============================================================================== DON QUIJOTE DE LA MANCHA — Ang Mapanlikhang Hidalgo ni Miguel de Cervantes Saavedra Salin sa Filipino ng Dimasalin, mula sa orihinal na Kastila (1605) Paunang Edisyon: Kabanata I–IX (9 sa 52 kabanata) ============================================================================== Batayang edisyon: Miguel de Cervantes Saavedra, El ingenioso hidalgo don Quijote de la Mancha (Madrid: Juan de la Cuesta, 1605), transkripsiyon ng Project Gutenberg (#2000), makabagong baybay. Huling pagbabago ng teksto: 13 Nobyembre 2026. Pangunahing edisyon (website): https://dimasalin.ph/don-quijote-i/ Hindi pa kasama: Kabanata X–LII. Hindi pa ito ang buong aklat. Salin na pinatnubayan at sinuri ni Dimasalin, sa tulong ng AI. Ang mga talababa ([1], [2]…) ay nasa dulo ng bawat kabanata. Ang mga paliwanag ng tagasalin ay nasa panaklong na parisukat [ ]. Ang pangalang may tutuldok bago ang linya ng usapan ay pantulong sa pagbasa at hindi bahagi ng orihinal. Inalis sa bersiyong ito ang mga kawing at ang pormat ng teksto (italiko, kulay). Ang orihinal na Kastila ni Miguel de Cervantes ay nasa pampublikong dominyo. Ang saling ito ay may lisensiyang Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0): maaari itong kopyahin, ibahagi at iangkop para sa layuning hindi pangkomersiyo, basta't kilalanin ang Dimasalin at ilathala ang anumang hango rito sa ilalim ng parehong lisensiya. https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/ ============================================================================== TALA NG TAGASALIN ============================================================================== Ang saling ito ay mula sa orihinal na Kastila ni Miguel de Cervantes Saavedra (Madrid, 1605), ang unang bahagi ng Don Quijote de la Mancha; isasalin bilang hiwalay na aklat ang ikalawang bahagi (1615). Upang maging madali ang pagbasa ngayon nang hindi nawawala ang anyo ng orihinal, ginamit ang mga sumusunod na tanda. Mga salitang nakahilig. Mga salitang banyaga na iniwan ayon sa pagkakasulat ng may-akda dahil mahalaga ang mismong salita. Sa unang paglitaw nito sa bawat kabanata, may maikling paliwanag sa panaklong na parisukat: hidalgo [maharlikang mababa ang ranggo]. Mga panaklong na parisukat [ ]. Maiikling paliwanag ng tagasalin; hindi bahagi ng tekstong isinulat ng may-akda. Dito rin inilalagay ang salin ng mga pariralang nasa ibang wika at ang paliwanag sa mga biro sa salita na hindi maisalin. Mga pangalan ng nagsasalita. Bago ang bawat linya ng usapan ay may may-kulay na etiketa ng nagsasalita, at nasa kulay ding iyon ang kanyang mga salita. Iisa ang kulay ng bawat tauhan sa buong aklat; abo ang kulay ng mga tauhang minsan lamang magsalita. Ganito rin ang pagtatanda sa mga kaisipang hindi binigkas at sa mga tulang inaawit o binibigkas ng isang tauhan. Nananatiling itim ang salaysay at ang mga pahayag gaya ng “sabi niya.” Pantulong lamang ito sa pagbasa at hindi bahagi ng orihinal. Halimbawa: Don Quijote: Huwag nang magsitakas kayo, ni manganib sa anumang pag-api; pagkat sa orden ng kabalyeriyang aking sinumpaan ay di ukol ni nauukol ang umapi kaninuman, lalo pa’t sa mga dalagang kay tataas, gaya ng ipinakikilala ng inyong mga anyo. Mga kawing. Ang mga pangalan ng totoong tao, lugar at akda, pati ang mga aklat ng kabalyeriya na kinahumalingan ni Don Quijote, ay may kawing sa Wikipedia o sa mapa para sa karagdagang kaalaman. Ang lumang pananalita