Sabihin ninyong nagpapanggap siyang may sakit dahil natatakot lumabas! Kapag nakita ko siya... Muling sinalakay ng isang napakalakas na ubo ang maestro at nauwi sa pagmamakaawa sa lahat na magsiuwi na. Isang Lalaki: Gayunman, maghanda, maghanda,—sabi ng manggagawa ng paputok.—Kung pipilitin nila tayong pumatay o mamatay... Muling sinalakay ng ubo ang kawawang patron at ang mga manggagawa o katulong ay umuwi sa kani-kanilang bahay, dala ang mga martilyo, lagari at iba pang kasangkapang higit-kulang na matalim, higit-kulang na mabigat, naghahandang ipagbili nang mahal ang kanilang buhay. Muling lumabas si Plácido at ang manggagawa ng paputok. Maestrong Platero: Hinahon, hinahon!—payo ng maestro sa tinig na animo’y iiyak. Taong Mapaniwalain: Kayo na lamang ang bahala sa aking biyuda at mga ulila!—pagmamakaawa ng mapaniwalain sa tinig na lalong animo’y iiyak. Nakikita na ng kawawang lalaki ang sarili na puno ng mga bala at nakalibing. Nang gabing iyon ay pinalitan ng mga artilyerong peninsular [isinilang sa Espanya] ang mga bantay sa mga pinto ng lungsod, at kinabukasan, sa unang mga sinag ng araw, si Ben Zayb, na nangahas maglakad-lakad sa umaga upang tingnan ang kalagayan ng mga muog, ay nakatagpo sa glacis [patag na dalisdis sa labas ng kuta] malapit sa Luneta, ng bangkay ng isang batang india [katutubong dalaga], kalahating hubad at pinabayaan. Nangilabot si Ben Zayb at matapos itong galawin ng kanyang baston, at tumingin sa gawi ng mga pinto, ay nagpatuloy sa kanyang lakad, iniisip na gumawa tungkol sa pangyayari ng isang maikling kuwentong madamdamin. Gayunman, walang anumang pahiwatig ang lumitaw sa mga pahayagan sa mga sumunod na araw, na ang inukol ay sa mga pagkakadapa at pagkadulas dahil sa mga balat ng saging, at, sa kawalan ng balita, si Ben Zayb mismo ay napilitang talakayin nang mahaba ang isang siklon na sumira ng mga bayan sa Amerika at ikinamatay ng mahigit dalawang libong tao. Bukod sa iba pang kagandahan ay sinabi niya: «Ang damdamin ng pagkakawanggawa, NA HIGIT NA LAGANAP SA MGA BAYANG KATOLIKO KAYSA SA ALINMANG IBA, at ang alaala Niya na dahil sa gayunding simbuyo ay inialay ang sarili para sa sangkatauhan, ay umaantig (sic) sa atin tungo sa habag sa mga kasawian ng ating mga kapwa at upang magsumamo na sa bayang ito, na lubhang pinarusahan ng mga siklon, ay huwag mangyari ang mga tanawing kasindlungkot ng mga kinailangang masaksihan ng mga naninirahan sa Estados Unidos!» Hindi pinalampas ni Horatius ang pagkakataon at, nang hindi rin binabanggit ang mga patay, ni ang kawawang india na pinaslang, ni ang mga pang-aapi, ay sumagot sa kanya sa kanyang Pirotecnia: «Matapos ang gayong karaming kawanggawa at gayong karaming pagkamakatao, si Fray Ibañez, ibig kong sabihin si Ben Zayb, ay nauuwi sa paghingi para sa Pilipinas. Ngunit mauunawaan ito. Sapagkat hindi siya Katoliko at ang damdamin ng kawanggawa ay higit na laganap, atbp., atbp., atbp.» ============================================================================== KABANATA XXIX: MGA HULING SALITA TUNGKOL KAY KAPITAN TIAGO ============================================================================== Kung ano ang buhay, gayundin ang wakas. Maganda ang naging wakas ni Kapitan Tiago, ibig sabihin, nagkaroon siya ng libing na bihira ang katulad. Totoo na ipinaalala ng kura ng parokya kay Padre Irene na namatay si Kapitan Tiago nang hindi nakapangumpisal, ngunit ang mabait na pari, nakangiti nang may pang-uuyam, ay kinuskos ang dulo ng kanyang ilong at sumagot: Padre Irene: Ano ba kayo, sa akin pa ninyo iyan sasabihin! Kung ipagkakait natin ang mga seremonya ng libing sa lahat ng namamatay nang walang kumpisal, malilimutan na natin ang De profundis [salmong dinadasal para sa mga patay]. Ang ganyang kahigpitan, gaya ng alam na alam ninyo, ay pinananatili lamang kapag ang hindi nagsisi ay wala ring maibabayad; ngunit kay Kapitan Tiago!... Naku! Kayo nga’y nakapaglibing na ng mga Tsinong di-binyagan, at may misa pa para sa patay! Hinirang ni Kapitan Tiago si Padre Irene bilang tagapangasiwa at tagapagpatupad ng kanyang testamento, at ipinamana niya ang kanyang mga ari-arian, ang isang bahagi sa Santa Clara, ang isang bahagi sa Papa, sa Arsobispo, sa mga korporasyong relihiyoso, at nag-iwan siya ng dalawampung piso para sa matrikula ng mga mahihirap na estudyante. Ang huling probisyong ito ay idinikta sa mungkahi ni Padre Irene, bilang tagapagtanggol ng mga kabataang nag-aaral. Pinawalang-bisa ni Kapitan Tiago ang pamanang dalawampu’t limang piso na iniiwan niya kay Basilio, dahil sa kawalang-utang-na-loob na ipinakita ng binata nitong mga huling araw, ngunit ibinalik iyon ni Padre Irene at ipinahayag na sasagutin niya iyon mula sa sarili niyang bulsa at konsensiya. Sa bahay ng namatay, na dinagsa kinabukasan ng mga dating kakilala at kaibigan, pinag-uusapang mabuti ang isang himala. Sinasabing sa mismong sandali ng kanyang paghihingalo, nagpakita sa mga madre ang kaluluwa ni Kapitan Tiago, napapalibutan ng maningning na liwanag. Iniligtas ito ng Diyos, salamat sa maraming misang ipinamisa niya at sa kanyang mga banal na pamana. Pinag-uusapan ang balita, nagkakahugis ito, nadaragdagan ng mga detalye, at walang sinumang nag-aalinlangan dito. Inilalarawan ang kasuotan ni Kapitan Tiago: siyempre, ang frac [pormal na amerikanang may buntot], ang pisnging nakaumbok sa sapa [katas ng nginuyang nganga] ng buyo, at hindi rin nakalimutan ang pipa sa paghitit ng opyo at ang manok na sasabungin. Ang sakristan mayor, na nasa grupo, ay taimtim na tumatango, at inisip na kapag namatay siya, magpapakita siyang dala ang kanyang tasa ng puting taho, sapagkat kung wala ang nakapagpapaginhawang almusal na iyon, hindi niya maunawaan ang kaligayahan, sa langit man o sa lupa. Tungkol sa paksang ito, at dahil hindi nila mapag-usapan ang mga pangyayari noong nakaraang araw, at dahil may mga sugarol doon, napakaraming kakatwang opinyon ang lumabas: nanghuhula sila kung aanyayahan o hindi ni Kapitan Tiago si San Pedro sa isang soltada [pagbitaw ng mga manok sa laban], kung magpupustahan sila, kung imortal ang mga manok, kung hindi sila tinatablan ng sugat, at kung gayon, sino ang magiging hukom ng laban, sino ang mananalo, at iba pa: mga pagtatalong lubhang kinagigiliwan ng mga nagtatatag ng mga agham, teorya at sistemang nakabatay sa isang tekstong itinuturing nilang hindi nagkakamali, ipinahayag ng Diyos o dogmatiko. Bukod dito, sumisipi sila mula sa mga nobena, mga aklat ng himala, mga sinabi ng mga kura, mga paglalarawan ng langit at iba pang walang kabuluhang bagay. Si Don Primitivo, ang pilosopo, ay tuwang-tuwa sa pagsipi ng mga opinyon ng mga teologo. Don Primitivo: Sapagkat walang maaaring matalo,—ang sabi niya nang buong awtoridad;—ang pagkatalo ay nagdudulot ng sama ng loob, at sa langit ay hindi maaaring magkaroon ng sama ng loob. Martín Aristorenas: Pero may kailangang manalo,—sagot ng sugarol na si Aristorenas;—nasa pagkapanalo ang sarap! Don Primitivo: E di pareho silang panalo, ganoon lang! Hindi matanggap ni Martín Aristorenas ang ideyang pareho silang mananalo, siya na gumugol ng kanyang buong buhay sa sabungan at laging nakakita na may isang manok na natatalo at may isang nananalo; sa pinakamabuti, maaaring tabla. Nagsalita man sa Latin si Don Primitivo, wala ring nangyari: umiiling si Martín Aristorenas, gayong madali namang maunawaan ang Latin ni Don Primitivo; nagsasalita siya tungkol sa an gallus talisainus, acuto tari armatus, an gallus beati Petri bulikus sasabungus sit [kung ang manok na talisain na may matalim na tari, kung ang manok na bulik ni San Pedro ang isasabong], at iba pa, hanggang sa ipasya niyang gamitin ang argumentong ginagamit ng marami upang magpatahimik at manghikayat: Don Primitivo: Mapapahamak ang kaluluwa mo, kaibigang Martín, mahuhulog ka sa erehiya! Cave ne cadas [Mag-ingat na huwag mahulog]! Hindi na ako makikipaglaro sa iyo ng monte [sugal sa baraha]! Hindi na tayo magsosyo sa pusta! Itinatanggi mo ang walang-hanggang kapangyarihan ng Diyos, peccatum mortale [kasalanang mortal]! Itinatanggi mo ang katunayan ng Santisima Trinidad: ang tatlo ay isa at ang isa ay tatlo! Dahan-dahan ka! Di-tuwirang itinatanggi mo na ang dalawang kalikasan, dalawang pag-iisip at dalawang kalooban ay maaaring magkaroon ng iisang alaala lamang! Mag-ingat ka! Quicumque non crederit, anathema sit [Sinumang hindi maniniwala ay itiwalag at sumpain]! Napaurong si Martín Aristorenas, namumutla at nanginginig, at ang Tsinong si Quiroga, na nakinig nang buong pansin sa pangangatwiran, ay buong-galang na nag-alok sa pilosopo ng isang napakagandang tabako at nagtanong sa kanyang malambing na tinig: Quiroga: Sigulo, puele contalata aliendo galela con Kilisto, ja? [Tiyak na puwedeng makipagkontrata kay Kristo sa pag-upa ng sabungan, ano?] Cuando mia muele, mia contalatista, ja? [Pagkamatay ko, ako ang kontratista, ano?] Sa ibang mga umpukan, higit na pinag-uusapan ang patay; kahit paano, pinagtatalunan nila ang damit na isusuot sa kanya. Iminungkahi ni Kapitan Tinong ang abito ng isang Pransiskano; mayroon nga siyang isa, luma, gasgas at may mga tagpi, isang mahalagang kasuotan na, ayon sa prayleng nagbigay nito sa kanya bilang limos kapalit ng tatlumpu’t anim na piso, ay nag-iingat sa bangkay laban sa apoy ng impiyerno; at isinalaysay niya bilang patunay ang ilang banal na anekdotang hango sa mga aklat na ipinamamahagi ng mga kura. Bagaman lubhang pinahahalagahan ni Kapitan Tinong ang relikyang iyon, handa siyang ipaubaya ito sa kanyang matalik na kaibigan, na hindi niya nadalaw noong ito’y may sakit. Ngunit tumutol nang may malaking katwiran ang isang sastre: dahil nakita ng mga madre si Kapitan Tiago na umaakyat sa langit na naka-frac, naka-frac din siyang dapat bihisan dito sa lupa, at hindi na kailangan ng mga pananggalang o kapote; naka-frac ang pagpunta sa sayawan, sa pista, at wala nang ibang naghihintay sa kanya sa kaitaasan... at tingnan ninyo! nagkataon namang may isa siyang yari na, na maipauubaya niya sa halagang tatlumpu’t dalawang piso, apat na piso ang mura kaysa sa abito ng Pransiskano, sapagkat ayaw niyang kumita ng anuman kay Kapitan Tiago: naging suki niya ito noong nabubuhay pa, at ngayon ay magiging patron niya sa langit! Ngunit tinanggihan ni Padre Irene, ang tagapangasiwa at tagapagpatupad ng testamento, ang dalawang mungkahi at iniutos na bihisan ang bangkay ng alinman sa mga dati nitong damit, sinasabi nang may banal na kataimtiman na hindi tumitingin ang Diyos sa kasuotan. Kaya’t ang libing ay nasa pinakamataas na uri. Nagkaroon ng mga responso sa bahay, sa kalye; tatlong prayle ang namuno sa mga seremonya, na para bang hindi sapat ang isa para sa ganoon kalaking kaluluwa; ginawa ang lahat ng posibleng ritwal at seremonya, at sinasabing nag-imbento pa ng iba, may mga dagdag na bilang gaya sa mga palabas na pang-benepisyo ng maliliit na teatro. Isang kaluguran iyon: maraming insenso ang sinunog, maraming inawit sa Latin, maraming banal na tubig ang naubos—si Padre Irene, bilang parangal sa kanyang kaibigan, ay umawit ng Dies iræ [Araw ng Poot, awit sa misa para sa patay] sa tinig na falsete [pinatinis na boses], mula sa koro—at talagang sumakit ang ulo ng mga kapitbahay sa walang tigil na pagtugtog ng kampana para sa patay. Si Doña Patrocinio, ang dating karibal ni Kapitan Tiago sa pagkarelihiyoso, ay taos-pusong naghangad na mamatay kinabukasan upang makapagpagawa ng mga seremonya ng libing na lalo pang marangya. Hindi matiis ng banal na matanda na ang lalaking itinuring na niyang talunan magpakailanman ay muling mabuhay, sa pagkamatay nito, nang may ganoong karangyaan. Oo, ninanais niyang mamatay, at para bang naririnig na niya ang mga bulalas ng mga taong dadalo sa kanyang mga responso: Mga Tao: Ito nga ang libing na libing! Ito nga ang marunong mamatay, Doña Patrocinio! ============================================================================== KABANATA XXX: JULI ============================================================================== Nabalitaan agad sa lalawigan ang pagkamatay ni Kapitan Tiago at ang pagkabilanggo ni Basilio, at sa karangalan ng mga simpleng naninirahan sa San Diego, sasabihin natin na higit na dinamdam ang huli at halos iyon lamang ang pinag-usapan. At gaya ng inaasahan, nag-iba-iba ang anyo ng balita: idinagdag ang mga detalyeng malungkot at nakapangingilabot, ipinaliwanag ang hindi maunawaan, pinunan ng mga hula ang mga puwang, ang mga hulang ito’y itinuring na mga pangyayaring naganap na, at ang multong isinilang sa ganitong paraan ay kinatakutan ng mismong mga lumikha nito. Sa bayan ng Tiani, sinasabing, kahit man lang, kahit man lang, ipatatapon ang binata at malamang na papatayin pa sa daan. Hindi pa rito nasisiyahan ang mga mahihina ang loob at ang mga laging nag-aakala ng masama, at nagsasalita sila ng bitayan at ng hukumang militar; nakamamatay na buwan ang Enero, noong Enero nangyari ang sa Cavite, at ang mga iyon, kahit mga pari, ay binitay; kaya ang isang kawawang Basilio na walang tagapagtanggol ni kaibigan... Hukom Pamayapa: Lagi ko nang sinasabi sa kanya!—buntong-hininga ng hukom pamayapa, na para bang minsan ay nagbigay siya ng payo kay Basilio;—lagi ko nang sinasabi sa kanya... Hermana Penchang: Inaasahan na iyan!—dagdag ni Hermana Penchang;—pumapasok siya sa simbahan at kapag nakikita niyang medyo marumi ang banal na tubig, hindi siya nag-aantanda! Nagsasalita siya tungkol sa maliliit na hayop at mga sakit, aba, parusa ng Diyos! Nararapat lamang sa kanya! Para bang makapagdadala ng sakit ang banal na tubig! Ang kabaligtaran pa nga, aba! At ikinukuwento niya kung paano siya gumaling sa isang impatso sa pagdampi ng banal na tubig sa kanyang pusod habang dinadasal ang Sanctus Deus [Banal na Diyos], at inirerekomenda niya ang lunas sa mga naroroon kapag sila’y dinapuan ng disenteriya o kabag o kapag lumaganap ang salot, ngunit sa gayong pagkakataon ay kailangan nilang magdasal sa wikang Kastila: Santo Dios Santo fuerte Santo inmortal [Banal na Diyos, Banal na Makapangyarihan, Banal na Walang Kamatayan] Líbranos señor de la peste Y de todo mal [Iligtas mo kami, Panginoon, sa salot at sa lahat ng masama]. Hermana Penchang: Hindi pumapalya ang lunas, ngunit kailangang dalhin ang banal na tubig sa bahaging masakit o may sakit,—sabi niya. Ngunit maraming lalaki ang hindi naniniwala sa mga bagay na ito, ni hindi nila itinuturing na parusa ng Diyos ang pagkabilanggo ni Basilio. Hindi rin sila naniniwala sa mga pag-aalsa ni sa mga paskil, dahil kilala nila ang lubhang mapayapa at maingat na ugali ng estudyante, at minabuti nilang ipalagay itong paghihiganti ng mga prayle, dahil hinango niya sa pagkaalipin si Juli, anak ng isang tulisan na mortal na kaaway ng isang makapangyarihang korporasyon. At dahil masama ang pagkakilala nila sa moralidad ng korporasyong iyon at naaalala nila ang mga hamak na paghihiganti, ang hulang ito ang pinaniwalaang pinakamalamang at pinakamakatwiran. Hermana Penchang: Mabuti na lang at pinaalis ko siya sa bahay ko!—sabi ni Hermana Penchang;—ayokong magkaroon ng gusot sa mga prayle, kaya minadali ko siyang maghanap ng pera. Ang totoo, ikinalulungkot niya ang paglaya ni Juli: nagdarasal at nag-aayuno si Juli para sa kanya, at kung nagtagal pa ito ay nagpenitensiya pa sana. Bakit nga ba, kung ang mga pari ay nagdarasal para sa atin at si Kristo ay namatay dahil sa ating mga kasalanan, hindi gagawin ni Juli ang gayon din para kay Hermana Penchang? Nang dumating ang mga balita sa kubong tinitirhan ng kawawang si Juli at ng kanyang lolo, kinailangang ulitin ito nang dalawang beses sa dalaga. Tiningnan niya si Hermana Bali, na siyang nagbalita sa kanya, na parang hindi niya ito maunawaan, hindi mapag-ugnay-ugnay ang mga isipin; umugong ang kanyang mga tainga, naramdaman niyang naninikip ang kanyang puso, at nagkaroon siya ng malabong kutob na ang pangyayaring iyon ay magdudulot ng kapahamakan sa kanyang kinabukasan. Gayunman, sinikap niyang kumapit sa isang sinag ng pag-asa, ngumiti siya, inakala niyang nagbibiro si Hermana Bali, isang birong lubhang mabigat, ngunit patatawarin na niya ito agad kung sasabihin nitong biro nga iyon; ngunit gumawa si Hermana Bali ng krus sa pamamagitan ng hinlalaki at hintuturo at hinalikan ito, bilang patunay na totoo ang sinasabi niya. Noon iniwan magpakailanman ng tawa ang mga labi ng dalaga; namutla siya, namutla nang nakapangingilabot, naramdaman niyang nauubos ang kanyang lakas, at, sa unang pagkakataon sa kanyang buhay, nawalan siya ng malay at hinimatay. Nang matauhan ang dalaga sa tulong ng mga hampas, kurot, wisik ng tubig, mga krus at pagdampi ng mga binasbasang palaspas, at nang mapagtanto niya ang kanyang kalagayan, tahimik na umagos ang mga luha mula sa kanyang mga mata, patak-patak, walang hikbi, walang panaghoy, walang daing! Iniisip niya si Basilio, na walang ibang tagapagtanggol kundi si Kapitan Tiago, at ngayong patay na ito, ay lubusang naiwang walang kumakalinga at walang kalayaan. Sa Pilipinas, alam ng lahat na sa bawat bagay ay kailangan ng padrino, mula sa pagbibinyag hanggang sa pagkamatay, upang makamit ang katarungan, makakuha ng pasaporte o magpatakbo ng anumang hanapbuhay. At dahil sinasabing ang pagkabilanggong iyon ay paghihiganti dahil sa kanya at sa kanyang ama, ang kalungkutan ng dalaga ay umabot na sa kawalan ng pag-asa. Ngayon ay siya naman ang dapat magpalaya sa binata, gaya ng ginawa nito nang hanguin siya sa pagkaalipin, at isang tinig sa kanyang kalooban ang nagmungkahi ng ideya at nagpakita sa kanyang guni-guni ng isang kakila-kilabot na paraan. Juli: Si Padre Camorra, ang kura!—sabi ng tinig. Kinakagat ni Juli ang kanyang mga labi at nalulubog siya sa madilim na pagmumuni-muni. Kasunod ng krimen ng kanyang ama, ibinilanggo ang lolo sa pag-asang sa gayong paraan ay lilitaw ang anak. Ang tanging nakapagpalaya sa kanya ay si Padre Camorra, at si Padre Camorra ay nagpakitang hindi siya nasisiyahan sa mga salita ng pasasalamat at, sa kanyang karaniwang kaprangkahan, ay humingi ng mga sakripisyo... Mula noon ay iniiwasan ni Juli na makasalubong siya, ngunit pinahahalik siya ng kura sa kamay, hinahawakan siya sa ilong, sa pisngi, binibiro siya nang may kindat at tawa, at, tawa nang tawa, kinukurot siya. Si Juli ang naging dahilan ng bugbog na ibinigay ng mabait na kura sa ilang binatang naglilibot sa nayon at nanghaharana sa mga dalaga. Ang mga malisyoso, kapag nakikita siyang dumaraang seryoso at nakayuko, ay nagsasabi sa paraang maririnig niya: Mga Malisyoso: Kung gugustuhin lang niya, mapapatawad si Kabesang Tales! Umuuwi ang dalaga na malungkot at ligaw ang tingin. Malaki ang ipinagbago ni Juli: nawala ang kanyang kasiyahan, wala nang nakakakita sa kanyang ngumiti, halos hindi na siya nagsasalita, at mukhang natatakot pa siyang makita ang sarili niyang mukha. Isang araw ay nakita siya sa bayan na may malaking mantsa ng uling sa noo, siya na dati’y laging maayos at malinis manamit. Minsan ay itinanong niya kay Hermana Bali kung napupunta sa impiyerno ang mga nagpapakamatay. Hermana Bali: Tiyak!—sagot ng babae, at inilarawan niya ang lugar na para bang nanggaling na siya roon. Dahil sa pagkabilanggo ni Basilio, nagmungkahi ang mga simple at mapagpasalamat na kamag-anak na gawin ang lahat ng uri ng sakripisyo upang iligtas ang binata; ngunit dahil hindi sila makabuo ng tatlumpung piso kahit pagsama-samahin, si Hermana Bali, gaya ng dati, ang nagkaroon ng pinakamagandang ideya. Hermana Bali: Ang dapat nating gawin ay humingi ng payo sa eskribyente,—sabi niya. Para sa mga kawawang taong iyon, ang eskribyente ng tribunal [munisipyo] ang siyang orakulo ng Delphi para sa mga sinaunang Griyego. Hermana Bali: Bigyan mo lang siya ng isang real [baryang pilak] at isang tabako,—dagdag niya,—at sasabihin niya sa iyo ang lahat ng batas hanggang sa mamaga ang ulo mo sa kakikinig. Kung may isang piso ka, ililigtas ka niya kahit nasa paanan ka na ng bitayan. Nang ikulong ang kapitbahay kong si Simon at pinagpapalo dahil wala siyang maisalaysay tungkol sa isang nakawang nangyari malapit sa kanyang bahay, aba! sa halagang dalawang real at kalahati at isang tali ng bawang, nailabas siya ng eskribyente. At nakita ko si Simon na halos hindi makalakad at kinailangang mahiga nang di-bababa sa isang buwan. Ay! nabulok ang kanyang puwit, aba! at namatay siya dahil doon! Tinanggap ang payo ni Hermana Bali at siya na rin ang nangakong kakausap sa eskribyente; binigyan siya ni Juli ng apat na real at dinagdagan ng ilang piraso ng tapang usa na nahuli ng lolo. Muling nangangaso si Tandang Selo. Ngunit wala ring magagawa ang eskribyente: nasa Maynila ang bilanggo at hindi umaabot doon ang kanyang kapangyarihan. Eskribyente: Kung nasa kabisera man lang sana siya, puwede pa!...—sabi niya, na ipinagmamalaki ang kanyang kapangyarihan. Alam na alam ng eskribyente na hindi lumalampas sa hangganan ng Tiani ang kanyang kapangyarihan, ngunit makabubuti sa kanya na mapanatili ang kanyang prestihiyo at maiuwi ang tapang usa. Eskribyente: Pero mabibigyan ko kayo ng isang matalinong payo, at iyon ay pumunta kayo, kasama si Juli, sa hukom pamayapa. Kailangang sumama si Juli. Napakagaspang na tao ng hukom pamayapa, ngunit kapag nakita niya si Juli ay baka hindi siya gaanong maging bastos: naroon ang talino ng payo. Buong taimtim na pinakinggan ng ginoong hukom si Hermana Bali, na siyang nagsalita, habang paminsan-minsang tinitingnan ang dalaga na nakayuko at hiyang-hiya. Sasabihin ng mga tao na labis siyang nagmamalasakit kay Basilio; hindi naaalala ng mga tao ang kanyang utang na loob at na ang pagkabilanggong iyon, ayon sa sabi-sabi, ay dahil sa kanya. Matapos dumighay nang tatlo o apat na beses, dahil may ganitong pangit na ugali ang ginoong hukom, sinabi niyang ang tanging taong makapagliligtas kay Basilio ay si Padre Camorra, kung gugustuhin nito—at tinitingnan niya nang may malaking pakahulugan ang dalaga.—Ipinapayo niya na sikapin nitong makausap nang personal ang kura. Hukom Pamayapa: Alam naman ninyo ang impluwensiya niya; siya ang naglabas sa inyong lolo sa bilangguan... Sapat na ang isang ulat niya para ipatapon ang isang bagong silang na sanggol o iligtas sa kamatayan ang isang nakabitin na. Walang sinasabi si Juli, ngunit para kay Hermana Bali, ang payo ay tila nabasa niya sa isang nobena: handa siyang samahan ito sa kumbento. Nagkataon pang kukuha siya roon ng isang eskapularyo bilang limos, kapalit ng apat na real fuerte [buong baryang pilak]. Ngunit umiiling si Juli at ayaw pumunta sa kumbento. Inakala ni Hermana Bali na nahuhulaan niya ang dahilan—si Padre Camorra ay tinatawag ding Si Kabayo at napakapilyo—kaya pinapanatag niya ang loob nito: Hermana Bali: Wala kang dapat ikatakot! Sasamahan naman kita!—sabi niya;—hindi mo ba nabasa sa maliit na aklat ni Tandang Basio [isang aklat-pangaral sa Tagalog] na ibinigay ng kura, na dapat pumunta ang mga dalaga sa kumbento, kahit hindi alam ng matatanda sa kanila, upang isalaysay ang nangyayari sa bahay? Aba! Nakalimbag ang aklat na iyon nang may pahintulot ng Arsobispo, aba! Naiinip at nais nang tapusin ang usapan, nakiusap si Juli sa debota na ito na lamang ang pumunta kung gusto nito, ngunit pinuna ng ginoong hukom, habang dumidighay, na mas nakaaantig ang pakiusap ng isang batang mukha kaysa sa pakiusap ng isang matanda, na mas masaganang ibinubuhos ng langit ang hamog nito sa mga sariwang bulaklak kaysa sa mga tuyo. Napakaganda ng kasamaan ng talinghagang iyon. Hindi sumagot si Juli at bumaba ang dalawang babae. Sa daan, mahigpit na tumanggi ang dalaga na pumunta sa kumbento, at umuwi sila sa kanilang nayon. Si Hermana Bali, na nagdamdam dahil kulang ang tiwala sa kanya gayong siya naman ang kasama, ay naghiganti sa pamamagitan ng isang mahabang sermon. Ang totoo, hindi magagawa ng dalaga ang hakbang na iyon nang hindi hinahatulan ang sarili, nang hindi siya hinahatulan ng mga tao, nang hindi siya hinahatulan ng Diyos! Ilang ulit nang ipinarinig sa kanya, may katwiran man o wala, na kung gagawin niya ang sakripisyong iyon ay patatawarin ang kanyang ama, at gayunman ay tumanggi siya, sa kabila ng sigaw ng kanyang konsiyensiya na nagpapaalala sa kanya ng tungkulin niya bilang anak. At ngayon ay dapat niya itong gawin para kay Basilio, para sa kanyang kasintahan? Para iyong pagbagsak sa saliw ng mga panunuya at halakhak ng buong sangnilikha; si Basilio mismo ay hahamakin siya; hindi, kailanman! Mas mabuti pang magbigti siya o tumalon sa anumang bangin. Gayon pa man, hinatulan na siya dahil sa pagiging masamang anak. Kinailangan pang tiisin ng kawawang si Juli ang lahat ng paninisi ng kanyang mga kamag-anak na, dahil walang alam sa maaaring nangyari sa pagitan niya at ni Padre Camorra, ay pinagtatawanan ang kanyang mga pangamba. Papansinin ba ni Padre Camorra ang isang dalagang taganayon gayong napakarami sa bayan? At bumanggit ang mabubuting babae ng mga pangalan ng mga dalagang mayayaman at magaganda, na pawang sinawimpalad, ang iba higit, ang iba kulang. At samantala, paano kung barilin nila si Don Basilio? Tinatakpan ni Juli ang kanyang mga tainga, tumitingin sa paligid na parang naghahanap ng tinig na magsasalita para sa kanya, tinitingnan niya ang kanyang lolo; ngunit pipi ang lolo at nakatitig sa kanyang sibat na pangaso. Halos hindi siya nakatulog nang gabing iyon. Mga panaginip at bangungot, minsa’y mala-libing, minsa’y madugo, ang nagsasayaw sa harap ng kanyang paningin, at nagigising siya bawat sandali na naliligo sa malamig na pawis. Akala niya’y nakaririnig siya ng mga putok, akala niya’y nakikita niya ang kanyang ama, ang kanyang ama na napakarami nang ginawa para sa kanya, nakikipaglaban sa kagubatan, tinutugis na parang hayop dahil nag-atubili siyang iligtas ito. At nag-iiba ang anyo ng ama at nakikilala niya si Basilio, naghihingalo at tinatapunan siya ng mga tinging may paninisi. Bumabangon ang sawimpalad, nananalangin, umiiyak, tumatawag sa kanyang ina, sa kamatayan, at may isang sandali na, sa tindi ng takot, kung hindi lamang gabi ay tumakbo na sana siya nang tuwiran sa kumbento, mangyari na ang mangyari. Dumating ang araw at bahagyang napawi ang mga malungkot na kutob at ang mga sindak ng dilim. Nagdala ng pag-asa ang liwanag. Ngunit kakila-kilabot ang mga balita nang hapon; napag-usapan ang mga binaril, at naging nakapangingilabot para sa dalaga ang gabi. Sa kanyang kawalan ng pag-asa, ipinasya niyang isuko ang sarili sa sandaling sumikat ang araw at magpakamatay pagkatapos: lahat na, huwag lamang ang dumanas ng ganoong mga pahirap! Ngunit nagdala ng bagong pag-asa ang bukang-liwayway, at ayaw nang bumaba ng dalaga sa bahay ni magtungo sa simbahan. Natatakot siyang bumigay. At ganoon lumipas ang ilang araw: nananalangin at nagsusumpa, tumatawag sa Diyos at nagnanais mamatay. Ang araw ay isang tigil-laban; umaasa si Juli sa isang himala; ang mga balitang nanggagaling sa Maynila, kahit pinalalaki pagdating, ay nagsasabing ang ilan sa mga bilanggo ay nakalaya na salamat sa mga padrino at sa impluwensiya... May kailangang isakripisyo, sino kaya iyon? Nanginginig si Juli at umuuwi sa kanilang bahay habang kinakagat ang kanyang mga kuko. At sa ganoon ay dumarating ang gabi, kung kailan ang mga pangamba, na dumodoble ang laki, ay tila nagiging totoo. Kinatatakutan ni Juli ang antok, natatakot siyang makatulog, sapagkat ang tulog niya ay isang walang-patid na bangungot. Mga tinging may paninisi ang tumatagos sa kanyang mga talukap sa sandaling ipikit niya ang mga ito, mga reklamo at panaghoy ang bumabarena sa kanyang mga tainga. Nakikita niya ang kanyang ama na pagala-gala, gutom, walang tigil ni pahinga; nakikita niya si Basilio na naghihingalo sa daan, may dalawang tama ng bala, gaya ng nakita niyang bangkay ng kapitbahay nilang iyon na pinatay habang dinadala ng guwardiya sibil. At nakikita niya ang mga gapos na bumaon sa laman, nakikita niya ang dugong lumalabas sa bibig at naririnig niyang sinasabi sa kanya ni Basilio:—«Iligtas mo ako, iligtas mo ako! ikaw lamang ang makapagliligtas sa akin!» Pagkatapos ay umaalingawngaw ang isang halakhak; lumilingon siya at nakikita ang kanyang ama, na tinitingnan siya ng mga matang puno ng paninisi. At nagigising si Juli, bumabangon sa kanyang banig, hinihimas ng mga kamay ang noo upang hawiin ang kanyang buhok: malamig na pawis, gaya ng pawis ng kamatayan, ang bumabasa rito! Juli: Inay, inay!—hikbi niya. At samantala, ang mga nagpapasya nang napakagaan ng loob sa kapalaran ng mga bayan, ang nag-uutos ng mga legal na pagpatay, ang lumalabag sa katarungan at gumagamit ng batas upang ipagtanggol ang dahas, ay payapang natutulog. Sa wakas ay dumating ang isang manlalakbay mula sa Maynila at ikinuwento kung paanong pinalaya ang lahat ng bilanggo, lahat maliban kay Basilio na walang tagapagtanggol. Sa Maynila, dagdag ng manlalakbay, sinasabing ipatatapon ang binata sa Carolinas, matapos siyang papirmahin nang maaga sa isang petisyon na nagsasaad na kusang-loob niya itong hinihiling. Nakita ng manlalakbay ang bapor na magdadala sa kanya. Tinapos ng balitang iyon ang pag-aatubili ng dalaga, na ang isip, bukod dito, ay lubha nang pinahirapan ng napakaraming gabing walang tulog at ng kanyang mga nakapangingilabot na panaginip. Maputla at ligaw ang tingin, hinanap niya si Hermana Bali at, sa tinig na nakatatakot, sinabi niyang handa na siya at tinanong kung gusto siya nitong samahan. Natuwa si Hermana Bali at sinikap siyang payapain, ngunit hindi nakikinig si Juli at tila nagmamadali lamang siyang makarating sa kumbento. Nag-ayos siya, isinuot ang kanyang pinakamagagandang damit, at tila masigla pa nga siya. Marami siyang sinasabi, bagaman medyo hindi magkakaugnay. Lumakad sila. Nauuna si Juli at naiinip dahil nahuhuli ang kanyang kasama. Ngunit habang papalapit sila sa bayan, unti-unting iniiwan siya ng sigla ng kanyang nerbiyos; tumatahimik siya, nawawala ang kanyang pasya, bumabagal ang kanyang hakbang, at pagkatapos ay siya na ang nahuhuli. Kinailangan siyang palakasin ang loob ni Hermana Bali. Hermana Bali: Mahuhuli tayo!—sabi niya. Nananatiling maputla si Juli, nakayuko, hindi nangangahas tumingala. Akala niya’y tinitingnan siya ng lahat at itinuturo siya ng daliri. Isang kahiya-hiyang pangalan ang sumisitsit sa kanyang mga tainga ngunit nagbingi-bingihan siya at nagpatuloy sa paglakad. Gayunman, nang makita niya ang kumbento, huminto siya at nagsimulang manginig. Juli: Bumalik na tayo sa nayon, bumalik na tayo!—pakiusap niya, habang pinipigilan ang kanyang kasama. Kinailangan siyang hawakan ni Hermana Bali sa braso at halos kaladkarin, habang pinapanatag ang loob niya at kinakausap tungkol sa mga aklat ng mga prayle. Hindi niya ito pababayaan, wala itong dapat ikatakot; may iba pang iniisip si Padre Camorra; isa lamang kawawang taganayon si Juli... Ngunit pagdating sa pinto ng kumbento o bahay ng kura, mahigpit na tumanggi si Juli na umakyat at kumapit siya sa pader. Juli: Huwag, huwag!—pagmamakaawa niya, puno ng sindak;—oh, huwag, huwag, maawa kayo!... Hermana Bali: Pero ang tanga mo naman... Marahang itinutulak siya ni Hermana Bali; lumalaban si Juli, maputla, baluktot ang mukha. Sinasabi ng kanyang tingin na nakikita niya sa kanyang harapan ang kamatayan. Hermana Bali: Sige, bumalik na tayo kung ayaw mo!—bulalas sa wakas ng mabait na babae, na naiinis, sapagkat hindi siya naniniwala sa anumang tunay na panganib. Hindi mangangahas si Padre Camorra, sa kabila ng kanyang katanyagan, sa harap niya. Hermana Bali: Hayaan na nilang ipatapon ang kawawang si Don Basilio, hayaan nilang barilin siya sa daan at sabihing tinangka niyang tumakas!—dagdag niya;—kapag patay na siya, saka darating ang pagsisisi. Ako, wala akong utang na loob sa kanya. Hindi siya makapagrereklamo sa akin! Iyon ang naging huling dagok. Sa harap ng panunumbat na ito, nang may galit, nang may kawalan ng pag-asa, gaya ng isang nagpapakamatay, ipinikit ni Juli ang kanyang mga mata upang hindi makita ang bangin na kanyang lulundagan, at buong pasyang pumasok sa kumbento. Isang buntong-hininga na higit na kahawig ng huling hingal ng naghihingalo ang kumawala sa kanyang mga labi. Sumunod si Hermana Bali, habang nagbibigay sa kanya ng mga paalala... Kinagabihan, pabulong at may malaking hiwaga na pinag-uusapan ang ilang pangyayaring naganap nang hapong iyon. Isang dalaga ang tumalon mula sa bintana ng kumbento, bumagsak sa ilang bato at namatay. Halos kasabay nito, isa pang babae ang lumabas sa pinto at naglibot sa mga kalye na sumisigaw at tumitili na parang baliw. Hindi nangahas ang maiingat na kapitbahay na bigkasin ang mga pangalan, at maraming ina ang kumurot sa kanilang mga anak na babae dahil nakapagbitaw ng mga salitang maaaring makapagpahamak. Pagkatapos, ngunit matagal na pagkatapos, nang dumidilim na, isang matanda ang dumating mula sa isang nayon at kumatok nang kumatok sa pinto ng kumbento, na nakasara at binabantayan ng mga sakristan. Kumakatok ang matanda gamit ang mga kamao, ang ulo, habang naglalabas ng mga impit na sigaw, walang salita gaya ng sa isang pipi, hanggang sa itinaboy siya sa pamamagitan ng palo at tulak. Pagkatapos ay nagtungo siya sa bahay ng gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan], ngunit sinabi sa kanyang wala ang gobernadorcillo, nasa kumbento; pumunta siya sa hukom pamayapa, ngunit wala rin ang hukom pamayapa, ipinatawag sa kumbento; pumunta siya sa tenyente mayor [pangalawang pinuno ng bayan], wala rin, nasa kumbento; nagtungo siya sa kuwartel, nasa kumbento ang tenyente ng guwardiya sibil... Kaya umuwi ang matanda sa kanyang nayon na umiiyak na parang bata: naririnig ang kanyang mga alulong sa gitna ng gabi; kinakagat ng mga lalaki ang kanilang mga labi, pinagdadaop ng mga babae ang kanilang mga kamay, at pumapasok sa kanilang mga bahay ang mga aso, takot, nakaipit ang buntot sa pagitan ng mga paa! Isang Babae: Ah, Diyos ko, ah, Diyos ko!—sabi ng isang kawawang babae, na nangayayat dahil sa pag-aayuno;—sa harap mo ay walang mayaman, walang mahirap, walang puti, walang itim... ikaw ang maggagawad sa amin ng katarungan! Asawa: Oo,—sagot sa kanya ng asawa;—basta’t ang Diyos na iyang ipinangangaral nila ay hindi purong imbento, isang panlilinlang! Sila ang unang hindi naniniwala sa kanya! Pagsapit ng ikawalo ng gabi, sinasabing mahigit pitong prayle, na nagmula sa mga karatig-bayan, ang nasa kumbento at nagpupulong. Kinabukasan, nawala magpakailanman sa nayon si Tandang Selo, dala ang kanyang sibat na pangaso. ============================================================================== KABANATA XXXI: ANG MATAAS NA KAWANI ============================================================================== Ang Espanya at ang kanyang kabutihan, ang Espanya at ang kanyang kadakilaan, lahat ay naglalaho! (Victor Hugo) Ang mga pahayagan sa Maynila ay lubhang abala sa pag-uulat tungkol sa isang tanyag na pagpatay na naganap sa Europa, sa mga papuri at labis na pagbubunyi sa iba’t ibang mangangaral ng kabisera, sa lalo’t lalong maingay na tagumpay ng Pranses na opereta, kaya halos hindi na sila makapaglaan ng kahit isa o dalawang artikulo sa mga kasamaang ginagawa sa mga lalawigan ng isang pangkat ng mga tulisan na pinamumunuan ng isang kakila-kilabot at mabangis na pinuno na tinatawag na Matanglawin. Tanging kapag kumbento o isang Kastila ang nilusob, saka lumalabas ang mahahabang artikulo na naglalahad ng nakapangingilabot na mga detalye at humihingi ng estado de sitio [batas militar], ng mahihigpit na hakbang, at iba pa, at iba pa. Kaya hindi rin nila napag-ukulan ng pansin ang nangyari sa bayan ng Tiani, at wala kahit isang pahiwatig o isang bulung-bulungan. Sa mga pribadong pagtitipon ay may naibubulong, ngunit lahat ay napakalabo, napakaalinlangan, napakahina ng batayan, kaya hindi man lamang nalaman ang pangalan ng biktima, at ang mga nagpakita ng higit na interes ay madali ring nakalimot, sa paniniwalang may naging areglo sa pamilya o sa mga kamag-anak na naagrabyado. Ang tanging nalaman nang tiyak ay kinailangang umalis ni Padre Camorra sa bayan upang lumipat sa iba o manatili nang ilang panahon sa kumbento sa Maynila. Ben Zayb: Kawawang Padre Camorra!—bulalas ni Ben Zayb na nagpapanggap na mapagbigay;—napakamasayahin niya, napakabuti ng kanyang puso! Totoo ngang nabawi na ng mga estudyante ang kanilang kalayaan dahil sa mga pakiusap ng kanilang mga kamag-anak, na hindi nagtipid sa gastos, sa mga regalo, ni sa anumang sakripisyo. Ang unang nakalaya, gaya ng inaasahan, ay si Makaraig, at ang huli ay si Isagani, sapagkat nakarating lamang sa Maynila si Padre Florentino isang linggo pagkatapos ng mga pangyayari. Dahil sa napakaraming gawang ito ng pagkamaawain, natamo ng Heneral ang taguring maawain at mahabagin, na nagmadaling idagdag ni Ben Zayb sa mahabang listahan ng kanyang mga pang-uri. Ang tanging hindi nakalaya ay ang kawawang si Basilio, na pinaratangan pa ng pag-iingat ng mga ipinagbabawal na aklat. Hindi natin alam kung ang tinutukoy ay ang aklat na Medicina Legal y Toxicología [Medisinang Pambatas at Toksikolohiya] ni Dr. Mata, o ang iba’t ibang polyetong natagpuan sa kanya tungkol sa mga bagay-bagay ng Pilipinas, o ang dalawang ito nang magkasama; ang totoo, sinabi rin na palihim siyang nagbebenta ng mga ipinagbabawal na aklat, at sa kaawa-awang binata bumagsak ang buong bigat ng timbangan ng katarungan. Ayon sa mga kuwento, ganito raw ang sinabi sa Kanyang Ekselensiya: Isang Tinig: Kailangang may isang matira upang mailigtas ang prestihiyo ng awtoridad at hindi masabing gumawa tayo ng malaking ingay nang walang kabuluhan. Ang awtoridad higit sa lahat. Kailangang may isang matira! Isang Tinig: Iisa na lamang ang natitira, isang naging utusan ni Kapitan Tiago, ayon kay Padre Irene... Walang sinumang naghahabol para sa kanya... Kapitan Heneral: Utusan at estudyante?—tanong ng Kanyang Ekselensiya;—kung gayon ay siya, siya ang maiwan! Mataas na Kawani: Ipagpaumanhin ng Inyong Ekselensiya,—puna ng mataas na kawani na nagkataong naroroon;—ngunit sinabi sa akin na ang batang iyan ay estudyante ng Medisina, mabuti ang sinasabi ng kanyang mga propesor tungkol sa kanya... kapag nanatili siyang bilanggo ay masasayang ang isang taon niya, at dahil ngayong taon siya magtatapos... Ang pamamagitan ng mataas na kawani para kay Basilio, sa halip na makabuti, ay nakasama pa sa kanya. Matagal nang may hidwaan sa pagitan ng kawani at ng Kanyang Ekselensiya, ilang samaan ng loob na pinalala pa ng mga bangayan at parinigan. Ngumiti nang nerbiyoso ang Kanyang Ekselensiya at sumagot: Kapitan Heneral: Ganoon ba? Kung gayon, dahilan pa iyan upang manatili siyang bilanggo; ang isang taon pang dagdag sa pag-aaral, sa halip na makasama, ay makabubuti sa kanya, at sa lahat ng mahuhulog sa kanyang mga kamay pagkatapos. Hindi nagiging masamang manggagamot ang tao dahil sa maraming praktika. Dahilan pa iyan upang maiwan siya! At saka sasabihin ng mga filibusterillo [hamak na kaaway ng pamahalaan] na repormista na hindi natin pinahahalagahan ang bansa!—dagdag ng Kanyang Ekselensiya na tumatawa nang may pang-uuyam. Naunawaan ng mataas na kawani ang kanyang pagkakamali at isinapuso ang usapin ni Basilio. Mataas na Kawani: Ngunit sa tingin ko, ang binatang iyan ang pinakawalang-sala sa lahat,—tugon niya nang may kaunting pag-aatubili. Kalihim: May mga aklat na nasamsam sa kanya,—sagot ng kalihim. Mataas na Kawani: Oo, mga aklat ng Medisina at mga polyetong isinulat ng mga peninsular [mga Kastilang isinilang sa Espanya]... hindi pa nga nagugupit ang mga pahina... at ano ang ibig sabihin niyon? Bukod dito, ang binatang iyan ay wala sa piging sa pansiterya, ni hindi nakialam sa anuman... Gaya ng sinabi ko, siya ang pinakawalang-sala... Kapitan Heneral: Lalong mabuti!—masayang bulalas ng Kanyang Ekselensiya;—sa gayon ay lalong nagiging kapaki-pakinabang at huwaran ang parusa, sapagkat lalong nakapagdudulot ng takot! Ganyan ang pamamahala, ginoo ko; madalas ay kailangang isakripisyo ang kabutihan ng isa para sa kabutihan ng marami... Ngunit higit pa ang ginagawa ko: mula sa kabutihan ng isa, hinahango ko ang kabutihan ng lahat, naililigtas ko ang prinsipyo ng awtoridad na nanganganib, iginagalang at napapanatili ang prestihiyo. Sa gawa kong ito ay itinutuwid ko ang mga pagkakamali ng mga kakampi at ng mga taga-labas! Nagpigil ang mataas na kawani, at, nagbibingi-bingihan sa mga parinig, ay sinikap gumamit ng ibang paraan. Mataas na Kawani: Ngunit hindi ba natatakot ang Inyong Ekselensiya... sa pananagutan? Kapitan Heneral: Ano ang dapat kong ikatakot?—sabat ng Heneral na naiinip;—hindi ba’t may hawak akong mga kapangyarihang ako lamang ang nagpapasya kung paano gagamitin? Hindi ba’t magagawa ko ang anumang gustuhin ko para sa ikabubuti ng pamamahala sa mga islang ito? Ano ang dapat kong ikatakot? Maaari ba akong isakdal ng isang utusan sa harap ng mga hukuman at singilin ako ng pananagutan? Kalokohan! At kahit magkaroon pa siya ng paraan, kailangan muna niyang dumaan sa Ministeryo, at ang Ministro... Kumumpas siya ng kamay at natawa. Kapitan Heneral: Ang Ministrong humirang sa akin, diyablo lamang ang nakaaalam kung nasaan na, at ituturing pa niyang karangalan kung makabati siya sa akin pagbalik ko! Ang kasalukuyan, iyan ay pinararaan ko lamang sa... at dadalhin din siya ng demonyo... Ang hahalili sa kanya ay magigipit nang husto sa kanyang bagong tungkulin at hindi na makapag-aasikaso ng maliliit na bagay. Ako, ginoo ko, ay walang iba kundi ang aking budhi, kumikilos ako ayon sa aking budhi, panatag ang aking budhi, at wala akong pakialam sa mga hatol ng kung sinu-sino. Ang aking budhi, ginoo ko, ang aking budhi! Mataas na Kawani: Oo, Heneral, ngunit ang bansa... Kapitan Heneral: Tu tu tu tu! Ang bansa, ano ang kinalaman ko sa bansa? Mayroon ba akong pinasok na mga pangako rito? Dito ko ba utang ang aking tungkulin? Ito ba ang naghalal sa akin? Sandaling tumahimik. Nakayuko ang mataas na kawani. Pagkatapos, na para bang may pinagpasyahan, itinaas niya ang kanyang ulo, tinitigan ang Heneral, at, maputla at medyo nanginginig, ay nagsalita nang may pinipigilang sigla: Mataas na Kawani: Hindi mahalaga, Heneral, hindi iyan ang mahalaga! Ang Inyong Ekselensiya ay hindi hinalal ng bayang Pilipino kundi ng Espanya, dahilan pa iyan upang pakitunguhan nang mabuti ng Inyong Ekselensiya ang mga Pilipino, nang wala silang maisumbat sa Espanya! Dahilan pa iyan, Heneral! Nang pumarito ang Inyong Ekselensiya ay nangako kayong mamamahala nang may katarungan, hahanapin ang kabutihan... Kapitan Heneral: At hindi ko ba iyon ginagawa?—tanong ng Kanyang Ekselensiya na yamot na yamot, at humakbang;—hindi ba’t sinabi ko na sa inyo na mula sa kabutihan ng isa ay hinahango ko ang kabutihan ng lahat? Tuturuan ba ninyo ako ngayon? Kung hindi ninyo naiintindihan ang aking mga kilos, ano ang kasalanan ko? Pinipilit ko ba kayong makibahagi sa aking pananagutan? Mataas na Kawani: Tiyak na hindi!—tugon ng mataas na kawani, na tumuwid nang may pagmamataas;—hindi ako pinipilit ng Inyong Ekselensiya, hindi ako mapipilit ng Inyong Ekselensiya, ako, ako pa, na makibahagi sa inyong pananagutan! Iba ang pagkaunawa ko sa sarili kong pananagutan, at dahil mayroon ako nito, magsasalita ako, sapagkat matagal na akong nananahimik. O, huwag gumawa ng mga kumpas na iyan ang Inyong Ekselensiya, sapagkat ang pagparito ko nang may ganito o ganoong katungkulan ay hindi nangangahulugang tinatalikuran ko na ang aking mga karapatan at ibinababa ko ang aking sarili sa papel ng isang alipin, walang tinig ni dangal! Ayokong mawala sa Espanya ang magandang imperyong ito, ang walong milyong masunurin at matiising sakop na nabubuhay sa mga pagkabigo at pag-asa; ngunit ayaw ko ring dungisan ang aking mga kamay sa walang-awang pagsasamantala sa kanila; ayokong masabi kailanman na, nang mapawi na ang kalakalan ng alipin, ipinagpatuloy pa ito ng Espanya nang malakihan, tinatakpan ito ng kanyang bandila at pinagaganda sa ilalim ng karangyaan ng mga magarbong institusyon. Hindi, upang maging dakila ay hindi kailangang maging malupit ang Espanya; sapat na ang Espanya sa kanyang sarili; mas dakila ang Espanya noong ang tanging hawak niya ay ang sarili niyang teritoryo, na inagaw mula sa mga kuko ng Moro! Kastila rin ako, ngunit bago maging Kastila ay tao muna ako, at bago ang Espanya at higit sa Espanya ay naroon ang kanyang karangalan, naroon ang matatayog na simulain ng moralidad, ang walang-hanggang simulain ng di-nagbabagong katarungan! A, nagtataka kayo na ganito ang aking pag-iisip, sapagkat wala kayong ideya sa kadakilaan ng pangalang Kastila, wala kayo, wala; iniuugnay ninyo ito sa mga tao, sa mga interes; para sa inyo, ang Kastila ay maaaring maging pirata, maaaring maging mamamatay-tao, mapagkunwari, sinungaling, lahat na, basta’t mapanatili lamang ang kanyang hawak; para sa akin, dapat mawala sa Kastila ang lahat, imperyo, kapangyarihan, kayamanan, lahat, lahat na bago ang karangalan! A, ginoo ko! Tumututol tayo kapag nababasa nating ang lakas ay inuuna kaysa sa karapatan, at pumapalakpak tayo kapag sa gawa ay nakikita nating ang lakas, nang may pagkukunwari, ay hindi lamang bumabaluktot sa karapatan kundi pinagsisilbi pa ito sa kanya upang makapangibabaw... Dahil nga mahal ko ang Espanya, nagsasalita ako rito at hinahamon ko ang pagkunot ng inyong mga kilay! Ayokong sa mga darating na panahon ay paratangan siyang madrasta ng mga bansa, bampira ng mga bayan, malupit na panginoon ng maliliit na isla, sapagkat iyon ay magiging kakila-kilabot na pag-alipusta sa mararangal na layunin ng ating mga sinaunang hari! Paano natin tinutupad ang kanilang banal na testamento? Ipinangako nila sa mga islang ito ang pagkupkop at katuwiran, at pinaglalaruan natin ang buhay at kalayaan ng mga naninirahan dito; ipinangako nila ang sibilisasyon at ipinagdadamot natin ito sa kanila, sa takot na maghangad sila ng mas marangal na pamumuhay; ipinangako nila sa kanila ang liwanag, at binubulag natin ang kanilang mga mata upang hindi nila makita ang ating walang-pakundangang pagsasaya; ipinangako nilang ituturo sa kanila ang mga kabutihang-asal, at pinasisigla natin ang kanilang mga bisyo, at sa halip na kapayapaan, kayamanan at katarungan, ang naghahari ay ang ligalig, namamatay ang kalakalan at lumalaganap sa madla ang pag-aalinlangan. Ilagay natin ang ating sarili sa kalagayan ng mga Pilipino at itanong natin sa ating sarili kung ano ang gagawin natin kung tayo sila! Ay! sa inyong pananahimik ay nababasa ko ang kanilang karapatang maghimagsik, at kung hindi bubuti ang mga bagay-bagay ay maghihimagsik sila balang araw, at tunay ngang papanig sa kanila ang katarungan, at kasama nito ang simpatiya ng lahat ng taong marangal, ng lahat ng makabayan sa buong mundo! Kapag ipinagkait sa isang bayan ang liwanag, ang tahanan, ang kalayaan, ang katarungan, mga biyayang kung wala ay hindi maaaring mabuhay at kaya nga’y bumubuo sa pamana ng tao, ang bayang iyon ay may karapatang ituring ang sinumang nanloloob sa kanya nang ganoon na gaya ng magnanakaw na humaharang sa atin sa daan: walang saysay ang mga pagtatangi, walang saysay ang mga eksepsiyon, iisa lamang ang pangyayari, iisang ari-arian, iisang pagsalakay, at ang bawat taong marangal na hindi pumapanig sa inaapi ay nagiging kasabwat at dinudungisan ang kanyang budhi. Oo, hindi ako militar, at unti-unting pinapatay ng mga taon ang kaunting apoy ng aking dugo, ngunit kung paanong hahayaan kong pagputul-putulin ako sa pagtatanggol sa kabuuan ng Espanya laban sa isang dayuhang mananakop o laban sa mga di-makatwirang kapritso ng kanyang mga lalawigan, gayundin naman ay tinitiyak ko sa inyo na papanig ako sa mga inaaping Pilipino, sapagkat mas gugustuhin ko pang mamatay para sa mga niyurakang karapatan ng sangkatauhan kaysa magtagumpay kasama ng makasariling interes ng isang bansa, kahit pa ang bansang iyon ay tawaging, gaya nga ng tawag dito, Espanya!... Kapitan Heneral: Alam ba ninyo kung kailan aalis ang bapor-koreo?—malamig na tanong ng Kanyang Ekselensiya nang matapos magsalita ang mataas na kawani. Tinitigan siya ng mataas na kawani, pagkatapos ay yumuko at tahimik na nilisan ang palasyo. Sa hardin ay nadatnan niya ang kanyang karwaheng naghihintay sa kanya. Mataas na Kawani: Kapag isang araw ay ipinahayag ninyo ang inyong kasarinlan,—sabi niya, medyo lunod sa sariling isip, sa utusang Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo] na nagbubukas sa kanya ng pinto ng karwahe,—alalahanin ninyo na sa Espanya ay hindi nagkulang ng mga pusong tumibok para sa inyo at nakipaglaban para sa inyong mga karapatan! Utusan: Saan po, ginoo?—sagot ng utusan, na hindi siya naunawaan at nagtatanong kung saan sila pupunta. Pagkaraan ng dalawang oras, iniharap ng mataas na kawani ang kanyang pagbibitiw at ipinahayag ang kanyang pagbabalik sa Espanya sa susunod na bapor-koreo. ============================================================================== KABANATA XXXII: MGA IBINUNGA NG MGA PASKIL ============================================================================== Kasunod ng mga pangyayaring isinalaysay, maraming ina ang tumawag sa kanilang mga anak upang iwan agad ng mga ito ang pag-aaral at ilaan ang sarili sa katamaran o sa pagsasaka. Nang dumating ang mga eksamen, napakarami ang ibinagsak, at bihira ang nakapasa sa kurso sa mga naging kasapi ng tanyag na samahang hindi na muling pinag-ukulan ng pansin ninuman. Ibinagsak din sina Pecson, Tadeo at Juanito Pelaez; tinanggap ng una ang pagbagsak nang may tawang hangal at nangakong papasok bilang kawani sa kahit anong hukuman; si Tadeo, na sa wakas ay nakamit ang walang hanggang cuacha [araw na walang pasok, sa salita ng mga estudyante], ay nagpailaw para sa sarili sa pamamagitan ng pagsisiga ng kanyang mga aklat; hindi rin nakaligtas nang maayos ang iba at sa huli ay kinailangan nilang iwan ang pag-aaral, na labis na ikinatuwa ng mga ina, na laging nag-iisip na mabibitay ang kanilang mga anak kapag nalaman ng mga ito ang sinasabi ng mga aklat. Si Juanito Pelaez lamang ang labis na dumamdam sa dagok, dahil kinailangan niyang iwan magpakailanman ang mga silid-aralan at lumipat sa bodega ng kanyang ama, na mula noon ay isinama na siya sa kanyang negosyo: hindi gaanong nakawiwili sa pilyo ang tindahan, ngunit pagkaraan ng ilang panahon ay nakita siyang muli ng kanyang mga kaibigan na may bilog na kuba, tanda na bumabalik ang kanyang sigla. Ang mayamang si Makaraig, sa harap ng malaking sakunang iyon, ay nag-ingat nang husto na huwag malantad, at nang makakuha ng pasaporte sa lakas ng salapi, ay dali-daling sumakay ng barko patungong Europa: sinasabing ang Kanyang Ekselensiya, ang Kapitan Heneral, sa hangarin niyang gumawa ng mabuti alang-alang sa kabutihan at sa malasakit niya sa ginhawa ng mga Pilipino, ay pinahihirapan ang pag-alis ng sinumang hindi muna makapagpakita ng tahasang patunay na kaya niyang gumastos at mamuhay nang maluwag sa gitna ng mga lungsod sa Europa. Sa ating mga kakilala, ang pinakamaayos na nakalusot ay sina Isagani at Sandoval: ipinasa ng una ang asignaturang kinukuha niya kay Padre Fernández at ibinagsak siya sa iba pa, at nagawa ng ikalawa na hiluhin ang lupon ng mga tagasuri sa dami ng kanyang mga talumpati. Si Basilio lamang ang hindi nakapasa sa anumang asignatura, hindi rin ibinagsak, at hindi rin nagtungo sa Europa: nanatili siya sa bilangguan ng Bilibid, isinasailalim tuwing ikatlong araw sa mga pagtatanong, na halos pareho ng mga una, at walang ibang bago kundi ang pagpapalit ng mga hukom na tagasiyasat, sapagkat tila sa harap ng ganoon kabigat na pagkakasala ay bumibigay o tumatakas nang may sindak ang lahat. At habang natutulog at gumagapang ang mga expediente [mga kasulatan ng isang usapin], habang dumarami ang mga papel sellado [opisyal na papel na may tatak ng pamahalaan] gaya ng mga tapal ng isang mangmang na manggagamot sa katawan ng isang taong sakit-sakitan, nalaman ni Basilio nang buong detalye ang lahat ng nangyari sa Tiani, ang pagkamatay ni Juli at ang pagkawala ni Tandang Selo. Si Sinong, ang binugbog na kutsero na naghatid sa kanya sa San Diego, ay nasa Maynila noon, dinadalaw siya at ibinabalita sa kanya ang lahat. Samantala, gumaling na si Simoun, o iyon man lamang ang sabi ng mga pahayagan. Nagpasalamat si Ben Zayb sa «Makapangyarihan sa Lahat na nagbabantay sa gayon kahalagang buhay» at ipinahayag ang pag-asang loloobin ng Kataas-taasan na balang araw ay matuklasan ang kriminal, na ang krimen ay nananatiling walang parusa dahil sa kabutihang-loob ng biktima, na labis na sumusunod sa mga salita ng Dakilang Martir: «Ama, patawarin mo sila, sapagkat hindi nila alam ang kanilang ginagawa!» Ito at marami pang ibang bagay ang sinasabi ni Ben Zayb sa limbag, samantalang sa bibig ay inuusisa niya kung totoo ang bulung-bulungan na magdaraos ang mayamang alahero ng isang malaking pista, isang piging na wala pang katulad, bahagi bilang pagdiriwang ng kanyang paggaling, bahagi bilang pamamaalam sa bansang pinagpalaguan niya ng kanyang kayamanan. Totoong ibinubulong na si Simoun, na kailangang umalis kasama ng Kapitan Heneral na ang panunungkulan ay magtatapos sa Mayo, ay ginagawa ang lahat upang makakuha sa Madrid ng pagpapalawig nito, at pinapayuhan ang Kanyang Ekselensiya na maglunsad ng isang kampanya upang magkaroon ng dahilan para manatili; ngunit sinasabi rin na ang Kanyang Ekselensiya, sa unang pagkakataon, ay hindi nakikinig sa mga payo ng kanyang paborito, at itinuturing na usapin ng karangalan ang huwag hawakan nang kahit isang araw na labis ang kapangyarihang ipinagkaloob sa kanya, bulung-bulungang nagpapaniwala sa mga tao na malapit nang maganap ang ipinamamalitang pista. Si Simoun naman ay nananatiling di-mabasa; lalo pa siyang naging matipid magsalita, bihira nang magpakita, at ngumingiti nang mahiwaga kapag kinakausap siya tungkol sa ipinamamalitang pista. Ben Zayb: Sige na, Ginoong Simbad,—minsan ay sinabi sa kanya ni Ben Zayb;—silawin ninyo kami ng isang bagay na yankee [Amerikano ng hilaga]! Hala, may utang din naman kayo sa bansang ito. Simoun: Walang duda!—ang sagot niya nang may matipid na ngiti. Ben Zayb: Echará usted la casa por la ventana [gagastos kayo nang todo; sa literal, ihahagis ninyo ang bahay sa bintana], ha? Simoun: Maaari, kaya lang, dahil wala naman akong bahay... Ben Zayb: Binili sana ninyo ang kay Kapitan Tiago, na nakuha ni Ginoong Pelaez nang halos walang bayad! Hindi na umimik si Simoun, at mula noon ay madalas na siyang makita sa bodega ni Don Timoteo Pelaez, na sinasabing naging kasosyo niya. Makaraan ang ilang linggo, sa buwan ng Abril, kumalat ang balita na si Juanito Pelaez, ang anak ni Don Timoteo, ay ikakasal kay Paulita Gomez, ang dalagang hinahangad ng mga kababayan at ng mga dayuhan. Mga Mangangalakal: May mga taong sinusuwerte!—sabi ng ibang mga mangangalakal na naiinggit;—makabili ng bahay nang halos walang bayad, maibenta nang mahusay ang kanyang kargamento ng yero, makipagsosyo sa isang Simoun at maipakasal ang anak sa isang mayamang tagapagmana: aminin ninyong mga biyaya iyan na hindi natatamasa ng lahat ng taong marangal! Isang Tinig: Kung alam lamang ninyo kung saan nanggaling ang biyayang iyan ni Ginoong Pelaez! At sa tono ng kanyang tinig ay itinuturo niya ang kanyang sarili. Isang Tinig: At tinitiyak ko rin sa inyo na magkakaroon ng pista, at malaki,—dagdag niya nang mahiwaga. Totoo nga na ikakasal si Paulita kay Juanito Pelaez. Ang pag-ibig niya kay Isagani ay naglaho gaya ng lahat ng unang pag-ibig na nakasalig sa tula, sa damdamin. Ang mga pangyayari sa mga paskil at ang pagkabilanggo ay nag-alis sa binata ng lahat ng kanyang pang-akit. Sino ba ang mag-iisip na hanapin ang panganib, naisin na makihati sa kapalaran ng kanyang mga kasama, kusang sumuko, gayong ang lahat ay nagtatago at tumatanggi sa anumang pakikisangkot? Iyon ay isang quijotismo [kahibangang gaya ng kay Don Quijote], isang kabaliwan, na hindi mapatatawad ng sinumang matinong tao sa Maynila, at may malaking katwiran si Juanito na gawin siyang katatawanan sa paggaya sa kanya sa sandaling papunta siya sa Gobierno Civil [tanggapan ng gobernador sibil ng Maynila]. Natural lamang, hindi na maaaring ibigin ng maningning na si Paulita ang isang binatang ganoon kamali ang pag-unawa sa lipunan at hinahatulan ng lahat. Nagsimula siyang magnilay. Si Juanito ay matalino, mahusay, masayahin, tuso, anak ng isang mayamang mangangalakal sa Maynila at, dagdag pa, mestizo [taong may halong lahi] na Kastila, o kung paniniwalaan si Don Timoteo, Kastilang puro ang dugo; si Isagani naman ay isang Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo] na taga-lalawigan na nangangarap tungkol sa kanyang mga gubat na puno ng linta, mula sa pamilyang kaduda-duda, na may tiyuhing pari na marahil ay magiging kaaway ng karangyaan at ng mga sayawan, na labis namang kinahihiligan ng dalaga. Kaya isang magandang umaga ay napagtanto niyang naging isang malaking tanga siya sa pagpili rito sa halip na sa karibal nito, at mula noon ay napansin ang paglaki ng kuba ni Pelaez. Tinutupad ni Paulita, nang hindi niya namamalayan ngunit nang mahigpit, ang batas na natuklasan ni Darwin: ibinibigay ng babae ang sarili sa lalaking pinakamahusay, sa marunong umangkop sa kapaligirang ginagalawan; at para mabuhay sa Maynila, wala nang gaya ni Pelaez, na mula pagkabata ay kabisadong-kabisado na ang lahat ng katusuhan. Lumipas ang Kuwaresma kasama ang Mahal na Araw nito, kasama ang hanay ng mga prusisyon at seremonya nito, nang walang ibang bago kundi isang mahiwagang pag-aalsa ng mga artilyero, na ang sanhi ay hindi kailanman naibunyag. Giniba ang mga bahay na yari sa magagaang materyales, sa tulong ng isang pulutong ng kabalyeriya na handang sumalakay sa mga may-ari sakaling mag-alsa ang mga ito: maraming iyak at maraming panaghoy, ngunit hindi na lumampas doon ang usapin. Pumunta ang mga usisero, kasama si Simoun, upang tingnan ang mga nawalan ng tahanan, at naglakad-lakad sila nang walang pakialam at sinabi sa isa’t isa na mula ngayon ay makatutulog na sila nang panatag. Sa katapusan ng Abril, nang limot na ang lahat ng pangamba, iisang pangyayari lamang ang pinagkakaabalahan ng Maynila. Iyon ay ang pistang idaraos ni Don Timoteo Pelaez sa kasal ng kanyang anak, na magiliw at mapagpaunlak na pumayag ang Heneral na maging ninong. Sinasabing si Simoun ang nag-ayos ng bagay na iyon. Ang kasal ay idaraos dalawang araw bago ang pag-alis ng Kanyang Ekselensiya; pararangalan niya ang bahay at magbibigay siya ng regalo sa nobyo. Ibinubulong na ang alahero ay magbubuhos ng mga brilyanteng parang talon, magsasaboy ng perlas nang dakot-dakot, bilang handog sa anak ng kanyang kasosyo, at na, dahil hindi siya makapagdaos ng anumang pista sa kanyang bahay sapagkat wala siyang sariling bahay at matandang binata siya, ay sasamantalahin niya ang pagkakataon upang sorpresahin ang bayang Pilipino ng isang madamdaming pamamaalam. Ang buong Maynila ay naghahanda upang maanyayahan; kailanman ay hindi sinakmal nang ganoon kalakas ng pagkabalisa ang mga kalooban gaya ng sa isiping hindi mapapabilang sa mga inanyayahan. Pinag-aagawan nila ang mabuting pakikipagkaibigan ni Simoun, at maraming asawang lalaki, na pinilit ng kanilang mga maybahay, ang bumili ng mga barang bakal at mga piraso ng yero upang makipagkaibigan kay Don Timoteo Pelaez. ============================================================================== KABANATA XXXIII: ANG HULING KATWIRAN ============================================================================== Sa wakas ay dumating ang araw. Mula pa kaninang umaga ay hindi lumabas ng kanyang bahay si Simoun, abala sa pag-aayos ng kanyang mga sandata at mga alahas. Nakasilid na ang kanyang di-kapani-paniwalang kayamanan sa malaking maletang bakal na may balot na lona. Iilang kahita na lamang ang natitira, na naglalaman ng mga pulseras at mga brotse, na tiyak na mga regalong balak niyang ibigay. Aalis na siya sa wakas kasama ng Kapitan Heneral, na ayaw talagang pahabain ang kanyang panunungkulan, sa takot sa sasabihin ng mga tao. Ipinahihiwatig ng mga malisyoso na hindi nangangahas si Simoun na maiwang mag-isa; na, ngayong mawawala ang kanyang sandigan, ayaw niyang ilantad ang sarili sa paghihiganti ng napakaraming pinagsamantalahan at sawimpalad, at lalo pang may dahilan sapagkat ang Heneral na darating ay kilalang huwaran ng katapatan at baka, baka pa nga, ipasauli nito sa kanya ang lahat ng kanyang kinita. Ang mga mapamahiing Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], sa kabilang dako, ay naniniwalang si Simoun ang diyablong ayaw humiwalay sa kanyang biktima. Ang mga pesimista ay kumikindat nang may malisya at nagsasabi: Mga Pesimista: Kapag simot na ang bukid, sa ibang pook naman lumilipat ang balang. Iilan lamang, kakaunting-kakaunti, ang ngumingiti at nananahimik. Pagsapit ng hapon, nakapag-utos na si Simoun sa kanyang utusan na kapag may dumating na isang binatang nagngangalang Basilio, papasukin agad ito. Pagkatapos ay nagkulong siya sa kanyang silid at tila lubog sa malalalim na pagninilay. Mula nang magkasakit siya, lalong tumigas at dumilim ang mukha ng alahero; lubhang lumalim ang kunot sa pagitan ng kanyang mga kilay. Tila medyo nakukuba na siya; hindi na tuwid ang tindig ng kanyang ulo, nakayuko na ito. Lubhang malalim ang kanyang pagninilay kaya hindi niya narinig ang katok sa pinto. Kinailangang ulitin ang mga katok. Napapitlag si Simoun: Simoun: Tuloy!—ang sabi niya. Si Basilio iyon, ngunit quantum mutatus! [anong laking ipinagbago!] Kung malaki ang pagbabagong naganap kay Simoun sa loob ng dalawang buwan, nakapangingilabot naman ang sa batang estudyante. Lubog ang kanyang mga pisngi, gusot ang damit, gulo ang buhok. Naglaho na ang matamis na lungkot ng kanyang mga mata; may nagniningning na madilim na apoy sa mga ito; masasabing namatay siya at muling nabuhay ang kanyang bangkay, nangingilabot sa kanyang nakita sa kawalang-hanggan. Kung hindi man ang krimen mismo, ang masamang anino nito ay nakalatag sa buo niyang anyo. Maging si Simoun ay nasindak at nahabag sa kaawa-awang binata. Hindi bumati si Basilio; dahan-dahan siyang lumapit at, sa tinig na nagpapitlag sa alahero, ay nagsabi: Basilio: Ginoong Simoun, naging masama akong anak at masamang kapatid; nilimot ko ang pagpaslang sa isa at ang mga pagpapahirap sa isa pa, at pinarusahan ako ng Diyos! Ngayon, wala nang natitira sa akin kundi iisang hangarin: ang gantihan ng masama ang masama, ng krimen ang krimen, ng dahas ang dahas! Tahimik na nakikinig sa kanya si Simoun. Basilio: Apat na buwan na ang nakararaan,—patuloy ni Basilio,—nang kausapin ninyo ako tungkol sa inyong mga balak; tumanggi akong makilahok, at nagkamali ako; tama kayo. Tatlo’t kalahating buwan na ang nakararaan, malapit nang sumiklab ang himagsikan; ayaw ko ring makilahok noon, at nabigo ang kilusan. Bilang kabayaran sa aking inasal ay ibinilanggo ako, at ang aking kalayaan ay utang ko lamang sa inyong mga pakiusap. Tama kayo, at ngayon ay naparito ako upang sabihin sa inyo: sandatahan ninyo ang aking bisig at hayaang sumiklab ang himagsikan! Handa akong maglingkod sa inyo kasama ang lahat ng sawimpalad! Biglang napawi ang ulap na nagpapadilim sa noo ni Simoun; isang sinag ng tagumpay ang kumislap sa kanyang mga mata, at na para bang natagpuan niya ang kanyang hinahanap, ay napabulalas siya: Simoun: Tama ako, oo, tama ako! nasa panig ko ang karapatan, nasa akin ang katarungan, sapagkat ang aking adhikain ay ang adhikain ng mga sawimpalad... Salamat, binata, salamat! Naparito kayo upang pawiin ang aking mga pag-aalinlangan, upang labanan ang aking mga pag-aatubili... Nakatayo na si Simoun at nagliliwanag ang kanyang mukha: ang alab na nagpapasigla sa kanya nang, apat na buwan na ang nakararaan, ipaliwanag niya kay Basilio ang kanyang mga balak sa gubat ng kanyang mga ninuno, ay muling lumitaw sa kanyang anyo na parang isang pulang takipsilim pagkatapos ng isang maulap na araw. Simoun: Oo,—patuloy niya;—nabigo ang kilusan at iniwan ako ng marami dahil nakita nila akong nanlulumo at nag-aatubili sa pinakamahalagang sandali: may iniingatan pa ako sa aking puso, hindi ko pa hawak ang lahat ng aking damdamin, at nagmamahal pa ako!... Ngayon ay patay na ang lahat sa akin, at wala nang banal na bangkay na ang pagkakahimlay ay kailangan kong igalang! Wala nang pag-aatubili; kayo mismo, huwarang binata, kalapating walang kapaitan, ay nakauunawa na sa pangangailangan, lumalapit sa akin at nag-uudyok sa aking kumilos! Medyo huli na nang imulat ninyo ang inyong mga mata! Kung nagtulungan tayo, nakabuo at naisagawa sana natin ang mga kahanga-hangang balak: ako sa itaas, sa matataas na antas, nagkakalat ng kamatayan sa gitna ng mga pabango at ginto, ginagawang hayop ang mga bisyoso at sinisira o pinaparalisa ang iilang mabubuti, at kayo sa ibaba, sa bayan, sa gitna ng mga kabataan, pinupukaw ang buhay sa gitna ng dugo at luha! Ang ating gawain, sa halip na maging madugo at mabangis, ay naging banal sana, ganap, makasining, at tiyak na pinutungan sana ng tagumpay ang ating mga pagsisikap! Ngunit walang talinong ibig umalalay sa akin; takot o kalamyaan ang natagpuan ko sa mga uring may pinag-aralan, pagkamakasarili sa mayayaman, kamusmusan sa kabataan, at sa kabundukan lamang, sa mga lugar ng pagkatapon, sa uring dukha ko natagpuan ang aking mga tao! Ngunit hindi bale! kung hindi tayo makahuhubog ng isang buo at ganap na estatwa, pinakinis sa lahat ng detalye, mula sa magaspang na tipak na ating tatapyasin, ang mga darating na ang bahala roon! At hinawakan niya sa bisig si Basilio, na nakikinig sa kanya nang hindi lubos na nauunawaan ang lahat, at dinala niya ito sa laboratoryo kung saan niya iniingatan ang kanyang mga kemikal. Sa ibabaw ng isang mesa ay may malaking kahang yari sa madilim na chagrin [magaspang na balat na tinina], kahawig ng mga kahang lalagyan ng mga pinggang pilak na ipinagreregalo sa isa’t isa ng mayayaman at ng mga hari. Binuksan ito ni Simoun at inilantad, sa ibabaw ng pulang satin, ang isang lamparang kakaiba ang hugis. Ang sisidlan nito ay hugis granada, kasinlaki ng ulo ng tao, medyo bitak, kaya nakikita ang mga butil sa loob, na inanyuan sa malalaking kornalina. Ang balat ay yari sa pinadilim na ginto at ginagaya nang ganap pati ang mga gaspang ng prutas. Maingat na maingat itong inilabas ni Simoun, at nang alisin ang kinalalagyan ng mitsa, ay inilantad ang loob ng sisidlan: bakal ang balat nito, mga dalawang sentimetro ang kapal, at kaya nitong maglaman ng mahigit isang litro. Nagtatanong ang tingin ni Basilio: wala siyang maintindihan. Nang walang anumang paliwanag, maingat na kinuha ni Simoun mula sa isang aparador ang isang bote at ipinakita sa binata ang pormulang nakasulat sa ibabaw nito. Basilio: Nitrogliserina!—bulong ni Basilio, na umuurong at kusang inilalayo ang kanyang mga kamay.—Nitrogliserina! Dinamita! At sa akala niyang nauunawaan na niya, nagtindigan ang kanyang mga buhok. Simoun: Oo, nitrogliserina!—marahang ulit ni Simoun nang may malamig niyang ngiti, habang pinagmamasdan nang may kasiyahan ang boteng kristal;—higit pa ito sa nitrogliserina! Ito ay mga luhang pinagsiksik, mga poot na pinigil, mga kawalang-katarungan at mga pang-aapi! Ito ang kataas-taasang katwiran ng mahina, lakas laban sa lakas, dahas laban sa dahas... Kanina lamang ay nag-aatubili ako, ngunit dumating kayo at napapaniwala ninyo ako! Ngayong gabi ay sasabog nang pira-piraso ang pinakamapanganib na mga tirano, ang mga tiranong walang pananagutan, ang mga nagtatago sa likod ng Diyos at ng Estado, at ang mga pang-aabuso nila ay nananatiling walang parusa dahil walang makasusubaybay sa kanila! Ngayong gabi ay maririnig ng Pilipinas ang pagsabog na gagawing guho ang walang-hugis na bantayog na ang pagkabulok ay pinabilis ko! Natulala si Basilio: gumagalaw ang kanyang mga labi nang walang lumalabas na tunog, nadarama niyang naninigas ang kanyang dila, natutuyo ang kanyang ngalangala. Sa unang pagkakataon ay nakita niya ang makapangyarihang likidong napakadalas niyang marinig, na para bang dinalisay sa dilim ng mga taong mapanglaw, sa hayagang pakikidigma sa lipunan. Ngayon ay nasa harap na niya ito, malinaw at medyo madilaw, ibinubuhos nang walang hanggang ingat sa loob ng makasining na granada. Lumitaw sa kanyang paningin si Simoun na gaya ng genio [makapangyarihang espiritu] ng Sanlibo’t Isang Gabi na umaahon mula sa kailaliman ng dagat: lumalaki siya nang pagkalaki-laki, sumasayad sa langit ang kanyang ulo, pinasasabog ang bahay at niyayanig ang buong lungsod sa isang galaw ng kanyang mga balikat. Nagkakaroon ang granada ng laki ng isang napakalaking globo, at ang bitak ay naging isang halakhak ng impiyerno na nilalabasan ng mga baga at mga apoy. Sa unang pagkakataon ay nagpatangay si Basilio sa sindak at tuluyang nawala ang kanyang kahinahunan. Samantala, mahigpit na ikinakabit ni Simoun ang isang kakaiba at masalimuot na kasangkapan, inilalagay ang tubong kristal, ang globo, at kinokoronahan ang lahat ng isang napakakisig na pantalya. Pagkatapos ay lumayo siya nang kaunti upang pagmasdan ang kinalabasan, ikinikiling ang ulo kung minsan sa isang panig, kung minsan sa kabila, upang lalong masuri ang anyo at karilagan nito. At nang makitang nakatingin sa kanya si Basilio nang nagtatanong at kasabay nito’y naghihinala, ay nagpatuloy siya: Simoun: Ngayong gabi ay may isang pagdiriwang, at ilalagay ang lamparang iyan sa gitna ng isang maliit na kiosko [bukas na silungan] na kainan na ipinagawa ko para rito. Magbibigay ang lampara ng maningning na liwanag na sapat na, mag-isa, upang tanglawan ang lahat; ngunit pagkaraan ng dalawampung minuto ay lalabo ang liwanag, at saka, kapag itataas nila ang mitsa, puputok ang isang kapsula ng fulminato de mercurio [pampasabog na sangkap na may asoge], sasabog ang granada at kasama nito ang kainan, na sa bubong at sa sahig nito ay nagtago ako ng mga sako ng pulbura upang walang sinumang makaligtas... Sandaling tumahimik: pinagmamasdan ni Simoun ang kanyang kasangkapan at halos hindi humihinga si Basilio. Basilio: Kung gayon ay walang silbi ang aking tulong,—puna ng binata. Simoun: Hindi, may iba kayong tungkuling gagampanan,—sagot ni Simoun nang nag-iisip;—pagsapit ng alas-nuwebe ay nakasabog na ang makina at maririnig na ang pagsabog sa mga kalapit na lupain, sa mga bundok, sa mga yungib. Nabigo ang kilusang binalak ko kasama ang mga artilyero dahil sa kawalan ng pamumuno at ng sabay-sabay na pagkilos. Hindi na ganoon ngayon. Pagkarinig sa pagsabog, lalabas nang armado ang mga dukha, ang mga inaapi, ang mga gumagala na tinutugis ng puwersa, at makikipagkita kay Kabesang Tales sa Santa Mesa upang salakayin ang lungsod; samantala, ang mga militar, na pinaniwala kong nagpapakana ang Heneral ng isang kunwaring pag-aalsa upang magkaroon ng dahilan na manatili, ay lalabas sa kanilang mga kuwartel na handang paputukan ang sinumang ituro ko. Samantala, ang bayan, na mababagabag at mag-aakalang dumating na ang oras ng kanilang pagkatay, ay babangon na handang mamatay, at dahil wala silang sandata at hindi organisado, kayo, kasama ng ilang iba pa, ang mangunguna sa kanila at magdadala sa kanila sa mga bodega ng Tsinong si Quiroga kung saan ko iniimbak ang aking mga riple. Magkikita kami ni Kabesang Tales sa lungsod at sasakupin namin ito, at kayo, sa mga karatig-pook ng lungsod, ay sasakop sa mga tulay, magpapatibay ng inyong kinalalagyan, magiging handang sumaklolo sa amin, at lilipulin ninyo sa patalim hindi lamang ang kontra-rebolusyon, kundi ang lahat ng lalaking tatangging sumama na may sandata! Basilio: Lahat?—utal ni Basilio sa impit na tinig. Simoun: Lahat!—ulit ni Simoun sa nakapangingilabot na tinig,—lahat, Indio, mestizo [taong may halong lahi], Tsino, Kastila, lahat ng matatagpuang walang tapang, walang lakas ng loob... Kailangang baguhin ang lahi! Mga aliping anak lamang ang isisilang ng mga duwag na ama, at walang saysay ang manggiba upang muling magtayo gamit ang mga bulok na kagamitan! Ano? nangangatal kayo? Nanginginig kayo, natatakot kayong maghasik ng kamatayan? Ano ang kamatayan? Ano ang kahulugan ng isang hecatombe [malawakang pag-aalay o pagpatay] ng dalawampung libong kaawa-awa? Dalawampung libong pighati ang mababawas, at milyun-milyong dukha ang maliligtas mula pa sa kanilang pinagmulan! Hindi nag-aatubili ang pinakamahiyaing namamahala na magpalabas ng isang batas na magdudulot ng karalitaan at ng mabagal na paghihingalo ng libu-libong nasasakupan, maunlad, masisipag, maligaya marahil, upang bigyang-kasiyahan ang isang kapritso, isang naisip lamang, ang kapalaluan; at kayo ay nangangatal dahil sa isang gabi ay magwawakas magpakailanman ang mga pahirap sa kalooban ng maraming ilotas [mga aliping-bayan ng sinaunang Esparta], dahil ang isang bayang paralitiko at sira ay kailangang mamatay upang bigyang-daan ang isa pang bago, bata, masigla, puno ng lakas? Ano ang kamatayan? Ang kawalan o isang panaginip! Maihahambing ba ang mga bangungot nito sa katotohanan ng mga pahirap sa isang buong salinlahing dukha? Kailangang wasakin ang masama, patayin ang dragon upang paliguan sa dugo nito ang bagong bayan at gawin itong matibay at di-masusugatan! Ano pa ba ang walang-awang batas ng kalikasan, batas ng pakikibaka kung saan kailangang mamatay ang mahina upang hindi magpatuloy ang bulok na lahi at umurong ang sangnilikha? Kaya itapon ang mga pambabaeng agam-agam! Matupad ang mga batas na walang hanggan, tulungan natin ang mga ito, at yamang lalong nagiging mabunga ang lupa habang lalong pinatataba ng dugo, at lalong matatag ang mga trono habang lalong nakasandig sa mga krimen at mga bangkay, huwag nang mag-atubili, huwag nang mag-alinlangan! Ano ang sakit ng kamatayan? Ang pakiramdam ng isang saglit, marahil malabo, marahil kaaya-aya gaya ng paglipat mula sa pagkagising tungo sa pagtulog... Ano ang winawasak? Isang kasamaan, ang pagdurusa, mga damong bansot upang itanim sa kanilang lugar ang iba pang malulusog! Tatawagin ba ninyo iyang pagwasak? Ang itatawag ko roon ay paglikha, pagbubunga, pagtataguyod, pagbibigay-buhay... Ang gayong madudugong mapanlinlang na pangangatwiran, na binigkas nang may paninindigan at kalamigan, ay dumudurog sa binata, na ang talino, na pinahina ng mahigit tatlong buwan sa bilangguan at binulag ng silakbo ng paghihiganti, ay wala sa kalagayang suriin ang moral na ubod ng mga bagay. Sa halip na tumutol na ang pinakamasama o pinakaduwag na tao ay laging higit pa sa halaman, sapagkat siya ay may kaluluwa at isip na, gaano man kasira o kahayop, ay maaari pang tubusin; sa halip na sumagot na walang karapatan ang tao na magpasya sa buhay ng sinuman para sa kapakinabangan ng sinuman, at na ang karapatan sa buhay ay nasa bawat indibidwal gaya ng karapatan sa kalayaan at sa liwanag; sa halip na tumutol na kung isang pang-aabuso sa mga pamahalaan ang parusahan sa nasasakdal ang mga pagkakamali o krimen na sila mismo ang nagtulak sa kanya dahil sa kapabayaan o kahangalan, lalo pa itong magiging pang-aabuso sa isang tao, gaano man siya kadakila at kasawimpalad, ang parusahan sa kawawang bayan ang mga pagkakamali ng mga pamahalaan nito at ng mga ninuno nito; sa halip na sabihing ang Diyos lamang ang maaaring sumubok ng gayong mga paraan, na ang Diyos ay makapagwawasak sapagkat Siya ay makalilikha, ang Diyos na hawak sa Kanyang kamay ang gantimpala, ang kawalang-hanggan at ang hinaharap upang bigyang-katwiran ang Kanyang mga gawa, at ang tao ay hindi kailanman! sa halip ng mga pangangatwirang ito, isang karaniwang puna lamang ang naitutol ni Basilio: Basilio: Ano ang sasabihin ng mundo, sa harap ng ganoon kalaking patayan? Simoun: Papalakpak ang mundo gaya ng dati, at kakampihan ang pinakamalakas, ang pinakamarahas!—sagot ni Simoun nang may malupit niyang ngiti.—Pumalakpak ang Europa nang isakripisyo ng mga bansa sa kanluran sa Amerika ang milyun-milyong Indio, at tiyak na hindi upang magtatag ng mga bansang lalong may moralidad o lalong mapayapa; naroon ang Hilaga sa kanyang makasariling kalayaan, sa kanyang batas ni Lynch, sa kanyang mga panlilinlang pampulitika; naroon ang Timog sa kanyang mga republikang walang kapanatagan, sa kanyang mga barbarong rebolusyon, mga digmaang sibil, mga pag-aaklas ng militar, gaya ng kanyang inang Espanya! Pumalakpak ang Europa nang samsamin ng makapangyarihang Portugal ang kapuluang Molucas, pumapalakpak ito habang winawasak ng Inglatera sa Pasipiko ang mga primitibong lahi upang itanim ang lahi ng mga nandarayuhan nito. Papalakpak ang Europa gaya ng pagpalakpak sa wakas ng isang drama, sa wakas ng isang trahedya: bihirang pansinin ng karamihan ang ubod, ang epekto lamang ang tinitingnan! Gawin nang mahusay ang krimen at hahangaan ito at magkakaroon ng mas maraming tagasunod kaysa sa mga mabubuting gawang isinagawa nang may kababaang-loob at pagkamahiyain. Basilio: Mabuti kung gayon,—tugon ng binata;—ano ba ang pakialam ko, sa bandang huli, kung pumalakpak man sila o pumuna, kung ang mundong iyan ay walang malasakit sa mga inaapi, sa mga dukha at sa mahihinang babae? Anong pagsasaalang-alang ang dapat kong ibigay sa lipunan, gayong wala itong ibinigay na anuman sa akin? Simoun: Ganyan ang gusto ko,—ang matagumpay na sabi ng manunukso. At kumuha siya ng isang rebolber mula sa isang kahon at iniabot ito sa binata, habang sinasabi: Simoun: Sa alas-diyes, hintayin ninyo ako sa harap ng simbahan ng San Sebastian upang tanggapin ang aking mga huling tagubilin. Ah! Pagsapit ng alas-nuwebe ay dapat nasa malayo na kayo, napakalayo sa kalye Anloague! Sinuri ni Basilio ang sandata, kinargahan ito at itinago sa panloob na bulsa ng kanyang amerikana. Malamig at maikli ang kanyang pamamaalam: Basilio: Hanggang mamaya! ============================================================================== KABANATA XXXIV: ANG KASAL ============================================================================== Nang nasa kalye na, inisip ni Basilio kung ano ang maaari niyang pagkaabalahan hanggang sumapit ang nakamamatay na oras; alas-siyete pa lamang. Panahon noon ng bakasyon at nasa kani-kanilang bayan ang lahat ng estudyante. Si Isagani lamang ang ayaw umuwi, ngunit nawala siya mula pa nang umagang iyon at walang nakaaalam kung nasaan siya. Ito ang sinabi kay Basilio nang, paglabas niya sa bilangguan, ay dumalaw siya sa kanyang kaibigan upang makituloy. Hindi alam ni Basilio kung saan pupunta, wala siyang pera, wala siyang anuman maliban sa rebolber. Ang alaala ng lampara ang sumasakop sa kanyang isip; sa loob ng dalawang oras ay magaganap ang malaking sakuna at, sa pag-iisip dito, wari niya’y walang ulo ang mga taong dumaraan sa harap ng kanyang mga mata: nakadama siya ng mabangis na tuwa nang sabihin niya sa sarili na, gutom man siya, sa gabing iyon ay siya ang kakatakutan, na mula sa pagiging dukhang estudyante at utusan, marahil ay masisilayan siya ng araw na kakila-kilabot at nakapanghihilakbot, nakatayo sa ibabaw ng isang piramide ng mga bangkay, nagdidikta ng batas sa lahat ng mga dumaraan sa kanyang harapan sakay ng kanilang magagarang karwahe. Tumawa siya na parang isang kaluluwang isinumpa, at kinapa ang puluhan ng rebolber: nasa kanyang mga bulsa ang mga kahon ng bala. Sumagi sa kanyang isip ang isang tanong: saan magsisimula ang drama? Sa kanyang pagkalito, hindi niya naisip na itanong iyon kay Simoun, ngunit sinabi sa kanya ni Simoun na lumayo siya sa kalye Anloague. Noon ay nagkaroon siya ng hinala: nang hapong iyon, paglabas niya sa bilangguan, nagtungo siya sa dating bahay ni Kapitan Tiago upang kunin ang kanyang iilang gamit, at natagpuan niya itong nabago na at inihahanda para sa isang pagdiriwang; iyon pala ang kasal ni Juanito Pelaez! Isang pagdiriwang ang binanggit ni Simoun. Sa sandaling iyon ay nakita niyang dumaan sa kanyang harapan ang isang mahabang hanay ng mga karwahe, puno ng mga ginoo at ginang na masiglang nag-uusap; inakala niyang may naaaninag siyang malalaking kumpol ng bulaklak sa loob, ngunit hindi niya iyon pinansin. Patungo ang mga karwahe sa kalye Rosario at, dahil nasasalubong nila ang mga bumababa mula sa Puente de España, kailangan nilang huminto nang madalas at umusad nang marahan. Sa isa ay nakita niya si Juanito Pelaez sa tabi ng isang babaeng nakaputi at may manipis na belong naaaninagan: nakilala niya rito si Paulita Gomez. Basilio: Si Paulita!—bulalas niya nang magulat. At nang makita niyang siya nga iyon, nakadamit-pangkasal, kasama si Juanito Pelaez, na tila galing sila sa simbahan, Basilio: Kawawang Isagani!—bulong niya;—ano na kaya ang nangyari sa kanya? Ilang sandali niyang inisip ang kanyang kaibigan, isang dakila at mapagbigay na kaluluwa, at sa isip ay itinanong niya sa sarili kung hindi kaya mabuting ipaalam dito ang balak, ngunit sa isip din ay sinagot niya ang sarili na hindi kailanman nanaisin ni Isagani na makilahok sa ganoong patayan... Hindi ginawa kay Isagani ang ginawa sa kanya. Pagkatapos ay inisip niya na kung hindi dahil sa pagkabilanggo, sa mga oras na iyon ay isa na sana siyang nobyo o asawa, lisensiyado na sa medisina, namumuhay at nanggagamot sa isang sulok ng kanyang lalawigan. Dumaan sa kanyang guniguni ang anino ni Juli, durog sa kanyang pagkahulog; madidilim na ningas ng poot ang nagpaliyab sa kanyang mga balintataw, at muli niyang hinaplos ang puluhan ng rebolber, nanghihinayang na hindi pa sumasapit ang kakila-kilabot na oras. Sa sandaling iyon ay nakita niyang lumabas si Simoun sa pinto ng kanyang bahay dala ang kahon ng lampara, maingat na nakabalot, at sumakay sa isang karwahe na sumunod sa hanay ng mga naghahatid sa bagong kasal. Upang hindi mawala sa paningin si Simoun, sinikap ni Basilio na tandaan ang kutsero, at nagulat siya nang makilala rito ang kapus-palad na naghatid sa kanya sa San Diego, si Sinong na binugbog ng guwardiya sibil, ang siya ring nagbalita sa kanya sa bilangguan ng lahat ng nangyari sa Tiani. Sa hinuhang ang kalye Anloague ang magiging tanghalan, doon nagtungo ang binata, binibilisan ang lakad at inuunahan ang mga karwahe. Tama nga, patungo silang lahat sa dating bahay ni Kapitan Tiago: doon sila nagtitipon upang maghanap ng isang sayawan para sumayaw sa himpapawid! Natawa si Basilio nang makita ang mga magkapares na bantay ng Veterana [pulisya ng Maynila] na nagbabantay roon. Sa dami nila ay mahuhulaan ang kahalagahan ng pagdiriwang at ng mga panauhin. Umaapaw sa tao ang bahay, bumubuhos ang ilaw mula sa mga bintana nito; may alpombra ang pasukan sa ibaba at puno ito ng bulaklak; doon sa itaas, marahil sa dati niyang malungkot na silid, tumutugtog ngayon ang orkestra ng masasayang himig, na hindi lubos na makalunod sa magulong ingay ng mga tawanan, mga tawagan at mga halakhakan. Narating ni Don Timoteo Pelaez ang tugatog ng kapalaran, at nahigitan pa ng katotohanan ang kanyang mga pangarap. Ipinakakasal na niya sa wakas ang kanyang anak sa napakayamang tagapagmana ng mga Gomez, at dahil sa perang ipinahiram sa kanya ni Simoun, napalamutian niya nang marangya na parang sa hari ang malaking bahay na iyon, na nabili niya sa kalahati ng halaga nito, nagdaraos siya roon ng isang napakarangyang pagdiriwang, at ang mga pangunahing diyos ng Olimpo ng Maynila ang magiging mga panauhin niya, upang gintuan siya ng liwanag ng kanilang prestihiyo. Mula pa nang umagang iyon ay sumasagi sa kanyang isip, nang kasingkulit ng isang tanyag na kantata, ang ilang malalabong pangungusap na nabasa niya sa kanyang mga aklat-pangkomunyon: «Dumating na ang oras ng kaligayahan! Papalapit na ang masayang sandali! Malapit nang matupad sa iyo ang kahanga-hangang mga salita ni Simoun: Nabubuhay ako, ngunit hindi na ako, kundi ang Kapitan Heneral ang nabubuhay sa akin», atbp. Ang Kapitan Heneral, ninong ng kanyang anak! Hindi nga siya dumalo sa kasal; si Don Custodio ang kumatawan sa kanya, ngunit darating siya upang maghapunan, at magdadala ng regalong pangkasal, isang lamparang hindi mapapantayan kahit ng kay Aladin...—sa likod ng tabing—si Simoun ang nagbigay ng lampara. Timoteo, ano pa ang hahanapin mo? Malaki ang pagbabagong dinanas ng bahay ni Kapitan Tiago: muli itong pinapelan nang marangya; tuluyang nawala ang usok at ang amoy ng opyo. Ang napakalawak na sala, na lalo pang pinalawak ng naglalakihang salamin na nagpaparami nang walang katapusan sa mga ilaw ng mga aranya, ay buong nalalatagan ng alpombra: may alpombra ang mga salon sa Europa, at bagaman makintab na makintab ang sahig at malalapad ang mga tabla, kailangang may alpombra rin ang kanya, aba, siyempre naman! Nawala ang mamahaling mga silya ni Kapitan Tiago, at kapalit nito ang iba, estilong Luis XV; malalaking kurtinang pulang pelus, binurdahan ng ginto, may mga inisyal ng bagong kasal at nakatali ng mga girnalda ng artipisyal na bulaklak ng dalandan, ang nakabitin sa mga pintuan at sumasayad sa sahig ang malalapad nilang palawit, na ginto rin. Sa mga sulok ay makikita ang malalaking plorera mula sa Hapon, kasalitan ng iba pang mula sa Sèvres, na purong madilim na asul, nakapatong sa mga parisukat na patungang kahoy na inukit. Ang tanging hindi maganda ay ang matitingkad na larawang kromo na ipinalit ni Don Timoteo sa mga dating grabado at litograpiya ng mga santo ni Kapitan Tiago. Hindi siya nahikayat ni Simoun na magbago ng isip: ayaw ng mangangalakal ng mga pinturang de-langis, baka may magsabing gawa iyon ng mga Pilipinong pintor... Siya, tatangkilik sa mga Pilipinong pintor? Hindi kailanman! Nakataya roon ang kanyang kapayapaan at marahil ang kanyang buhay, at alam niya kung paano dapat sumagwan sa Pilipinas! Totoong nakarinig na siya tungkol sa mga dayuhang pintor tulad nina Rafael, Murillo, Velázquez, ngunit hindi niya alam kung paano sila lalapitan, at saka baka medyo mapanghimagsik pala sila... Sa mga larawang kromo ay walang panganib, hindi ito gawa ng mga Pilipino, mas mura pa ang mga ito, mukhang pareho ang epekto, kung hindi man mas maganda, mas matitingkad ang mga kulay at napakapino ng pagkakagawa! Talaga namang alam ni Don Timoteo kung paano makibagay sa Pilipinas! Ang malaking caída [silid na sinasapitan ng hagdan], na napapalamutian ng bulaklak sa kabuuan, ay ginawang kainan: isang malaking mesa sa gitna para sa tatlumpung tao, at sa paligid, nakadikit sa mga dingding, ang iba pang maliliit na mesa para sa dalawa at tatlo. Mga kumpol ng bulaklak at mga piramide ng prutas sa gitna ng mga laso at ilaw ang tumatakip sa gitna ng mga mesa. Ang puwesto ng nobyo ay tinandaan ng isang kumpol ng rosas, ang sa nobya ng isa pang kumpol ng bulaklak ng dalandan at mga liryo. Sa harap ng gayong karangyaan at gayon karaming bulaklak, maiisip ng sinuman na mga nimpa na manipis ang kasuotan at mga munting kupido na may pakpak na kulay-bahaghari ang magsisilbi ng nektar at ambrosia sa mga panauhing magaan na parang hangin, sa saliw ng mga lira at mga arpa eólica [alpang tinutugtog ng hangin]. Gayunman, wala roon ang mesa para sa malalaking diyos; nakahanda ito roon sa gitna ng malawak na azotea [bukas na terasa ng bahay], sa loob ng isang napakaringal na kiosko [bukas na silungan], na itinayo nang sadya para sa okasyon. Isang sala-salang kahoy na ginintuan, na ginagapangan ng mababangong baging, ang nagtatago sa loob mula sa mata ng karaniwang tao nang hindi hinahadlangan ang malayang daloy ng hangin, upang mapanatili ang lamig na kailangan sa panahong iyon. Isang mataas na plataporma ang nag-aangat sa mesa nang higit sa antas ng iba pang mesang kakainan ng mga karaniwang mortal, at isang kisameng pa-arko, na pinalamutian ng pinakamahuhusay na alagad ng sining, ang magsasanggalang sa mga kagalang-galang na bungo laban sa naiinggit na tingin ng mga bituin. Pito lamang ang puwesto roon; yari sa purong pilak ang mga pinggan, pinakapinong lino ang mantel at mga serbilyeta, at ang mga alak ay ang pinakamamahal at pinakamasasarap. Hinanap ni Don Timoteo ang pinakabihira at pinakamahal at hindi sana siya mag-aatubili kahit sa isang krimen kung sinabi sa kanya na mahilig kumain ng laman ng tao ang Kapitan Heneral. ============================================================================== KABANATA XXXV: ANG PAGDIRIWANG ============================================================================== Sumayaw sa ibabaw ng bulkan. Nang ikapito ng gabi ay isa-isang nagdatingan ang mga panauhin: una, ang mabababang diyos, mga hamak na kawani, mga pinuno ng sangay ng tanggapan, mga mangangalakal, at iba pa, na may pinakamaseremonyang mga pagbati at pinakaseryosong mga anyo sa simula, na wari’y kaaaral lamang nila ng mga iyon: ang gayong karaming ilaw, karaming kurtina at karaming kristal ay may hatid na kaunting pangingimi. Pagkatapos ay napapalagay na ang kanilang loob at nagpapalitan na sila ng patagong suntok, ng tapik sa tiyan, at ang ilan ay nagbigayan pa ng palakaibigang batok. Totoo na ang ilan ay nag-anyong mapanghamak upang ipakitang sanay sila sa mas magagandang bagay; aba, sanay na sanay nga sila! May diyosang humikab dahil masagwa raw ang lahat at sinabing gutom na gutom na siya; may isa pang nakipag-away sa kanyang diyos at umamba ng braso upang sampalin ito. Bumabati si Don Timoteo rito, roon; nagpapadala ng munting ngiti, yumuyukod mula sa baywang, umaatras, pumipihit nang kalahati, umiikot nang buo, at iba pa, kaya’t hindi napigilan ng isa pang diyosa na sabihin sa kanyang katabi, sa likod ng pamaypay: Isang Diyosa: ¡Chica, que filadelfio está el tío! ¡Mia que paese un fantoche! [Mare, ang yabang ng matanda! Tingnan mo, mukha siyang papet!] Pagkatapos ay dumating ang bagong kasal, kasama si Doña Victorina at ang buong kabuntot. Mga pagbati, mga pakikipagkamay, mga tapik ng pagtangkilik sa nobyo, mga titig na mapilit, malalaswa, na para bang sumusuri ng anatomiya, sa nobya, mula sa mga lalaki; mula naman sa mga babae, pagsusuri sa damit, sa mga alahas, pagtantiya sa lakas, sa kalusugan, at iba pa. Ben Zayb: Si Psiquis at si Kupido na humaharap sa Olimpo!—naisip ni Ben Zayb, at itinanim niya sa isip ang paghahambing upang bitawan sa mas angkop na pagkakataon. Taglay nga ng nobyo ang pilyong mukha ng diyos ng pag-ibig, at kung may kaunting mabuting kalooban ay maaaring ipagkamaling lalagyan ng palaso ang kanyang kuba, na nasa pinakatambok nito, at hindi lubos na naitago ng higpit ng kanyang frac [pormal na amerikanang may buntot]. Nagsisimula nang makadama si Don Timoteo ng sakit sa baywang, unti-unting humahapdi ang mga kalyo sa kanyang mga paa, napapagod na ang kanyang leeg, at wala pa rin ang Kapitan Heneral! Nakarating na nga ang malalaking diyos, kabilang sina Padre Irene at Padre Salví, ngunit wala pa ang malakas na kulog. Balisa siya, ninenerbiyos; marahas ang tibok ng kanyang puso, may tawag ng kalikasang gusto na niyang tugunan, ngunit kailangan munang bumati, ngumiti, at pagkatapos ay papunta na sana siya ngunit hindi magawa, umuupo, tumatayo, hindi naririnig ang sinasabi sa kanya, hindi nasasabi ang naiisip niya. At samantala, isang diyos na mahilig sa sining ang nagpupuna sa kanyang mga larawang kromo, pinipintasan ang mga ito at tinitiyak sa kanya na dinudumihan lamang ng mga ito ang mga dingding. Don Timoteo: Dinudumihan daw ang mga dingding!—ulit ni Don Timoteo, nakangiti ngunit gustong kalmutin ito;—e, gawa pa nga ang mga iyan sa Europa at ang pinakamamahal na nakuha ko sa Maynila! Dinudumihan daw ang mga dingding! At sumumpa si Don Timoteo sa sarili na sisingilin kinabukasan ang lahat ng kasulatan ng utang ng kritikong iyon na hawak niya sa kanyang tindahan. Narinig ang mga pito, ang pagragasa ng mga kabayo, sa wakas! Ilang Tinig: Ang Heneral!—Ang Kapitan Heneral! Namumutla sa matinding damdamin, tumayo si Don Timoteo na itinatago ang sakit ng kanyang mga kalyo, at, kasama ang kanyang anak at ilang matataas na diyos, bumaba upang salubungin ang Magnum Jovem [ang dakilang Jupiter]. Nawala ang sakit ng kanyang baywang dahil sa mga alinlangang sumalakay sa kanya nang sandaling iyon: Dapat ba siyang humubog ng ngiti o magkunwaring seryoso? Dapat ba niyang iabot ang kanyang kamay o hintaying ialok ng Heneral ang sa kanya? Carambas [naku]! Bakit hindi niya naisip ang anuman tungkol dito upang maikonsulta sa matalik niyang kaibigang si Simoun? Upang itago ang kanyang kaba, tinanong niya nang pabulong, basag na basag ang tinig, ang kanyang anak: Don Timoteo: Naghanda ka ba ng anumang talumpati? Juanito: Hindi na uso ang mga talumpati, papa, lalo na sa isang ito! Dumating si Jupiter kasama si Juno, na nag-anyong isang toreng paputok: mga brilyante sa ayos ng buhok, mga brilyante sa leeg, sa mga braso, sa mga balikat, sa lahat ng dako! Suot niya ang isang marangyang damit na seda, may mahabang buntot na binurdahan ng nakaumbok na mga bulaklak. Tunay ngang inangkin ng Kanyang Ekselensiya ang bahay, gaya ng nauutal na pakiusap sa kanya ni Don Timoteo. Tinugtog ng orkestra ang Marcha Real [pambansang himno ng Espanya], at marilag na umakyat ang banal na magkapareha sa hagdang may alpombra. Hindi pakunwari ang kaseryosohan ng Kanyang Ekselensiya; marahil sa unang pagkakataon, mula nang dumating siya sa Kapuluan, nakadama siya ng lungkot; may kaunting pighating lumalambong sa kanyang mga isipin. Iyon ang huling tagumpay ng kanyang tatlong taon ng paghahari, at sa loob ng dalawang araw ay bababa na siya magpakailanman mula sa ganoon kataas na luklukan. Ano ang iniiwan niya sa kanyang likuran? Hindi lumilingon ang Kanyang Ekselensiya at mas ginusto niyang tumingin sa harap, sa hinaharap! May dala siyang kayamanan, naghihintay sa kanya ang malalaking halagang nakadeposito sa mga bangko sa Europa, may mga mansiyon siya, ngunit marami siyang nasaktan, marami siyang kaaway sa Corte [ang Madrid, luklukan ng korte ng hari], naghihintay sa kanya roon ang mataas na kawani! Ang ibang mga heneral ay yumamang kasimbilis niya, at ngayon ay mga hikahos na. Bakit hindi siya nagtagal pa, gaya ng payo sa kanya ni Simoun? Hindi, ang delikadesa higit sa lahat. Bukod dito, hindi na kasinlalim ng dati ang mga pagyukod sa kanya; may napapansin siyang mapipilit na titig, at pati pagwawalang-bahala; at sinasagot niya ang mga ito nang magiliw at nagsasanay pa ng mga ngiti. Padre Irene: Halatang papalubog na ang araw!—puna ni Padre Irene sa tainga ni Ben Zayb;—marami na ang tumititig sa kanya nang harapan! Carambas, ang paring ito! Iyon mismo ang sasabihin sana niya. Isang Diyosa: Mare,—bulong sa tainga ng kanyang katabi ng babaeng tumawag na papet kay Don Timoteo,—nakita mo ba ang palda? Katabing Diyosa: Uy! Ang mga kurtina ng Palasyo! Isang Diyosa: Hala! Totoo nga! Aba, hinahakot nila ang lahat. Tingnan mo, gagawa pa siya ng abrigo mula sa mga alpombra! Asawa: Wala iyang pinatutunayan kundi na matalino siya at may panlasa!—puna ng asawang lalaki, na sinasaway ang kanyang maybahay sa pamamagitan ng isang tingin;—dapat ay matipid ang mga babae! Masakit pa rin sa kawawang diyos ang singil ng mananahi. Isang Diyosa: Aba, mahal! Bigyan mo ako ng mga kurtinang tiglalabindalawang piso ang isang vara [lumang sukat ng haba, mga 84 sentimetro] at tingnan mo kung isusuot ko pa ang mga basahang ito!—tugon ng diyosang napikon;—Hesus! Saka ka na magsalita kapag may ganoon ka nang kagagarang hinalinhan! Samantala, si Basilio, sa harap ng bahay, nakikihalo sa pulutong ng mga usisero, ay binibilang ang mga taong bumababa mula sa mga karwahe. Nang makita niya ang napakaraming taong masaya at panatag; nang makita niya ang nobyo at ang nobya, na sinusundan ng kanyang abay na mga dalagitang walang-malay at dalisay ang loob, at naisip niyang matatagpuan nila roon ang isang kakila-kilabot na kamatayan, naawa siya at nadama niyang humuhupa ang kanyang poot. Ninais niyang iligtas ang napakaraming walang-sala; naisip niyang sumulat at ipagbigay-alam ito sa mga alagad ng batas; ngunit dumating ang isang karwahe at bumaba roon sina Padre Salví at Padre Irene, kapwa masayang-masaya, at, gaya ng ulap na nagdaraan, naglaho ang kanyang mabubuting balak. Basilio: Ano’ng pakialam ko?—sabi niya sa sarili;—magbayad na ang mga matuwid kasama ng mga makasalanan! At pagkatapos ay idinagdag niya upang patahimikin ang mga alinlangan ng kanyang budhi: Basilio: Hindi ako sumbungero, hindi ko dapat abusuhin ang tiwalang ibinigay niya sa akin. Mas malaki ang utang ko sa kanya kaysa sa lahat ng mga iyan; hinukay niya ang libingan ng aking ina; sila ang pumatay sa kanya! Ano ang kinalaman ko sa kanila? Ginawa ko ang lahat upang maging mabuti, maging kapaki-pakinabang; sinikap kong lumimot at magpatawad; tiniis ko ang lahat ng ipinataw sa akin at ang hiling ko lamang ay pabayaan nila ako nang payapa! Wala akong ginagambalang sinuman... Ano ang ginawa nila sa akin? Magliparan sana sa himpapawid ang kanilang lasog-lasog na mga paa’t kamay! Sapat na ang aming pinagdusahan! Pagkatapos ay nakita niyang bumaba si Simoun, kalong sa kanyang mga bisig ang kakila-kilabot na lampara, nakita niya itong dahan-dahang tumawid sa pasukan sa ibaba, nakayuko at wari’y nagninilay. Nadama ni Basilio na mahina na ang tibok ng kanyang puso, na nanlalamig ang kanyang mga paa at kamay, at na ang itim na anyo ng alahero ay nagkakaroon ng mga kakatwang balangkas, napaliligiran ng mga ningas. Doon ay huminto si Simoun sa paanan ng hagdan at wari’y nag-aalinlangan; hindi humihinga si Basilio. Saglit lamang ang pag-aalinlangan: itinaas ni Simoun ang kanyang ulo, matatag na umakyat sa hagdan at naglaho. Sa wari noon ng estudyante ay sasabog ang bahay anumang sandali, at ang mga dingding, mga lampara, mga panauhin, bubong, mga bintana, orkestra, ay lumilipad sa himpapawid gaya ng isang dakot na baga sa gitna ng isang pagsabog na tila mula sa impiyerno; luminga siya sa paligid at inakala niyang mga bangkay ang nakikita niya sa halip na mga usisero; nakikita niya silang lasog-lasog, wari niya’y napupuno ng ningas ang hangin, ngunit nanaig ang kahinahunan ng kanyang isip sa panandaliang guni-guning iyon na pinalala ng gutom, at sinabi niya sa sarili: Basilio: Hangga’t hindi siya bumababa, walang panganib. Hindi pa dumarating ang Kapitan Heneral! At sinikap niyang magmukhang mahinahon, pinipigil ang marahas na panginginig ng kanyang mga binti, at sinubukan niyang libangin ang sarili sa pag-iisip ng ibang bagay. May kung sinong nanunuya sa kanya sa kanyang kalooban at nagsasabi: Tinig sa Kanyang Loob: Kung nanginginig ka ngayon, bago pa ang mga sukdulang sandali, paano ka kikilos kapag nakita mong umaagos ang dugo, nasusunog ang mga bahay at sumisipol ang mga bala? Dumating ang Kanyang Ekselensiya, ngunit hindi ito pinansin ng binata: pinagmamasdan niya ang mukha ni Simoun, na isa sa mga bumaba upang salubungin ito, at nabasa niya sa walang-awang mukhang iyon ang hatol na kamatayan sa lahat ng mga taong iyon, at sinakmal siya ng panibagong takot. Giniginaw siya, sumandal siya sa pader ng bahay at, nakapako ang mga mata sa mga bintana at nakaabang ang mga tainga, sinikap niyang hulaan kung ano ang maaaring mangyari. Nakita niya sa salas ang karamihang nakapalibot kay Simoun at pinagmamasdan ang lampara; narinig niya ang iba’t ibang pagbati, mga bulalas ng paghanga; paulit-ulit na binigkas ang mga salitang «silid-kainan, pagpapasinaya»; nakita niyang ngumiti ang Heneral at hinuha niyang pasisinayaan ito nang gabi ring iyon ayon sa inaasahan ng alahero, at, tiyak, sa mesang kakainan ng Kanyang Ekselensiya. Naglaho si Simoun, sinusundan ng karamihan ng mga humahanga. Sa sukdulang sandaling iyon ay nanaig ang kanyang mabuting puso; nilimot niya ang kanyang mga poot, nilimot niya si Juli, ninais niyang iligtas ang mga walang-sala, at, buo ang pasya, mangyari na ang mangyayari, tumawid siya sa kalye at nagtangkang pumasok. Ngunit nalimutan ni Basilio na kaawa-awa ang kanyang suot; pinigilan siya ng bantay-pinto, tinanong siya nang pabalang, at nang makita ang kanyang pagpupumilit, binantaan siyang tatawag ng isang magkaparehang bantay ng Veterana [pulisya ng Maynila]. Nang sandaling iyon ay pababa si Simoun, bahagyang namumutla. Iniwan ng bantay-pinto si Basilio upang batiin ang alahero na para bang isang santo ang nagdaraan. Naunawaan ni Basilio sa anyo ng mukha nito na iniiwan na nito magpakailanman ang nakamamatay na bahay at nakasindi na ang lampara. Alea jacta est [naihagis na ang dais]. Dala ng likas na pag-iingat sa sarili, naisip niya noon na iligtas ang sarili. Maaaring maisipan ng sinuman, dahil sa pag-uusisa, na galawin ang kasangkapan, hugutin ang mitsa, at sa gayon ay sasabog ito at malilibing ang lahat. Narinig pa niya si Simoun na nagsasabi sa kutsero: Simoun: Sa Escolta, patakbuhin mo! Takot na takot at nangangambang maririnig anumang sandali ang kakila-kilabot na pagsabog, nagmadali si Basilio hangga’t kaya niya upang lumayo sa sinumpang lugar: wari niya’y walang kaukulang liksi ang kanyang mga binti, dumudulas sa bangketa ang kanyang mga paa na parang naglalakad ngunit hindi umuusad, hinaharangan siya ng mga taong nasasalubong niya, at bago pa siya makahakbang ng dalawampu ay inaakala niyang lumipas na ang di-kukulangin sa limang minuto. Sa may kalayuan ay nabunggo niya ang isang binatang nakatayo, nakatingala, at nakatitig nang matiim sa bahay. Nakilala ni Basilio si Isagani. Basilio: Ano’ng ginagawa mo rito?—tanong niya rito.—Halika! Tumingin sa kanya si Isagani nang tila wala sa loob, ngumiti nang malungkot, at muling tumingin sa mga bukas na balkonahe, na sa pamamagitan ng mga iyon ay natatanaw ang mala-ulap na anyo ng nobya, nakakapit sa bisig ng nobyo, marahan at matamlay na lumalayo. Basilio: Halika, Isagani! Lumayo tayo sa bahay na iyan, halika!—sabi ni Basilio sa paos na tinig, hinahawakan siya sa bisig. Marahan siyang inilalayo ni Isagani at, taglay sa mga labi ang gayon ding mapighating ngiti, ay patuloy na nakatingin! Basilio: Alang-alang sa Diyos, lumayo na tayo! Isagani: Bakit pa ako lalayo? Bukas ay hindi na siya ang dati! Napakatindi ng sakit sa mga salitang iyon kaya’t nalimutan ni Basilio nang isang saglit ang kanyang takot. Basilio: Gusto mo bang mamatay?—tanong niya. Nagkibit-balikat si Isagani at nagpatuloy sa pagtingin. Sinubukan muli ni Basilio na hilahin siya. Basilio: Isagani, Isagani, pakinggan mo ako, huwag nating sayangin ang oras! May nakatanim na pampasabog sa bahay na iyan, sasabog iyan anumang sandali, dahil sa isang kapabayaan, isang pag-uusisa... Isagani, masasawi ang lahat sa ilalim ng mga guho nito! Isagani: Sa ilalim ng mga guho nito?—ulit ni Isagani na wari’y sinisikap umunawa nang hindi inaalis ang tingin sa bintana. Basilio: Oo, sa ilalim ng mga guho nito, oo, Isagani! Alang-alang sa Diyos, halika! Ipapaliwanag ko sa iyo mamaya, halika! Isang taong mas sawimpalad pa kaysa sa iyo at sa akin ang humatol sa kanila... Nakikita mo ba ang puting liwanag na iyon, maaliwalas, gaya ng ilaw na elektrisidad, na nagmumula sa azotea [bukas na terasa ng bahay]? Iyan ang liwanag ng kamatayan! Isang lamparang may kargang dinamita, sa isang silid-kainang tinamnan ng pampasabog... sasabog iyan at kahit isang daga ay hindi makaliligtas nang buhay, halika! Isagani: Hindi!—sagot ni Isagani, malungkot na umiiling;—gusto kong manatili rito, gusto ko siyang makita sa huling pagkakataon... bukas ay iba na ang lahat! Basilio: Matupad ang tadhana!—bulalas noon ni Basilio, at nagmamadaling lumayo. Nakita ni Isagani na lumalayo ang kanyang kaibigan sa pagmamadaling nagpapahiwatig ng tunay na takot, at nagpatuloy siya sa pagtitig sa kaakit-akit na bintana, gaya ng kabalyero ng Toggenburg na naghihintay na dumungaw ang kanyang iniibig, na ikinukuwento sa atin ni Schiller. Nang sandaling iyon ay wala nang tao sa salas; nagtungo na ang lahat sa mga silid-kainan. Naisip ni Isagani na maaaring may batayan ang mga pangamba ni Basilio. Naalala niya ang takot na takot na mukha nito, siya na sa lahat ng bagay ay nananatiling mahinahon, at nagsimula siyang magnilay. Isang ideya ang lumitaw nang malinaw sa kanyang guni-guni: sasabog ang bahay at naroon si Paulita, mamamatay si Paulita sa isang kakila-kilabot na kamatayan... Sa harap ng ideyang ito ay nalimutan niya ang lahat: selos, pagdurusa, pahirap sa kalooban; ang kanyang pag-ibig lamang ang naalala ng mapagbigay na binata. Nang hindi iniisip ang sarili, nang hindi tumitigil, nagtungo siya sa bahay at, dahil sa kanyang magarang kasuotan at sa kanyang anyong buo ang loob, madali niyang nalampasan ang pinto. Habang nagaganap sa kalye ang maiikling eksenang ito, sa silid-kainan ng matataas na diyos ay ipinapasa-pasa sa mga kamay ang isang piraso ng pergamino na kababasahan ng mga salitang ito na nagbabadya ng sakuna, nakasulat sa pulang tinta: Mane Thecel Phares [binilang, tinimbang, hinati: ang babalang isinulat sa pader sa piging ni Belsasar]. Juan Crisóstomo Ibarra Kapitan Heneral: Juan Crisóstomo Ibarra? Sino iyan?—tanong ng Kanyang Ekselensiya, iniaabot ang papel sa katabi. Don Custodio: Napakapangit na biro!—tugon ni Don Custodio;—lagdaan ang papel sa pangalan ng isang filibusterillo [hamak na kaaway ng pamahalaan] na patay na mahigit sampung taon na ang nakararaan! Isang Tinig: Filibusterillo!! Isa pang Tinig: Isa itong birong nag-uudyok ng pag-aalsa! Ikatlong Tinig: Gayong may mga ginang na naririto... Hinahanap ni Padre Irene ang nagbiro at nakita niya si Padre Salví, na nakaupo sa kanan ng kondesa, na namutlang gaya ng kanyang serbilyeta habang pinagmamasdan, nanlalaki ang mga mata, ang mahiwagang mga salita. Sumagi sa kanyang alaala ang eksena ng espinghe! Padre Irene: Ano iyon, Padre Salví?—tanong niya;—kinikilala ba ninyo ang lagda ng inyong kaibigan? Hindi sumagot si Padre Salví; nag-anyong magsasalita at, nang hindi namamalayan ang kanyang ginagawa, ipinahid niya sa noo ang serbilyeta. Padre Irene: Ano ang nangyayari sa Inyong Kagalang-galangan? Padre Salví: Iyan mismo ang kanyang sulat-kamay!—sagot niya nang pabulong, halos hindi maunawaan;—iyan mismo ang sulat-kamay ni Ibarra! At, napasandal sa sandalan ng kanyang silya, ibinagsak niya ang kanyang mga bisig na para bang naubusan siya ng lakas. Naging sindak ang pagkabalisa; nagkatinginan sila nang walang sinasabing kahit isang salita. Nais tumayo ng Kanyang Ekselensiya, ngunit sa pangambang ipagpalagay nilang takot iyon, pinigil niya ang sarili at luminga sa paligid. Walang mga sundalo: hindi niya kilala ang mga utusang naglilingkod. Kapitan Heneral: Ituloy natin ang pagkain, mga ginoo,—dugtong niya,—at huwag nating pahalagahan ang isang biro! Ngunit ang kanyang tinig, sa halip na magpakalma, ay lalong nagpabalisa; nanginginig ang tinig. Don Custodio: Palagay ko’y hindi naman ibig sabihin ng Mane thecel phares na iyan na papatayin tayo ngayong gabi, ano?—sabi ni Don Custodio. Natigilan ang lahat at hindi kumilos. Don Custodio: Ngunit maaari nila tayong lasunin... Nabitawan nila ang mga kubyertos. Samantala, unti-unting nagsimulang lumabo ang liwanag. Kapitan Heneral: Namamatay ang lampara,—puna ng Heneral, nababahala;—maaari ba ninyong itaas ang mitsa, Padre Irene? Nang sandaling iyon, sa bilis ng kidlat, may isang anyong pumasok, itinumba ang isang silya at binangga ang isang utusan, at, sa gitna ng pagkagulat ng lahat, sinunggaban ang lampara, tumakbo sa azotea, at inihagis ito sa ilog. Naganap ang lahat sa isang saglit: nabalot ng dilim ang silid-kainan. Nakahulog na sa tubig ang lampara nang makasigaw ang mga utusan: Mga Utusan: Magnanakaw, magnanakaw!—at sumugod din sila sa azotea. Isang Utusan: Rebolber!—sigaw ng isa;—dali, isang rebolber! Habulin ang magnanakaw! Ngunit ang anino, na mas maliksi pa, ay nakaakyat na sa barandilyang ladrilyo at, bago pa sila makapagdala ng ilaw, ay tumalon na sa ilog, at narinig ang isang putol na lagapak nang bumagsak ito sa tubig. ============================================================================== KABANATA XXXVI: MGA KAGIPITAN NI BEN ZAYB ============================================================================== Kaagad nang malaman niya ang nangyari, nang magdala ng mga ilaw at makita niya ang hindi gaanong disenteng mga ayos ng mga nabiglang diyos, si Ben Zayb, puno ng galit at may pahintulot na ng tagasuri ng mga limbag, ay patakbong umuwi sa kanyang bahay—isang entresuwelo na doon siya nakikisalo sa pamumuhay kasama ng iba—upang isulat ang pinakadakilang artikulong nabasa kailanman sa ilalim ng langit ng Pilipinas: aalis nang malungkot ang Kapitan Heneral kung hindi muna niya mababasa ang kanyang mga ditirambo [masigabong awit ng papuri], at ito, palibhasa’y mabuti ang puso ni Ben Zayb, ay hindi niya mapahihintulutan. Kaya’t isinakripisyo niya ang hapunan at ang sayawan, at hindi siya natulog nang gabing iyon. Matutunog na bulalas ng pagkasindak, ng galit, pagkukunwaring gumuho na ang mundo at nagbabanggaan ang mga bituin, ang walang hanggang mga bituin! Pagkatapos ay isang mahiwagang panimula, puno ng mga pahiwatig, mga pasaring..., saka ang salaysay ng pangyayari at ang pangwakas na talumpati. Pinarami niya ang mga palamuti ng pananalita, inubos niya ang mga eupemismo upang ilarawan ang pagbagsak nang patalikod at ang nahuling binyag ng sarsa na tinanggap ng Kanyang Ekselensiya sa mala-Olimpong noo; pinuri niya ang liksi nito sa pagbawi ng tuwid na tindig, nang mailagay ang ulo sa dating kinalalagyan ng mga binti at gayundin ang kabaligtaran; umawit siya ng himno sa Maykapal dahil maingat nitong binantayan ang gayong kabanal na mga buto, at lumabas na napakaselan ng talata kaya’t lumitaw na bayani ang Kanyang Ekselensiya at bumagsak nang mas mataas, gaya ng sinabi ni Victor Hugo. Nagsulat siya, nagbura, nagdagdag at nagpakinis upang, nang hindi lumalabag sa katotohanan—ito ang kanyang natatanging galing bilang mamamahayag—lumabas na epiko ang lahat, dakila para sa pitong diyos, duwag at hamak para sa di-kilalang magnanakaw, «na nagparusa sa kanyang sarili, sindak at kumbinsido sa mismong sandaling iyon sa laki ng kanyang krimen». Ipinaliwanag niya ang ginawa ni Padre Irene na pagsuot sa ilalim ng mesa bilang «silakbo ng likas na tapang, na hindi napahina ng abito ng isang Diyos ng kapayapaan at kaamuan, na isinuot nito sa buong buhay»; nais daw ni Padre Irene na sugurin ang kriminal at, sa pagtahak sa tuwid na guhit, ay dumaan sa submesáneo [pailalim sa mesa, gaya ng subterráneo na pailalim sa lupa]. Sa pagdaan ay binanggit niya ang mga lagusan sa ilalim ng dagat, isang panukala ni Don Custodio, at ipinaalala ang dunong at ang mahahabang paglalakbay ng pari. Ang pagkahimatay ni Padre Salví ay ang labis na dalamhating sumakmal sa banal na Pransiskano nang makita ang kaunting bungang napapala ng mga Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo] sa kanyang mga maka-Diyos na sermon; ang pagkatigagal at pagkasindak ng iba pang kasalo, kabilang na ang sa kondesa na «umalalay» (kumapit) kay Padre Salví, ay kahinahunan at lamig ng dugo ng mga bayaning sanay sa panganib sa gitna ng pagtupad ng kanilang tungkulin, at kung ihahambing sa kanila, mga ninenerbiyos na dalagitang natatakot sa mga ipis na nakapinta lamang ang mga senador na Romano na nabigla ng mga sumasalakay na Galo. Pagkatapos, at upang magkaroon ng kaibahan, ang larawan ng magnanakaw: takot, kabaliwan, pagkataranta, mabagsik na tingin, mga mukhang nagusot, at lakas ng kahigitang moral ng lahi! ang kanyang relihiyosong paggalang nang makitang nagkakatipon doon ang gayong kadakilang mga tao! At angkop na angkop noon ang isang mahabang pagsumpa, isang talumpati, isang pagbigkas laban sa pagkasira ng mabubuting kaugalian, at mula roon, ang pangangailangang magtatag ng isang permanenteng hukumang militar, «ang pagdeklara ng estado de sitio [batas militar] sa loob ng estado de sitio na naideklara na, isang natatanging batas, mapanupil, matindi, sapagkat lubos na kailangan, kagyat na kinakailangan na ipakita sa masasama at sa mga kriminal na kung mapagbigay at maka-ama ang puso sa mga masunurin at tumatalima sa batas, ang kamay naman ay malakas, matatag, walang awa, mahigpit at matigas sa mga lumalabag dito laban sa lahat ng katwiran at lumalapastangan sa mga banal na institusyon ng bayan! Oo, mga ginoo, hinihingi ito hindi lamang ng kabutihan ng mga pulong ito, hindi lamang ng kabutihan ng buong sangkatauhan, kundi pati ng pangalan ng Espanya, ng karangalan ng pangalang Kastila, ng prestihiyo ng bayang Ibero, sapagkat higit sa lahat ay mga Kastila tayo at ang bandila ng Espanya», atbp., atbp., atbp. At tinapos niya ang artikulo sa ganitong pamamaalam: «Humayo nang panatag ang magiting na mandirigma, na sa dalubhasang kamay ay namahala sa kapalaran ng bansang ito sa gayong kapaha-pahamak na mga panahon! Humayo siya nang panatag upang langhapin ang nakagiginhawang simoy ng Manzanares! Tayo rito ay mananatiling tapat na mga bantay upang igalang ang kanyang alaala, hangaan ang kanyang matatalinong pasya, at ipaghiganti ang kasuklam-suklam na pagtatangka laban sa kanyang marangyang handog, na matatagpuan natin kahit kailanganin pa nating patuyuin ang mga dagat! Ang gayong kahalagang relikya ay magiging walang hanggang bantayog sa bansang ito ng kanyang karingalan, lamig ng loob at katapangan!» Ganito, nang medyo magulo, nagtapos ang artikulo, at bago pa magbukang-liwayway ay ipinadala niya ito sa patnugutan, may paunang pahintulot na ng sensor. At natulog siya gaya ni Napoleon matapos ihanda ang plano ng labanan sa Jena. Ginising siya nang madaling-araw, kasama ang mga ibinalik na pahina ng kanyang sinulat at isang tala ng patnugot, na nagsasabing mahigpit at tiyakang ipinagbawal ng Kanyang Ekselensiya na pag-usapan ang bagay na iyon at ipinag-utos na pabulaanan ang anumang komentaryo at bersiyong kumakalat, at ituring na lahat ng iyon ay kuwento, pagmamalabis at mga sabi-sabi. Para kay Ben Zayb, iyon ay parang pagpatay sa isang anak na napakaguwapo at napakatapang, ipinanganak at pinalaki nang may gayong hirap at pagod, at saan na ngayon isisingit ang marilag na catilinaria [talumpati ng matinding pagbatikos], ang kahanga-hangang pagtatanghal ng mga paghahandang pandigma at pangkatarungan? At isiping sa loob ng isa o dalawang buwan ay iiwan na niya ang Pilipinas, at hindi magkakaroon ng lugar ang artikulo sa Espanya, sapagkat paano niya masasabi ang gayon laban sa mga kriminal ng Madrid kung iba ang mga ideyang naghahari roon, naghahanap ng mga kalagayang nagpapagaan sa sala, tinitimbang ang mga ginawa, may mga hurado, atbp., atbp.? Ang mga artikulong gaya ng sa kanya ay katulad ng ilang nilasong alak na ginagawa sa Europa, mabuting ipagbili sa mga negro, good for negroes [mabuti para sa mga negro], ngunit may kaibahan: kung hindi iyon iinumin ng mga negro ay hindi sila napapahamak, samantalang ang mga artikulo ni Ben Zayb, basahin man o hindi ng mga Pilipino, ay may bisa pa rin. Ben Zayb: Kung may maganap man lamang sanang ibang krimen bukas o sa makalawa!—sabi niya. At sa harap ng isip tungkol sa anak na iyon na namatay bago pa mailimbag, mga usbong na nanigas sa lamig, at nadaramang nababasa ang kanyang mga mata, nagbihis siya upang puntahan ang patnugot. Nagkibit-balikat ang patnugot: ipinagbawal iyon ng Kanyang Ekselensiya, sapagkat kung mabunyag na pitong malalaking diyos ang hinayaang manakawan at mabigla ng isang hamak na kung sino habang iwinawasiwas nila ang mga tinidor at kutsilyo, manganganib ang integridad ng Inang Espanya! Kaya’t ipinag-utos niyang huwag nang hanapin ang lampara ni ang magnanakaw, at ipinayo sa mga hahalili sa kanya na huwag makipagsapalarang kumain sa alinmang pribadong bahay nang hindi napapaligiran ng mga alabardero [mga guwardiyang may sibat-palakol] at mga bantay. At dahil ang mga nakaalam nang gabing iyon ng kaunti tungkol sa mga nangyari sa bahay ni Don Timoteo ay halos pawang mga kawani at militar, hindi mahirap pabulaanan sa publiko ang pangyayari: integridad ng Inang Espanya ang nakataya. Sa harap ng pangalang ito, iniyuko ni Ben Zayb ang ulo, puno ng kabayanihan, iniisip si Abraham, si Guzmán el Bueno o, kahit papaano, si Brutus at ang iba pang sinaunang bayani ng kasaysayan. Hindi maaaring mawalan ng gantimpala ang gayong kalaking sakripisyo. Nasiyahan ang diyos ng mga mamamahayag kay Abraham-Ben Zayb. Halos kasabay noon ay dumating ang anghel na tagapag-ulat ng balita, dala ang tupa sa anyo ng isang panloloob na naganap sa isang bahay-bakasyunan sa pampang ng Pasig, kung saan nagpapalipas ng panahon ng init ang ilang prayle. Iyon na ang pagkakataon, at pinuri ni Abraham-Ben Zayb ang kanyang diyos! Tagapag-ulat: Mahigit dalawang libong piso ang nakuha ng mga bandido, malubhang nasugatan ang isang prayle at dalawang utusan... Ipinagtanggol ng kura ang sarili sa abot ng makakaya mula sa likod ng isang silya, na nasira sa kanyang mga kamay... Ben Zayb: Sandali, sandali!—sabi ni Ben Zayb, habang nagtatala;—apatnapu o limampung tulisan, nang patraydor... mga rebolber, mga bolo, mga eskopeta, mga pistola... leong nakikipag-eskrima, silya... mga pira-piraso... sugatan nang malupit... sampung libong piso... At sa kanyang sigla, at hindi pa nasisiyahan sa mga detalye, nagtungo siya mismo sa pinangyarihan, binubuo sa daan ang paglalarawan ng labanan na gaya ng kay Homero. Isang maikling talumpati sa bibig ng pinuno? Isang pangungusap ng paghamak sa bibig ng prayle? Ang lahat ng metapora at paghahambing na ginamit sa Kanyang Ekselensiya, kay Padre Irene at kay Padre Salví ay babagay na babagay sa sugatang prayle, at ang paglalarawan sa magnanakaw, sa bawat isa sa mga salarin. Sa pagsumpa ay mas makapagpapalawig pa siya: maaari siyang magsalita tungkol sa relihiyon, sa pananampalataya, sa kawanggawa, sa pagtugtog ng mga kampana, sa utang ng mga Indio sa mga prayle, maantig at malusaw sa mga pananalita at mga lirikong gaya ng kay Castelar. Babasahin siya ng mga binibini ng kabisera at sasabihin nila: Mga Binibini: Ben Zayb, matapang gaya ng leon at malambing gaya ng tupa! Nang dumating siya sa pinangyarihan, laking gulat niya nang matuklasang ang sugatan ay walang iba kundi si Padre Camorra, na pinarusahan ng kanyang provincial [pinuno ng orden sa kapuluan] na pagbayaran sa bahay-libangang iyon sa pampang ng Pasig ang kanyang mga kalokohan sa Tiani. May maliit siyang sugat sa kamay, isang bukol sa ulo nang bumagsak siya nang patalikod; tatlo ang mga magnanakaw at may dalang mga bolo; ang halagang ninakaw, limampung piso. Ben Zayb: Hindi maaari!—sabi ni Ben Zayb;—tumahimik kayo... hindi ninyo alam ang sinasabi ninyo! Padre Camorra: Paanong hindi ko malalaman, puñales [isang mura; sa letra, mga punyal]! Ben Zayb: Huwag kayong hangal!... dapat ay mas marami ang mga magnanakaw... Padre Camorra: Hombre [Aba, kaibigan]! ang tagasipsip ng tintang ito... Nagkaroon sila ng mainit na pagtatalo. Ang pangunahin para kay Ben Zayb ay huwag bitawan ang artikulo, palakihin ang pangyayari upang mailabas ang pangwakas na talumpati. Pinutol ng isang bulong-bulungan ang pagtatalo. Mahahalagang pahayag ang ibinigay ng mga nahuling magnanakaw. Isa sa mga tulisan ni Matanglawin (Kabesang Tales) ang nakipagkasundo sa kanilang makipagkita sa kanyang pangkat sa Santa Mesa, upang looban ang mga kumbento at ang mga bahay ng mayayaman... Pangungunahan daw sila ng isang Kastila, matangkad, kayumanggi, puti ang buhok, na nagsasabing kumikilos siya sa utos ng Heneral, na matalik niyang kaibigan; tiniyak pa sa kanila na sasama sa kanila ang artilerya at ilang rehimyento, kaya’t hindi sila dapat matakot nang anuman. Patatawarin ang mga tulisan, at mapupunta sa kanila ang ikatlong bahagi ng samsam. Ang hudyat ay isang putok ng kanyon, at nang maghintay sila nang walang kabuluhan, inakala ng mga tulisan na nilinlang sila; umatras ang ilan, bumalik ang iba sa kanilang mga bundok at nangakong maghihiganti sa Kastila, na sa ikalawang pagkakataon ay hindi tumupad sa kanyang salita. Sila naman, ang mga nahuling magnanakaw, ay nagnais na gumawa ng anuman sa sarili nilang kusa at nilusob ang bahay-bakasyunang pinakamalapit sa kanila, at nangakong ibibigay nang buong katapatan ang dalawang-katlo ng samsam sa Kastilang puti ang buhok kung sakaling hingin niya ito. Palibhasa’y tugma ang mga palatandaan sa kay Simoun, itinuring na kahangalan ang pahayag, at pinahirapan ang magnanakaw ng sari-saring pahirap, kasama na ang makinang elektrisidad, dahil sa gayong walang-pitagang kalapastanganan. Ngunit nang makatawag ng pansin ng buong Escolta ang balita ng pagkawala ng alahero, at nang may matagpuang mga sako ng pulbura at napakaraming kartutso sa kanyang bahay, nagkaroon ng anyo ng katotohanan ang pahayag, at unti-unting pinalibutan ng hiwaga ang usapin, binalot ng mga ulap; pinag-usapan ito nang pabulong, may kasamang ubo, mga matang mapaghinala, mga tuldok-tuldok, at maraming hungkag na pananalitang pang-okasyon. Ang mga naisama sa lihim ay hindi makaahon sa kanilang pagkamangha, humahaba ang mukha, namumutla, at muntik nang mawalan ng bait ang marami nang mabunyag ang ilang bagay na hindi nila napansin noon. Ilang Tinig: Malaking panganib ang naiwasan natin! Sino ang mag-aakala...? Nang hapon, si Ben Zayb, puno ng mga rebolber at kartutso ang mga bulsa, ay dumalaw kay Don Custodio, na naratnan niyang puspusang gumagawa ng isang panukala laban sa mga alaherong Amerikano. Ibinulong nito sa tainga ng mamamahayag, sa napakahinang tinig at sa pagitan ng dalawang palad, ang ilang mahiwagang salita. Ben Zayb: Talaga?—tanong ni Ben Zayb, dinadala ang mga kamay sa kanyang mga bulsa, habang kitang-kita ang kanyang pamumutla. Don Custodio: At saanman siya matagpuan... Tinapos niya ang pangungusap sa isang makahulugang kumpas. Itinaas niya ang dalawang bisig hanggang sa taas ng mukha, mas nakabaluktot ang kanan kaysa sa kaliwa, nakaharap sa sahig ang mga palad, ipinikit ang isang mata at, sa dalawang pagkilos na pasulong, Don Custodio: Psst, psst!—sipol niya. Ben Zayb: At ang mga brilyante?—tanong ni Ben Zayb. Don Custodio: Kung matatagpuan ang mga iyon... At gumawa siya ng isa pang kumpas gamit ang mga daliri ng kanang kamay, pinaiikot ang mga ito mula harap pabalik at mula labas papasok, sa kilos ng pamaypay na isinasara, ng isang bagay na tinitipon, ng mga pakpak ng molino na umiikot at humahakot ng mga haka-hakang bagay patungo sa sarili, sa isang mahusay na salamangka ng kamay. Sumagot si Ben Zayb ng isa pang kumpas, pinanlalaki ang mga mata, iniaarko ang mga kilay at sabik na sinisinghot ang hangin, na para bang natuklasan na ang hanging nakabubusog. Ben Zayb: Jhs!!! ============================================================================== KABANATA XXXVII: ANG HIWAGA ============================================================================== Nalalaman ang lahat. Gayunman, sa kabila ng napakaraming pag-iingat, umabot din sa publiko ang mga bulung-bulungan, bagaman lubhang nabago at putol-putol na. Iyon ang paksa ng mga usapan nang sumunod na gabi sa bahay ng mayamang pamilya Orenda, mangangalakal ng mga alahas sa masipag na karatig-pook ng Santa Cruz. Iyon lamang ang pinagkakaabalahan ng maraming kaibigan ng bahay. Walang naglalaro ng tres-siete [isang laro ng baraha], ni tumutugtog ng piyano, at ang maliit na si Tinay, ang bunso sa lahat ng mga dalaga, ay naiinip na naglalarong mag-isa ng sungka, at hindi niya maunawaan kung bakit kinawiwilihan ang mga panloloob, ang mga sabwatan, ang mga sako ng pulbura, gayong napakaraming magagandang sigay [maliliit na kabibeng panlaro] sa pitong bahay na tila kumikindat sa kanya at ngumingiti sa kanya sa kanilang maliliit na bibig na nakaawang, upang iakyat niya sila sa inang bahay, o ina: si Isagani, na kapag dumadalaw ay nakikipaglaro sa kanya at nagpapadaya nang buong giliw, ay hindi tumutugon sa kanyang mga tawag; si Isagani ay malungkot at tahimik na nakikinig sa ikinukuwento ng platerong si Chichoy. Si Momoy, ang katipan ni Sensia—ang panganay ng mga Orenda, maganda at masiglang dalaga bagaman medyo mapanudyo—ay iniwan ang bintana na karaniwang pinagpapalipasan nila ng gabi sa matamis na pag-uusap. Labis itong ikinayamot ng loro na nakabitin ang hawla sa gilid ng bubong, ang paboritong loro ng bahay dahil marunong itong bumati tuwing umaga sa lahat ng tao ng kahanga-hangang mga pangungusap ng pag-ibig. Si Kapitana Loleng, ang masipag at matalinong Kapitana Loleng, ay nakabukas ang aklat ng kuwenta ngunit hindi ito binabasa ni sinusulatan; hindi niya pinapansin ang mga pinggang puno ng mga perlas na hindi pa nakakabit, ni ang mga brilyante; sa pagkakataong iyon ay nakalimot siya at buong-buo siyang nakikinig. Maging ang kanyang asawa, ang dakilang Kapitan Toringoy, na mula sa pangalang Domingo, ang pinakamaligaya sa buong karatig-pook, na walang ibang ginagawa kundi magbihis nang maganda, kumain, mamasyal at makipagkuwentuhan habang nagtatrabaho at nagpapakapagod ang buong pamilya niya, ay hindi pumunta sa tertulia [pagtitipon para sa kuwentuhan], at nakikinig, kalahating takot at kalahating nababagabag, sa nakapangingilabot na mga balita ng payat na si Chichoy. At may dahilan naman. Nagpunta si Chichoy upang ihatid ang ilang gawa para kay Don Timoteo Pelaez, isang pares ng hikaw para sa bagong kasal na babae, nang sandaling ginigiba ang kiosko [bukas na silungan] na noong nakaraang gabi ay nagsilbing kainan ng pinakamatataas na pinuno. Dito ay namumutla si Chichoy at nagtatayuan ang kanyang mga buhok. Chichoy: Naku!—sabi niya;—mga sako ng pulbura, mga sako ng pulbura sa ilalim ng sahig, sa kisame, sa ilalim ng mesa, sa loob ng mga upuan, sa lahat ng dako! Mabuti na lamang at walang naninigarilyo sa mga manggagawa! Kapitana Loleng: At sino ang naglagay ng mga sako ng pulburang iyon?—tanong ni Kapitana Loleng, na matapang at hindi namumutla gaya ng umiibig na si Momoy. Dumalo si Momoy sa kasal, kaya mauunawaan ang kanyang takot na huli nang dumating. Nasa malapit si Momoy sa kiosko noon. Chichoy: Iyan ang hindi maipaliwanag ninuman,—sagot ni Chichoy;—sino ang may interes na guluhin ang handaan? Iisa lamang ang maaari, sabi ng tanyag na abogadong si Ginoong Pasta na dumadalaw roon noon: o isang kaaway ni Don Timoteo o isang karibal ni Juanito... Kusang napalingon ang mga dalagang Orenda kay Isagani: ngumiti si Isagani nang walang imik. Kapitana Loleng: Magtago kayo!—sabi sa kanya ni Kapitana Loleng;—baka kayo pagbintangan nang walang batayan... magtago kayo! Muling ngumiti si Isagani at hindi sumagot. Chichoy: Si Don Timoteo,—patuloy ni Chichoy,—ay hindi malaman kung kanino ibibintang ang nangyari; siya mismo ang namahala sa paggawa, siya at ang kaibigan niyang si Simoun, at wala nang iba. Nagkagulo sa bahay, dumating ang tenyente ng Veterana [pulisya ng Maynila], at matapos ipagbilin sa lahat na ilihim ito, pinaalis na nila ako. Ngunit... Momoy: Ngunit... ngunit...—pautal na sabi ni Momoy, nanginginig. Sensia: Naku!—sabi ni Sensia, nakatingin sa kanyang katipan at nanginginig din nang maalalang naroon ito sa handaan;—itong ginoong ito... kung sakaling sumabog... At tinitingnan niya ang kanyang katipan nang may galit sa mga mata at hinahangaan ang tapang nito. Sensia: Kung sakaling sumabog... Kapitan Toringoy: Walang matitirang buhay sa buong kalye Anloague!—dagdag ni Kapitan Toringoy, nagkukunwaring matapang at walang pakialam sa harap ng kanyang pamilya. Chichoy: Umalis akong lubhang nabagabag,—patuloy ni Chichoy,—iniisip na kung isang kislap lamang, isang sigarilyo, ang nahulog o may natapong isang lampara, sa oras na ito ay wala na tayong Heneral, ni Arsobispo, ni anuman, ni mga kawani man lamang! Lahat ng nasa handaan kagabi, pulbos na! Sensia: Mahal na Birhen! Itong ginoong ito... Kapitana Loleng: Susmaryosep!—bulalas ni Kapitana Loleng;—naroon ang lahat ng may utang sa amin; susmaryosep! At may ari-arian kami malapit doon! Sino kaya iyon?... Chichoy: Malalaman na ninyo ngayon,—dagdag ni Chichoy nang pabulong,—ngunit kailangang ilihim ninyo ito. Kaninang hapon ay nakasalubong ko ang isang kaibigan, eskribyente sa isang opisina, at sa pag-uusap namin tungkol dito, ibinigay niya sa akin ang susi: nalaman niya ito mula sa ilang kawani... Sino sa palagay ninyo ang naglagay ng mga sako ng pulbura? Marami ang nagkibit-balikat; si Kapitan Toringoy lamang ang sumulyap nang patagilid kay Isagani. Isang Tinig: Ang mga prayle? Isa pang Tinig: Ang Tsinong si Quiroga? Ikatlong Tinig: Isang estudyante? Ikaapat na Tinig: Si Makaraig? Umuubo si Kapitan Toringoy at tumitingin kay Isagani. Umiling si Chichoy nang nakangiti. Chichoy: Ang alaherong si Simoun! Lahat: Simoun!!! Isang katahimikang dulot ng pagkamangha ang sumunod sa mga salitang ito. Si Simoun, ang maitim na espiritu ng Kapitan Heneral, ang napakayamang mangangalakal na pinupuntahan nila sa bahay upang bumili ng mga batong hindi pa nakakabit, si Simoun na tumatanggap sa mga dalagang Orenda nang buong kagandahang-asal at nagsasabi sa kanila ng pinong mga papuri! Dahil mismo sa tila kahangalan ng balita, pinaniwalaan ito. Credo quia absurdum [naniniwala ako dahil ito ay kahangalan], sabi ni San Agustin. Sensia: Ngunit si Simoun, hindi ba’t naroon siya kagabi sa handaan?—tanong ni Sensia. Momoy: Oo,—sabi ni Momoy,—ngunit naaalala ko na ngayon! Umalis siya ng bahay nang sandaling maghahapunan na kami. Umalis siya upang kunin ang kanyang regalo sa kasal. Isang Tinig: Ngunit hindi ba’t kaibigan siya ng Heneral? Hindi ba’t kasosyo siya ni Don Timoteo? Chichoy: Oo, nakipagsosyo siya upang maisagawa ang pagsalakay at mapatay ang lahat ng mga Kastila. Sensia: Ayan!—sabi ni Sensia;—naiintindihan ko na ngayon! Isa pang Tinig: Ang alin? Sensia: Ayaw ninyong maniwala kay Tiya Tentay. Si Simoun ang diyablong nakabili na ng mga kaluluwa ng lahat ng mga Kastila... sinabi na iyan ni Tiya Tentay! Nag-antanda si Kapitana Loleng, tumingin nang nababahala sa mga bato sa takot na makita niyang naging baga na ang mga ito; hinubad ni Kapitan Toringoy ang singsing na nanggaling kay Simoun. Chichoy: Naglaho si Simoun nang walang iniwang bakas,—dagdag ni Chichoy;—hinahanap siya ng guwardiya sibil. Sensia: Oo!—sabi ni Sensia;—sige, hanapin nila ang demonyo! At nag-antanda siya. Ngayon ay naipaliwanag na ang maraming bagay: ang di-kapani-paniwalang yaman ni Simoun, ang kakaibang amoy ng kanyang bahay, amoy asupre. Si Binday, isa pa sa mga dalagang Orenda, inosente at kaibig-ibig na dalaga, ay nakaalalang nakakita siya ng mga asul na liyab sa bahay ng alahero isang hapon nang pumunta sila roon kasama ang kanilang ina upang bumili ng mga bato. Nakikinig nang mabuti si Isagani, nang walang sinasabing kahit isang salita. Momoy: Kaya pala, kagabi...!—pautal na sabi ni Momoy. Sensia: Kagabi?—ulit ni Sensia, kalahating mausisa at kalahating nagseselos. Nag-aatubili si Momoy, ngunit ang mukhang ipinakita sa kanya ni Sensia ang nag-alis ng kanyang takot. Momoy: Kagabi, habang naghahapunan kami, nagkaroon ng kaguluhan; namatay ang ilaw sa kainan ng Heneral. Sinasabing may isang hindi kilalang tao na nagnakaw ng lamparang iniregalo ni Simoun. Isang Tinig: Isang magnanakaw? Isa sa Mano Negra [Itim na Kamay, lihim na samahan sa Espanya]? Tumayo si Isagani at nagpalakad-lakad. Isa pang Tinig: At hindi siya nahuli? Momoy: Tumalon siya sa ilog; walang nakakita sa kanya. Sabi ng ilan ay Kastila siya, ng iba ay Tsino, ng iba pa ay Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo]... Chichoy: Pinaniniwalaang sa lamparang iyon,—tugon ni Chichoy,—ay sisiklab sana ang buong bahay, ang pulbura... Muling kinilabutan si Momoy, ngunit nang makita niyang napansin ni Sensia ang kanyang takot, sinikap niyang itama ito. Momoy: Sayang!—bulalas niya, pinipilit ang sarili;—kay samang ginawa ng magnanakaw! Namatay sana silang lahat... Tiningnan siya ni Sensia nang may sindak; nag-antanda ang mga babae: si Kapitan Toringoy, na takot sa pulitika, ay kumilos na parang lalayo. Bumaling si Momoy kay Isagani. Isagani: Laging masama ang angkinin ang hindi sa kanya,—sagot ni Isagani nang may mahiwagang ngiti;—kung nalaman lamang ng magnanakaw na iyon kung ano ang nasa likod nito at nakapag-isip-isip siya, tiyak na hindi niya iyon gagawin! At idinugtong niya pagkaraan ng ilang sandali: Isagani: Kahit kapalit pa ang buong mundo, hindi ko nanaising malagay sa kanyang kalagayan! At ganoon sila nagpatuloy sa pag-uusap at panghuhula. Makalipas ang isang oras, nagpaalam si Isagani sa pamilya upang manirahan na magpakailanman sa piling ng kanyang tiyo. ============================================================================== KABANATA XXXVIII: KASAWIAN ============================================================================== Si Matanglawin ang kinatatakutan ng buong Luzon. Ang kanyang pangkat ay biglang lumilitaw sa isang lalawigan kung saan ito hindi inaasahan, o kaya ay sumasalakay sa isa pang naghahandang lumaban sa kanya. Sinusunog niya ang isang gilingan ng tubo sa Batangas, sinisira ang mga pananim; kinabukasan ay pinapatay niya ang hukom pamayapa ng Tiani, sa sumunod na araw ay biglang lulusubin ang isang bayan sa Cavite at sasamsamin ang mga armas ng tribunal [munisipyo]. Ang mga lalawigan sa gitna, mula Tayabas hanggang Pangasinan, ay nagdurusa sa kanyang mga pandarambong, at ang kanyang madugong pangalan ay umaabot hanggang Albay sa timog, at sa hilaga, hanggang Kagayan. Palibhasa ay inalisan ng armas ang mga bayan dahil sa kawalang-tiwala ng isang mahinang pamahalaan, nahuhulog ang mga ito sa kanyang mga kamay na parang madaling biktima; sa kanyang paglapit, iniiwan ng mga magsasaka ang kanilang mga bukid, nalalagas ang mga alagang hayop, at isang bakas ng dugo at apoy ang tanda ng kanyang pagdaan. Pinagtatawanan ni Matanglawin ang lahat ng mahigpit na hakbang na ipinag-uutos laban sa mga tulisan: ang mga naninirahan lamang sa mga nayon ang nagdurusa sa mga ito, na kanyang binibihag o pinagmamalupitan kapag lumalaban sa kanya, o kung nakikipagkasundo sa kanya ay hinahagupit o ipinatatapon naman ng pamahalaan, kung umabot man sila sa pagkatapon at hindi dumanas sa daan ng isang nakamamatay na aksidente. Dahil sa kakila-kilabot na pagpipiliang ito, maraming taga-bukid ang nagpapasyang magpatala sa ilalim ng kanyang pamumuno. Dahil sa ganitong paghahari ng lagim, ang kalakalan ng mga bayan, na naghihingalo na, ay tuluyang namatay. Hindi nangangahas maglakbay ang mayaman, at natatakot naman ang mahirap na madakip ng guwardiya sibil, na, dahil napipilitang tugisin ang mga tulisan, ay madalas dumakip sa unang matagpuan at pinahihirapan ito sa mga paraang hindi mailarawan. Sa kawalan ng kakayahan, ipinangangalandakan ng pamahalaan ang kanyang lakas sa mga taong sa tingin niya ay kahina-hinala, upang sa tindi ng kalupitan ay hindi makilala ng mga bayan ang kanyang kahinaan: ang takot na nagdidikta ng gayong mga hakbang. Isang hanay ng mga kaawa-awang pinaghihinalaang ito, anim o pito, na magkakatali siko sa siko at nakagapos ang mga kamay na parang isang buwig ng laman ng tao, ang naglalakad isang tanghaling-tapat sa isang daang gumigilid sa isang bundok, inihahatid ng sampu o labindalawang guwardiyang may mga baril. Pambihira ang init. Kumikislap sa araw ang mga bayoneta, umiinit ang tubo ng mga baril, at ang mga dahon ng salvia [mabangong halamang-gamot] na nakalagay sa mga capacete [sombrerong bakal ng sundalo] ay halos hindi sapat upang pahinain ang bisa ng nakamamatay na araw ng Mayo. Hindi magamit ang kanilang mga bisig at nakadikit sa isa’t isa upang makatipid sa lubid, halos lahat ng bilanggo ay naglalakad nang walang takip ang ulo at nakayapak: ang pinakamaigi ang kalagayan ay may panyong nakatali sa ulo. Hinihingal, kaawa-awa, nababalot ng alikabok na ginagawang putik ng pawis, nararamdaman nilang natutunaw ang kanilang utak, at may mga liwanag na lumulutang sa kalawakan, mga pulang batik sa hangin. Nakaguhit sa mukha ang matinding pagod at panlulumo, ang kawalan ng pag-asa, ang galit, isang bagay na hindi mailarawan, titig ng naghihingalong sumusumpa, ng taong itinatakwil ang buhay, ang kanyang sarili, na lumalapastangan sa Diyos... Ang pinakamatitibay ay nakayuko, ikinukuskos ang mukha sa maruruming likod ng nauuna upang punasan ang pawis na bumubulag sa kanila; marami ang paika-ika. Kapag may isang nabuwal at naantala ang paglakad, may maririnig na mura, at may darating na sundalong iwinawasiwas ang isang sangang binali mula sa isang puno, at pipilitin siyang tumayo, nanghahampas kung saan-saan. Tatakbo noon ang hanay, kinakaladkad ang nabuwal na gumugulong sa alikabok at umaatungal na humihingi ng kamatayan: kung nagkataong makabangon siya, makatayo, saka siya nagpapatuloy sa paglakad na umiiyak na parang bata at isinusumpa ang oras na siya ay ipinaglihi. Humihinto paminsan-minsan ang buwig ng tao habang umiinom ang mga naghahatid sa kanila, at saka nagpapatuloy sa paglakad na tuyo ang bibig, madilim ang utak at puno ng sumpa ang puso. Ang uhaw ang pinakamaliit sa mga pasakit ng mga kaawa-awang iyon. Guwardiya: Sulong, mga anak ng p--!—sigaw ng sundalo, na muling sumigla, habang ibinabato ang karaniwang mura sa mababang uri ng mga Pilipino. At humahaging ang sanga at bumabagsak sa alinmang likod, sa pinakamalapit, kung minsan ay sa isang mukha, na nag-iiwan ng marka, puti muna, saka pula, at pagkatapos ay marumi dahil sa alikabok ng daan. Guwardiya: ¡Adelante, cobardes! [Sulong, mga duwag!]—sigaw niya kung minsan sa wikang Kastila, na pinalalalim nang husto ang boses. Mga Alingawngaw: ¡Cobardes!—ulit ng mga alingawngaw ng bundok. At binibilisan ng mga duwag ang kanilang paglakad sa ilalim ng langit na parang nagbabagang bakal, sa daang nakapapaso, ginigipit ng buhol-buhol na sangang nadudurog sa balat na puno ng pasa. Marahil ay mas maawain pa ang lamig ng Siberia kaysa sa araw ng Mayo sa Pilipinas! Gayunman, sa mga sundalo ay may isang masama ang tingin sa napakaraming walang-saysay na kalupitan: tahimik siyang naglalakad, nakakunot ang noo na parang naiinis. Sa wakas, nang makita niyang ang guwardiya, na hindi pa nasiyahan sa sanga, ay sinisipa ang mga bilanggong nabubuwal, hindi na siya nakapagpigil at sinigawan niya ito nang naiinip: Isang Sundalo: Hoy, Mautang, hayaan mo silang lumakad nang payapa! Lumingon si Mautang, nagulat. Mautang: At ano ang pakialam mo, Carolino [tawag sa sundalong galing sa Carolinas]?—tanong niya. Carolino: Sa akin, wala; pero naaawa ako sa kanila!—sagot ng Carolino;—mga tao silang tulad natin! Mautang: Halatang bago ka pa sa trabaho!—tugon ni Mautang na tumatawa nang may pagkaawa;—paano ba ninyo tinatrato ang mga bilanggo sa digmaan? Carolino: Nang may higit na paggalang, tiyak!—sagot ng Carolino. Sandaling natahimik si Mautang, at pagkatapos, na parang nakatagpo ng maisasagot, ay mahinahong tumugon: Mautang: A! iyon ay dahil mga kaaway ang mga iyon at sumasalakay, samantalang ang mga ito... ang mga ito ay mga kababayan natin! At lumapit siya at ibinulong sa tainga ng Carolino: Mautang: Napakawalang-malay mo! Ganyan ang pagtrato sa kanila para subukan nilang maghimagsik o tumakas, at saka... pung! Hindi sumagot ang Carolino. Nakiusap ang isa sa mga bilanggo na hayaan siyang magpahinga dahil kailangan niyang magbawas. Kabo: Mapanganib ang lugar!—sagot ng kabo, na balisang nakatingin sa bundok;—sulong! Mautang: Sulong!—ulit ni Mautang. At humaging ang pamalo. Namilipit ang bilanggo at tinitigan siya nang may paninisi: Isang Bilanggo: Mas malupit ka pa kaysa sa mismong Kastila!—sabi ng bilanggo. Sinagot siya ni Mautang ng iba pang hampas. Halos kasabay nito ay humaging ang isang bala, na sinundan ng isang putok: nabitawan ni Mautang ang baril, napamura, at, habang dinadala ang dalawang kamay sa dibdib, ay bumagsak na umiikot sa sarili. Nakita siya ng bilanggo na gumugulong sa alikabok at bumubuga ng dugo sa bibig. Kabo: ¡Alto! [hinto]—sigaw ng kabo, na biglang namutla. Huminto ang mga sundalo at tumingin sa paligid. Isang manipis na bugso ng usok ang lumalabas mula sa ilang palumpong sa itaas. Humaging ang isa pang bala, narinig ang isa pang putok, at ang kabo, na tinamaan sa hita, ay napabaluktot habang nagmumura nang lapastangan. Ang pangkat ay sinasalakay ng mga taong nagtatago sa malalaking bato sa itaas. Ang kabo, madilim sa galit, ay itinuro ang buwig ng mga bilanggo at nagsabi: Kabo: ¡Fuego! [magpaputok] Napaluhod ang mga bilanggo, puno ng pagkasindak. Dahil hindi nila maitaas ang kanilang mga kamay, nagmamakaawa sila habang hinahalikan ang alikabok o iniuunat ang ulo: may nagsasalita tungkol sa kanyang mga anak, may tungkol sa kanyang inang maiiwang walang kalinga; ang isa ay nangangako ng salapi, ang isa naman ay tumatawag sa Diyos, ngunit naibaba na ang mga tubo ng baril at isang nakapangingilabot na sabayang putok ang nagpatahimik sa kanila. Noon nagsimula ang palitan ng putok laban sa mga nasa itaas, na unti-unting nakoronahan ng usok. Kung pagbabatayan ito at ang bagal ng mga putok, ang mga di-nakikitang kaaway ay marahil hindi hihigit sa tatlong baril ang hawak. Samantala, sumusulong at nagpapaputok ang mga guwardiya, nagtatago sa likod ng mga katawan ng puno, dumadapa at nagsisikap na makarating sa itaas. Tumatalsik ang mga piraso ng bato, nababali ang mga sanga ng puno, umaangat ang mga tipak ng lupa. Ang unang guwardiyang nagtangkang umakyat ay gumulong pababa, tinamaan ng bala sa balikat. Nasa di-nakikitang kaaway ang kalamangan ng posisyon; ang matatapang na guwardiya, na hindi marunong tumakas, ay malapit nang umatras, sapagkat humihinto sila at ayaw nang sumulong. Kinikilabutan sila sa labanang iyon laban sa hindi nakikita. Wala silang makita kundi usok at mga bato: walang tinig ng tao, walang anino: masasabing ang bundok ang kanilang kinakalaban. Kabo: Sige, Carolino! Nasaan ang galing mong iyan sa pag-asinta, p--!—sigaw ng kabo. Nang sandaling iyon, isang lalaki ang lumitaw sa ibabaw ng isang malaking bato, kumukumpas gamit ang baril. Kabo: Paputukan ang isang iyan!—sigaw ng kabo, habang nagbibitaw ng isang maruming mura laban sa Diyos. Sumunod ang tatlong guwardiya, ngunit nanatiling nakatayo ang lalaki; sumisigaw siya ngunit hindi siya maintindihan. Natigilan ang Carolino, sa akalang may nakikilala siya sa hugis na iyon na naliligo sa liwanag ng araw. Ngunit binabantaan siya ng kabo na tutuhugin siya kung hindi siya magpapaputok. Umasinta ang Carolino at narinig ang isang putok. Umikot sa sarili ang lalaki sa bato at nawala, kasabay ng isang sigaw na nagpatulala sa Carolino. Nagkaroon ng kilos sa kasukalan na parang naghihiwa-hiwalay sa lahat ng direksiyon ang mga naroroon. Noon nagsimulang sumulong ang mga sundalo, malaya na sa anumang paglaban. Isa pang lalaki ang lumitaw sa ibabaw ng isang malaking bato, iwinawasiwas ang isang sibat; nagpaputok ang mga sundalo, at unti-unting napayuko ang lalaki, kumapit sa isang sanga; isa pang putok, at bumagsak siyang padapa sa bato. Maliksing umakyat ang mga guwardiya, nakakabit ang bayoneta, handa sa labanang mano-mano; ang Carolino lamang ang matamlay na naglalakad, ligaw ang tingin, madilim, iniisip ang sigaw ng lalaki nang bumagsak ito dahil sa kanyang bala. Ang unang nakarating sa itaas ay nakatagpo ng isang naghihingalong matanda, nakahandusay sa bato; itinusok niya ang bayoneta sa katawan nito, ngunit hindi man lamang kumurap ang matanda: nakatitig siya sa Carolino, isang titig na hindi mailarawan, at sa kanyang butuhang kamay ay may itinuturo siyang isang bagay sa likod ng mga bato. Lumingon ang mga sundalo at nakita ang Carolino na nakapangingilabot ang pamumutla, nakanganga, at may titig na kinalulutangan ng huling kislap ng katinuan. Ang Carolino, na walang iba kundi si Tano, ang anak ni Kabesang Tales, na kababalik mula sa Carolinas, ay nakilala sa naghihingalo ang kanyang lolo, si Tandang Selo, na, dahil hindi na siya makapagsalita sa kanya, ay nagsasabi sa kanya, sa pamamagitan ng mga matang naghihingalo, ng isang buong tula ng hapis. At bangkay na, patuloy pa rin siyang nagtuturo ng isang bagay sa likod ng mga bato... ============================================================================== KABANATA XXXIX: ============================================================================== Sa kanyang liblib na tahanan sa baybay-dagat, na ang gumagalaw na ibabaw ay natatanaw sa mga bukas na bintana at umaabot sa malayo hanggang sa makihalo sa abot-tanaw, pinalilipas ni Padre Florentino ang kanyang pag-iisa sa pagtugtog sa kanyang armonium [maliit na organong pinapadyakan] ng mga himig na taimtim at mapanglaw, na sinasaliwan ng matunog na ugong ng mga alon at ng bulong ng mga sanga ng kalapit na gubat. Mahahaba, buo at nananaghoy na mga nota, tulad ng sa isang panalangin ngunit hindi nawawalan ng pagkalalaki, ang lumalabas sa lumang instrumento; si Padre Florentino, na isang ganap na musiko, ay lumilikha ng himig habang tumutugtog, at dahil nag-iisa siya, malaya niyang ibinubuhos ang mga lungkot ng kanyang puso. Sa katunayan, napakalungkot ng matanda. Ang kanyang mabuting kaibigan, si Don Tiburcio de Espadaña, ay kaaalis lamang, tumatakas sa pag-uusig ng kanyang asawa. Nang umagang iyon ay nakatanggap siya ng isang maikling sulat mula sa isang tenyente ng guwardiya sibil na nagsasabing: «Mahal kong Kapelyan: Katatanggap ko lamang mula sa komandante ng isang telegrama na nagsasabing: Kastila nakatago bahay Padre Florentino cojera [pagkapilay] ipadadala buhay patay. Dahil sapat na malinaw ang telegrama, balaan ninyo ang kaibigan upang wala na siya roon pagdating ko para dakpin siya sa ikawalo ng gabi. Lubos na sumasainyo, Perez. Sunugin ninyo ang sulat.» Don Tiburcio: E... e... ang Victorinang ito, ang Victorinang ito!—ang nauutal na nasabi ni Don Tiburcio;—e... e... kaya niya akong ipabaril. Hindi siya napigilan ni Padre Florentino: walang saysay na ipinaliwanag niya na ang salitang cojera ay malamang na cogerá [huhulihin] ang ibig sabihin; na ang Kastilang nakatago ay hindi maaaring si Don Tiburcio kundi ang alaherong si Simoun, na dumating dalawang araw na ang nakararaan, sugatan at parang takas, at humihingi ng matutuluyan. Hindi nagpakumbinsi si Don Tiburcio; ang cojera ay ang kanya mismong pagkapilay, ang kanyang mga palatandaan; mga pakana ito ni Victorina na gustong makuha siya anuman ang mangyari, buhay o patay, gaya ng isinulat ni Isagani mula sa Maynila. At ang kawawang Ulises ay umalis sa bahay ng pari upang magtago sa kubo ng isang mangangahoy. Walang anumang alinlangan si Padre Florentino na ang Kastilang hinahanap ay ang alaherong si Simoun. Dumating ito nang mahiwaga, siya mismo ang nagbubuhat ng kanyang maleta, dumudugo, madilim ang mukha at lubhang lupaypay. Sa malaya at magiliw na pagtanggap sa panauhin na likas sa Pilipino, tinanggap siya ng klerigo nang hindi nag-uusisa, at dahil hindi pa umaabot sa kanyang pandinig ang mga pangyayari sa Maynila, hindi niya maipaliwanag nang malinaw ang kalagayang iyon. Ang tanging hinuhang sumasagi sa isip niya ay na, dahil nakaalis na ang Heneral, ang kaibigan at tagapagtanggol ng alahero, malamang na ang mga kaaway nito, ang mga inapi, ang mga nasaktan, ay bumabangon ngayon at sumisigaw ng paghihiganti, at uusigin siya ng pansamantalang Heneral upang mapilitan siyang bitawan ang mga kayamanang naipon niya. Kaya pala siya tumakas! Ngunit ang kanyang mga sugat, saan nanggaling ang mga iyon? Nagtangka ba siyang magpakamatay? Bunga ba ang mga iyon ng personal na paghihiganti? O sanhi lamang ng isang kawalang-ingat, gaya ng sinasabi ni Simoun? Natamo ba niya ang mga iyon habang tumatakas sa mga kawal na humahabol sa kanya? Ang huling hinuhang ito ang tila pinakamalapit sa katotohanan. Pinatitibay ito ng telegramang kadarating lamang at ng matatag na pasyang ipinakita ni Simoun mula pa sa simula na huwag siyang gamutin ng doktor ng kabisera. Tinatanggap lamang ng alahero ang pag-aalaga ni Don Tiburcio, at kahit ito ay may halatang paghihinala. Sa ganitong kalagayan, tanong ni Padre Florentino sa sarili, ano ang dapat niyang gawin kapag dumating ang guwardiya sibil upang dakpin si Simoun? Hindi pinahihintulutan ng kalagayan ng maysakit na siya’y ilipat, lalo na ang isang mahabang paglalakbay... Ngunit ang sabi ng telegrama ay buhay o patay... Tumigil sa pagtugtog si Padre Florentino at lumapit sa bintana upang pagmasdan ang dagat. Ang ilang na ibabaw nito, walang barko, walang layag, ay walang anumang ipinahihiwatig sa kanya. Ang pulong natatanaw sa malayo, nag-iisa, ay nagsasalita lamang sa kanya ng kanyang pag-iisa at lalong pinapanglaw ang kalawakan. Ang walang hanggan ay kung minsan ay nakapanlulumong pipi. Sinisikap ng matanda na unawain ang malungkot at mapang-uyam na ngiti na itinugon ni Simoun nang marinig ang balitang darakpin siya. Ano ang ibig sabihin ng ngiting iyon? At ang isa pang ngiti, na lalo pang malungkot at lalo pang mapang-uyam, nang malaman niyang sa ikawalo pa ng gabi sila darating? Ano ang ibig sabihin ng hiwagang iyon? Bakit ayaw magtago ni Simoun? Sumagi sa kanyang alaala ang tanyag na talumpati ni San Juan Crisóstomo sa pagtatanggol kay Eutropio, ang eunuko: «Kailanman ay hindi naging ganito kaangkop na sabihin: Walang kabuluhan ng mga walang kabuluhan, at ang lahat ay walang kabuluhan!» Padre Florentino: Oo, ang Simoun na iyon na napakayaman, napakamakapangyarihan at labis na kinatatakutan isang linggo lamang ang nakararaan, ngayon, na mas kahabag-habag pa kaysa kay Eutropio, ay humahanap ng kanlungan, at hindi sa mga altar ng isang simbahan, kundi sa abang bahay ng isang mahirap na klerigong Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], liblib sa gubat, sa ilang na baybayin ng dagat! Walang kabuluhan ng mga walang kabuluhan at ang lahat ay walang kabuluhan! At ang taong iyon, sa loob ng ilang oras, ay darakpin, hihilahin mula sa higaang kinahihigaan niya, nang walang paggalang sa kanyang kalagayan, nang walang pagsasaalang-alang sa kanyang mga sugat: buhay o patay ay hinihingi siya ng kanyang mga kaaway! Paano siya maililigtas? Saan matatagpuan ang nakaaantig na mga salita ng obispo ng Constantinopla? Anong kapangyarihan mayroon ang kanyang mga abang salita, ang mga salita ng isang klerigong Indio, na ang pagkaaba ay tila pinapalakpakan at hinihikayat pa ng mismong Simoun na iyon noong mga araw ng kanyang kaluwalhatian? Hindi na naaalala ni Padre Florentino ang malamig na pagtanggap sa kanya ng alahero dalawang buwan na ang nakararaan, nang sikapin niyang kunin ang malasakit nito para kay Isagani, na nakabilanggo dahil sa kanyang walang-ingat na kapusukan; nalilimutan niya ang sigasig na ipinakita ni Simoun upang madaliin ang kasal ni Paulita, kasal na nagtulak kay Isagani sa isang mabangis na pagkamuhi sa kapwa tao, na ikinababahala ng kanyang tiyuhin: nalilimutan ni Padre Florentino ang lahat at ang naaalala lamang niya ay ang kalagayan ng maysakit, ang kanyang mga tungkulin bilang may-bahay, at pinipiga niya ang kanyang utak. Dapat ba niya itong itago upang makaiwas sa kamay ng katarungan? Ngunit ang taong may kinalaman mismo ay hindi nababahala: ngumingiti pa... Ito ang iniisip ng mabait na matanda nang dumating ang isang utusan upang sabihin sa kanya na nais siyang kausapin ng maysakit. Pumasok siya sa katabing silid, isang malinis at maaliwalas na kuwarto, na ang sahig ay gawa sa malalapad na tablang makintab at pulido, at payak ang kasangkapan: malalaki at mabibigat na silyon na makaluma ang hugis, walang barnis o palamuti. Sa isang dulo ay may isang malaking kama na yari sa kamagong, may apat na haligi para sa korona ng kulambo, at sa tabi nito, isang mesang puno ng mga bote, hinimay na tela at mga benda. Isang luhuran sa paanan ng isang krusipiho at isang maliit na aklatan ang nagpapahiwatig na iyon ang silid ng pari, na ipinagamit sa kanyang panauhin, ayon sa kaugaliang Pilipino na ibigay sa dayo ang pinakamagandang mesa, ang pinakamagandang silid at ang pinakamagandang kama sa bahay. Kung makikita ang mga bintanang bukas nang buong-buo upang malayang makapasok ang malusog na hangin ng dagat at ang mga alingawngaw ng walang hanggan nitong panaghoy, walang sinuman sa Pilipinas ang mag-aakalang may maysakit doon, sapagkat kaugalian na isara ang lahat ng bintana at maging ang pinakamaliit na siwang sa sandaling sipunin ang sinuman o magkaroon ng kahit bahagyang sakit ng ulo. Tumingin si Padre Florentino sa kama at sa malaking pagkasindak niya ay nakita niyang nawala na sa mukha ng maysakit ang payapa at mapang-uyam nitong anyo. Isang lihim na kirot ang tila nagpapakunot sa kanyang mga kilay, pagkabalisa ang mababasa sa kanyang tingin, at ang kanyang mga labi ay nangungunot sa isang ngiti ng sakit. Padre Florentino: Nagdurusa ba kayo, Ginoong Simoun?—tanong ng pari nang may malasakit habang lumalapit. Simoun: Kaunti, ngunit sa loob ng ilang sandali ay hindi na ako magdurusa!—sagot niya, habang iniiling ang ulo. Pinagdaop ni Padre Florentino ang kanyang mga kamay sa takot, sa pag-aakalang nauunawaan niya ang isang kakila-kilabot na katotohanan. Padre Florentino: Ano ang ginawa ninyo, Diyos ko? Ano ang ininom ninyo?—at iniunat niya ang kamay patungo sa mga bote. Simoun: Wala nang saysay! Wala nang anumang lunas!—sagot nito nang may mahapding ngiti;—ano ang gusto ninyong gawin ko? Bago tumunog ang ikawalo... Buhay o patay... patay, oo, ngunit buhay, hindi! Padre Florentino: Diyos ko, Diyos ko! Ano ang ginawa ninyo? Simoun: Huminahon kayo!—putol sa kanya ng maysakit sa isang kumpas;—ang nagawa na ay nagawa na. Hindi ako dapat mahulog nang buhay sa kamay ninuman... maaari nilang makuha sa akin ang lihim. Huwag kayong mabahala, huwag kayong mataranta, wala nang saysay... Pakinggan ninyo ako! Darating na ang gabi at wala nang panahong dapat sayangin... kailangan kong sabihin sa inyo ang aking lihim, kailangan kong ipagkatiwala sa inyo ang aking huling kalooban... kailangan kong makita ninyo ang aking buhay... Sa kahuli-hulihang sandali ay gusto kong gumaan mula sa isang pasanin, gusto kong maliwanagan ang isang alinlangan... Kayo na lubos na nananampalataya sa Diyos... gusto kong sabihin ninyo sa akin kung may Diyos! Padre Florentino: Ngunit isang panlunas sa lason, Ginoong Simoun... may apomorfina [gamot na pampasuka] ako... may eter, kloroporm... At sinikap ng pari na humanap ng isang bote hanggang sa sumigaw si Simoun, na nainip: Simoun: Wala nang saysay... wala nang saysay! Huwag kayong mag-aksaya ng panahon! Lilisan akong dala ang aking lihim! Ang klerigo, na tuliro, ay napaluhod sa luhuran, nanalangin sa paanan ng krusipiho habang tinatakpan ng mga kamay ang kanyang mukha, at pagkatapos ay tumayo nang taimtim at marangal, na parang tinanggap niya mula sa kanyang Diyos ang buong lakas, ang buong dangal, ang buong kapangyarihan ng Hukom ng mga budhi. Inilapit niya ang isang silyon sa uluhan ng maysakit at naghanda upang makinig. Sa mga unang salitang ibinulong sa kanya ni Simoun, nang sabihin nito ang kanyang tunay na pangalan, napaurong ang matandang pari at tinitigan siya nang may takot. Ngumiti nang mapait ang maysakit. Dahil nabigla, nawalan ng pagpipigil sa sarili ang tao, ngunit agad siyang nakabawi, at, tinatakpan ang mukha ng kanyang panyo, muli siyang yumuko at nakinig. Isinalaysay ni Simoun ang kanyang masakit na kasaysayan: kung paanong, labintatlong taon na ang nakararaan, pabalik mula sa Europa, puno ng pag-asa at masasayang pangarap, umuwi siya upang pakasalan ang isang dalagang kanyang iniibig, handang gumawa ng mabuti at patawarin ang lahat ng gumawa sa kanya ng masama, basta’t hayaan lamang siyang mabuhay nang payapa. Hindi ganoon ang nangyari. Isang mahiwagang kamay ang naghagis sa kanya sa ipuipo ng isang pag-aalsang binalak ng kanyang mga kaaway; pangalan, kayamanan, pag-ibig, kinabukasan, kalayaan, nawala sa kanya ang lahat, at nakaligtas lamang siya sa kamatayan dahil sa kabayanihan ng isang kaibigan. Noon siya nanumpang maghiganti. Dala ang mga kayamanan ng kanyang pamilya, na nakabaon sa isang gubat, tumakas siya, nagtungo sa ibang bansa at nagnegosyo. Nakilahok siya sa digmaan sa Cuba, tinutulungan ngayon ang isang panig at ngayon naman ang kabila, ngunit laging nakikinabang. Doon niya nakilala ang Heneral, na noon ay komandante pa lamang, na ang loob ay nakuha niya, una, sa pagpapauna rito ng salapi, at pagkatapos ay naging kaibigan niya dahil sa mga krimeng ang lihim ay hawak ng alahero. Siya, sa lakas ng salapi, ang nakakuha ng puwesto para rito, at nang nasa Pilipinas na ay ginamit niya ito na parang bulag na kasangkapan at itinulak itong gumawa ng lahat ng uri ng kawalang-katarungan, sinasamantala ang di-mapawing pagkauhaw nito sa ginto. Mahaba at mabigat ang kumpisal, ngunit sa buong panahong iyon ay hindi na muling nagpakita ng anumang tanda ng pagkasindak ang kumpesor at bihira niyang pinutol ang maysakit. Gabi na nang si Padre Florentino, habang pinupunasan ang pawis sa kanyang mukha, ay tumuwid at nagsimulang magnilay. Naghahari sa silid ang isang mahiwagang dilim, na pinupuno ng mga sinag ng buwang pumapasok sa bintana ng malalabong liwanag at malamlam na mga aninag. Sa gitna ng katahimikan, umalingawngaw ang tinig ng pari, malungkot, marahan, ngunit nakaaaliw: Padre Florentino: Patatawarin kayo ng Diyos, ginoo... Simoun,—sabi niya;—alam Niyang tayo’y madaling magkamali, nakita Niya ang inyong pinagdusahan, at sa pagpapahintulot Niyang matagpuan ninyo ang parusa sa inyong mga kasalanan sa pagtanggap ng kamatayan mula sa kamay ng mismong mga taong inyong inudyukan, makikita natin ang Kanyang walang hanggang awa! Isa-isa Niyang binigo ang inyong mga plano, ang pinakamahusay na binalak: una sa pagkamatay ni María Clara, pagkatapos dahil sa isang kapabayaan, at pagkatapos ay sa mahiwagang paraan... tanggapin natin ang Kanyang kalooban at pasalamatan natin Siya! Simoun: Ayon sa inyo,—mahinang sagot ng maysakit,—ang kalooban niya ay na ang mga pulong ito... Padre Florentino: Ay manatili sa kalagayang kanilang kinahihibikan?—pagtatapos ng klerigo nang makitang tumigil ang isa.—Hindi ko alam, ginoo; hindi ko nababasa ang isip ng Hindi Malirip! Alam kong hindi Niya pinabayaan ang mga bayang sa mga sandali ng matinding kagipitan ay nagtiwala sa Kanya at ginawa Siyang Hukom ng kanilang pagkaapi; alam kong hindi kailanman nagkulang ang Kanyang bisig kapag, sa pagkayurak ng katarungan at pagkaubos ng lahat ng paraan, hinahawakan ng api ang tabak at lumalaban para sa kanyang tahanan, para sa kanyang asawa, para sa kanyang mga anak, para sa kanyang mga karapatang hindi maaaring alisin, na, gaya ng sabi ng makatang Aleman, ay kumikinang nang di-mababali at buo roon sa kaitaasan tulad ng mismong mga walang-hanggang bituin! Hindi, ang Diyos na siyang katarungan ay hindi maaaring pabayaan ang Kanyang adhikain, ang adhikain ng kalayaan na kung wala ay hindi maaaring magkaroon ng katarungan! Simoun: Bakit kung gayon ipinagkait niya sa akin ang kanyang tulong?—tanong ng tinig ng maysakit, puno ng mapait na hinaing. Padre Florentino: Dahil pumili kayo ng paraang hindi Niya maaaring sang-ayunan!—sagot ng pari sa mahigpit na tinig:—ang kaluwalhatian ng pagliligtas sa isang bayan ay hindi dapat mapasa taong nakatulong sa pagdudulot ng kapahamakan nito! Inakala ninyo na ang dinungisan at binaluktot ng krimen at ng kasamaan ay malilinis at matutubos ng isa pang krimen at isa pang kasamaan! Mali! Ang poot ay walang nalilikha kundi mga halimaw; ang krimen, mga kriminal; tanging ang pag-ibig ang nakagagawa ng mga kahanga-hangang gawa, tanging ang kabutihan ang makapagliligtas! Hindi; kung magiging malaya man balang araw ang ating bayan, hindi ito magiging malaya sa pamamagitan ng bisyo at krimen, hindi sa pagpapasama sa kanyang mga anak, sa panlilinlang sa ilan, sa pagbili sa iba, hindi; ang pagtubos ay nangangailangan ng kabutihan, ang kabutihan ng sakripisyo, at ang sakripisyo ng pag-ibig! Simoun: Mabuti! Tinatanggap ko ang inyong paliwanag,—sagot ng maysakit pagkaraan ng saglit na pagtigil;—nagkamali ako, ngunit, dahil ba nagkamali ako, ipagkakait ba ng Diyos na iyan ang kalayaan sa isang bayan at ililigtas ang iba na lalong higit na makasalanan kaysa sa akin? Ano ang aking pagkakamali kung ihahambing sa krimen ng mga namamahala? Bakit higit na pinahahalagahan ng Diyos na iyan ang aking kasamaan kaysa sa mga daing ng napakaraming walang-sala? Bakit hindi niya ako sinaktan at pagkatapos ay pinagtagumpay ang bayan? Bakit hinahayaang magdusa ang napakaraming karapat-dapat at matuwid, at nasisiyahang manood, nang hindi kumikilos, sa kanilang mga pahirap? Padre Florentino: Ang mga matuwid at ang mga karapat-dapat ay kailangang magdusa upang makilala at lumaganap ang kanilang mga kaisipan! Kailangang yugyugin o basagin ang mga sisidlan upang maibuhos ang kanilang bango; kailangang hampasin ang bato upang tumilamsik ang liwanag! May layunin ang Maykapal sa mga pag-uusig ng mga tirano, Ginoong Simoun! Simoun: Alam ko iyan,—bulong ng maysakit,—at kaya pinag-aalab ko ang paniniil... Padre Florentino: Oo, kaibigan ko, ngunit mas maraming bulok na likido ang naibubuhos kaysa anupaman! Pinalalala ninyo ang pagkabulok ng lipunan nang hindi naghahasik ng kahit isang kaisipan. Mula sa pagbuburong iyon ng mga bisyo ay walang maaaring sumibol kundi pagkasawa, at kung may isilang man sa magdamag lamang, ito’y kabute lamang sa pinakamabuti, sapagkat kabute lamang ang kusang tumutubo mula sa basura. Totoo na ang mga bisyo ng isang pamahalaan ay nakamamatay rito, sanhi ng kanyang kamatayan, ngunit pinapatay rin nila ang lipunang sa sinapupunan nito sila lumalago. Sa imoral na pamahalaan ay katapat ang isang bayang nawalan ng moralidad; sa pangangasiwang walang budhi, mga mamamayang sakim at mapagsunud-sunuran sa kabayanan, at mga tulisan at magnanakaw sa kabundukan! Kung ano ang amo, siya ang alipin. Kung ano ang pamahalaan, siya ang bansa. Naghari ang isang saglit na katahimikan. Simoun: Kung gayon, ano ang dapat gawin?—tanong ng tinig ng maysakit. Padre Florentino: Magtiis at magtrabaho! Simoun: Magtiis... magtrabaho...!—ulit ng maysakit nang may pait;—ah! Madaling sabihin iyan kapag hindi nagtitiis... kapag ginagantimpalaan ang paggawa!... Kung hinihingi ng inyong Diyos sa tao ang ganoon kalaking sakripisyo, sa taong halos hindi makaasa sa kasalukuyan at nag-aalinlangan sa bukas; kung nakita lamang ninyo ang nakita ko, mga kawawa, mga sawimpalad na nagdurusa ng di-masabing mga pahirap dahil sa mga krimeng hindi nila ginawa, mga pagpatay upang pagtakpan ang mga kasalanan o kawalang-kakayahan ng iba, mga kawawang ama ng pamilya na inagaw mula sa kanilang tahanan upang magtrabaho nang walang saysay sa mga kalsadang nasisira tuwing umaga at tila inaalagaan lamang upang ilubog ang mga pamilya sa karalitaan... ah! Magtiis... magtrabaho... iyan ang kalooban ng Diyos! Kumbinsihin ninyo ang mga iyon na ang pagpatay sa kanila ay ang kanilang kaligtasan, na ang kanilang paggawa ay ang kasaganaan ng kanilang tahanan! Magtiis... magtrabaho... Anong Diyos iyan? Padre Florentino: Isang Diyos na lubhang makatarungan, Ginoong Simoun,—sagot ng pari;—isang Diyos na nagpaparusa sa ating kakulangan ng pananampalataya, sa ating mga bisyo, sa kakaunting pagpapahalaga natin sa dangal, sa mga kabutihang pambayan... Pinapayagan natin ang bisyo at nagiging kasabwat tayo nito, kung minsan ay pinapalakpakan pa natin ito; makatarungan, lubhang makatarungan, na pagdusahan natin ang mga bunga nito at pagdusahan din ng ating mga anak. Siya ang Diyos ng kalayaan, Ginoong Simoun, na nag-uutos sa ating mahalin ito sa pamamagitan ng pagpapabigat sa atin ng pamatok; isang Diyos ng awa, ng pagkamakatwiran, na habang pinarurusahan tayo ay pinabubuti tayo, at nagbibigay lamang ng kaginhawahan sa nagsikap upang maging karapat-dapat dito: ang paaralan ng pagdurusa ay nagpapatibay, ang arena ng labanan ay nagpapalakas sa mga kaluluwa. Hindi ko sinasabing makakamit ang ating kalayaan sa talim ng tabak; napakaliit na ng bahagi ng tabak sa mga kapalaran ng makabagong panahon; ngunit, oo, kailangan natin itong makamit sa pagiging karapat-dapat dito, sa pagpapataas ng katwiran at dangal ng bawat tao, sa pagmamahal sa matuwid, sa mabuti, sa dakila, hanggang sa mamatay para rito; at kapag umabot ang isang bayan sa ganoong taas, ibinibigay ng Diyos ang sandata, at bumabagsak ang mga diyus-diyosan, bumabagsak ang mga tirano na parang bahay na baraha, at nagniningning ang kalayaan sa unang bukang-liwayway! Ang ating kasawian ay utang natin sa ating sarili; huwag nating sisihin ang iba. Kung makita lamang tayo ng Espanya na hindi gaanong mapagpaubaya sa paniniil at higit na handang lumaban at magdusa para sa ating mga karapatan, ang Espanya ang mauuna sa pagbibigay sa atin ng kalayaan, sapagkat kapag ang bunga ng paglilihi ay sumapit na sa kanyang kahinugan, kawawa ang inang nagnanais itong sakalin! Samantala, habang ang bayang Pilipino ay walang sapat na lakas upang ipahayag, nakataas ang noo at nakalantad ang dibdib, ang kanyang karapatan sa buhay panlipunan at tiyakin ito sa pamamagitan ng kanyang sakripisyo, ng kanya mismong dugo; habang nakikita natin ang ating mga kababayan na sa buhay na pribado ay nakadarama ng hiya sa kanilang sarili, naririnig ang umuugong na tinig ng budhing naghihimagsik at tumututol, at sa buhay na pampubliko ay tumatahimik, nakikisabay sa nang-aabuso upang tuyain ang inaabuso; habang nakikita natin silang nagkukulong sa kanilang pagkamakasarili at pumupuri nang may sapilitang ngiti sa pinakamasasamang gawain, namamalimos sa kanilang mga mata ng bahagi ng samsam, bakit pa sila bibigyan ng kalayaan? Kasama man o wala ang Espanya, sila pa rin ang dati, at baka, baka mas masahol pa! Bakit pa ang kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ay magiging mga tirano bukas? At magiging gayon nga sila nang walang alinlangan, sapagkat iniibig ang paniniil ng sinumang nagpapasakop dito! Ginoong Simoun, habang hindi handa ang ating bayan, habang lumalaban ito nang nalinlang o itinulak, nang walang malinaw na kamalayan sa dapat nitong gawin, mabibigo ang pinakamatatalinong pagtatangka, at mas mabuti pang mabigo ang mga iyon, sapagkat bakit ibibigay sa nobyo ang nobya kung hindi niya ito sapat na iniibig, kung hindi siya handang mamatay para rito? Naramdaman ni Padre Florentino na hinawakan ng maysakit ang kanyang kamay at pinisil ito; tumahimik siya noon, naghihintay na ito’y magsalita, ngunit dalawa pang pisil lamang ang kanyang naramdaman, nakarinig siya ng isang buntong-hininga, at mahabang katahimikan ang naghari sa silid. Tanging ang dagat, na ang mga alon ay nagsilakas sa simoy ng gabi na parang nagising mula sa init ng araw, ang nagpapadala ng kanyang paos na mga ugong, ng kanyang walang kamatayang awit sa paghampas sa matatayog na batuhan. Ang buwan, na wala nang karibal na araw, ay payapang nagtatagumpay sa langit, at ang mga punongkahoy ng gubat, na yumuyuko sa isa’t isa, ay nagtatapat sa isa’t isa ng kanilang mga daan-taong alamat sa mahiwagang mga bulong, na dinadala ng hangin sa kanyang mga pakpak. Nang makitang walang sinasabi ang maysakit, si Padre Florentino, na parang malalim ang iniisip, ay bumulong: Padre Florentino: Nasaan ang kabataang maglalaan ng kanyang mga oras na kulay-rosas, ng kanyang mga pangarap at sigla sa ikabubuti ng kanyang bayan? Nasaan ang kabataang magbubuhos nang bukas-palad ng kanyang dugo upang hugasan ang napakaraming kahihiyan, napakaraming krimen, napakaraming kasuklam-suklam? Dalisay at walang dungis ang dapat na maging alay upang maging katanggap-tanggap ang handog!... Nasaan kayo, mga kabataan, na magsasakatawan sa inyong sarili ng sigla ng buhay na tumakas na sa aming mga ugat, ng kalinisan ng mga kaisipang nadungisan na sa aming mga utak, at ng apoy ng sigasig na namatay na sa aming mga puso?... Hinihintay namin kayo, o mga kabataan, halikayo, sapagkat hinihintay namin kayo! At nang maramdaman niyang nababasa ang kanyang mga mata, inalis niya ang kanyang kamay sa kamay ng maysakit, tumayo at lumapit sa bintana upang pagmasdan ang malawak na ibabaw ng dagat. Ginising siya mula sa kanyang pagninilay ng ilang mahihinang katok sa pinto. Ang utusan iyon, nagtatanong kung dapat na niyang sindihan ang ilaw. Nang lumapit ang pari sa maysakit at makita ito, sa liwanag ng lampara, na hindi kumikilos, nakapikit, ang kamay na pumisil sa kanya ay nakabukas at nakaunat sa gilid ng kama, inakala niya sandali na ito’y natutulog; ngunit nang mapansin niyang hindi ito humihinga, marahan niya itong hinipo at noon niya natanto na patay na ito: nagsisimula na itong lumamig. Lumuhod siya noon at nanalangin. Nang tumayo siya at pagmasdan ang bangkay, na sa mukha ay mababasa ang pinakamalalim na lungkot, ang pighati ng isang buong buhay na walang saysay na dinadala nito hanggang sa kabila ng kamatayan, nanginig ang matanda at bumulong: Padre Florentino: Kaawaan nawa ng Diyos ang mga bumaluktot sa kanyang landas! At habang ang mga utusan, na tinawag niya, ay nakaluhod at nananalangin para sa namatay, mausisa at wala sa loob na tumitingin sa kama at umuulit ng mga requiem [mga dasal para sa kaluluwa ng patay] at higit pang mga requiem, kinuha ni Padre Florentino mula sa isang aparador ang tanyag na maletang bakal na naglalaman ng kamangha-manghang kayamanan ni Simoun. Nag-alinlangan siya nang ilang saglit, ngunit, nang makapagpasya agad, bumaba siya ng hagdan dala ito at nagtungo sa batong madalas upuan ni Isagani upang pagmasdan ang kailaliman ng dagat. Tumingin si Padre Florentino sa kanyang paanan. Doon sa ibaba ay natatanaw ang madidilim na alon ng Pasipiko na humahampas sa mga guwang ng bato at lumilikha ng malalakas na dagundong, habang, tinatamaan ng isang sinag ng buwan, ang mga alon at bula ay kumikinang na parang mga kislap ng apoy, na parang mga dakot ng brilyanteng inihahagis sa hangin ng isang espiritu ng kailaliman. Tumingin siya sa kanyang paligid. Nag-iisa siya. Ang ilang na baybayin ay naglalaho sa malayo sa isang malabong ulap, na pinalalabo ng buwan hanggang sa makihalo ito sa abot-tanaw. Ang gubat ay bumubulong ng mga tinig na hindi maunawaan. Noon, sa lakas ng kanyang mala-Herkules na mga bisig, inihagis ng matanda ang maleta sa kalawakan, papunta sa dagat. Ilang ulit itong umikot sa sarili at mabilis na bumaba na gumuguhit ng isang maliit na kurba, na sinasalamin sa makinis nitong ibabaw ang ilang maputlang sinag. Nakita ng matanda ang pagtilamsik ng mga patak, narinig ang isang basag na tunog, at sumara ang kailaliman na nilulunok ang kayamanan. Naghintay siya nang ilang saglit upang makita kung may ibabalik ang kailaliman, ngunit muling sumara ang alon na kasinghiwaga ng dati, nang hindi nadaragdagan ng kahit isang tupi ang kulot nitong ibabaw, na parang sa kalawakan ng dagat ay isang maliit na bato lamang ang nahulog. Padre Florentino: Ingatan ka nawa ng kalikasan sa malalalim na kailaliman, sa gitna ng mga koral at perlas ng kanyang walang-hanggang mga dagat!—sabi noon ng klerigo, habang taimtim na iniuunat ang kamay.—Kapag kailanganin ka ng mga tao para sa isang banal at dakilang layunin, malalaman ng Diyos kung paano ka kukunin mula sa sinapupunan ng mga alon... Samantala, doon ay hindi ka gagawa ng masama, hindi mo babaluktutin ang matuwid, hindi ka magpapaalab ng kasakiman!... WAKAS NG «EL FILIBUSTERISMO»