ni Don Quijote. Kapag ginagaya ni Don Quijote ang makalumang wika ng mga aklat ng kabalyeriya, katatawanan ito sa orihinal. Kaya isinalin ang mga bahaging iyon sa makalumang himig ng ating mga awit at korido, gaya ng Ibong Adarna at Florante at Laura, upang marinig ng mambabasa ang pagkakaiba nito sa karaniwang pananalita ng ibang tauhan. Baybay at pananalita. Sinusunod ang makabagong baybay ng Komisyon sa Wikang Filipino. Ang paggamit ng kayo/ninyo o ikaw/mo ay sumusunod sa paggalang na ipinakikita ng mga tauhan sa orihinal. Isinalin din ang mga tula, at pinanatili ang tugma kung kaya nang hindi lumalayo sa kahulugan. Ang mga paunang kasulatan. Hindi na isinalin ang mga opisyal na dokumentong nasa unahan ng edisyong 1605, gaya ng takdang presyo ng aklat, patunay sa mga mali sa limbag at pahintulot ng Hari, dahil hindi ito akda ni Cervantes. Isinalin nang buo ang kanyang paghahandog, paunang salita at mga tulang panimula. ============================================================================== PAGHAHANDOG: SA DUKE NG BÉJAR ============================================================================== Markes ng Gibraleón, Konde ng Benalcázar at Bañares, Biskonde ng La Puebla de Alcocer, Panginoon ng mga bayan ng Capilla, Curiel at Burguillos Dahil sa mabuting pagtanggap at karangalang ibinibigay ng Inyong Ekselensiya sa lahat ng uri ng aklat, bilang prinsipeng hilig na hilig tumangkilik sa mabubuting sining, lalo na sa mga sining na dahil sa kanilang kamaharlikaan ay hindi nagpapakababa sa paglilingkod at pakinabang ng karaniwang madla, ipinasya kong ilathala ang Mapanlikhang Hidalgong si Don Quijote de la Mancha sa ilalim ng kalinga ng napakaningning na pangalan ng Inyong Ekselensiya. Taglay ang paggalang na utang ko sa gayong kadakilaan, isinasamo ko sa Inyong Ekselensiya na tanggapin ito nang maluwag sa inyong pagkalinga, upang sa inyong lilim, kahit hubad ito sa mahalagang palamuti ng kariktan at karunungan na karaniwang suot ng mga akdang binubuo sa tahanan ng mga taong marunong, ay mangahas itong humarap nang panatag sa paghatol ng ilang tao na, sapagkat hindi lumalampas sa hangganan ng kanilang kamangmangan, ay karaniwang humahatol nang may higit na bagsik at kulang na katarungan sa gawa ng iba. Sapagkat kung ibabaling ng kahinahunan ng Inyong Ekselensiya ang paningin sa aking mabuting hangarin, umaasa ako na hindi ninyo hahamakin ang kakapusan ng ganitong abang paglilingkod. Miguel de Cervantes Saavedra. ============================================================================== PAUNANG SALITA ============================================================================== Mambabasang walang abala: kahit walang sumpa ay maaari mo akong paniwalaan na nais ko sanang ang aklat na ito, bilang anak ng isip, ay maging pinakamaganda, pinakamakisig at pinakamatalinong maaaring maisip. Ngunit hindi ko nagawang salungatin ang kaayusan ng kalikasan, na doon ay nagsisilang ang bawat bagay ng kawangis nito. Kaya ano pa ang maisisilang ng aking tigang at di-nalinang na isip, kundi ang kasaysayan ng isang anak na tuyot, kulubot, pabagu-bago ang loob at puno ng sari-saring kaisipang hindi pa naisip ninuman, gaya ng isang ipinaglihi sa bilangguan, kung saan nakaluklok ang lahat ng kahirapan at naninirahan ang bawat malungkot na ingay? Ang katahimikan, ang mapayapang lugar, ang ganda ng kabukiran, ang aliwalas ng langit, ang lagaslas ng mga bukal, ang kapanatagan ng kalooban ay malaking tulong upang ang pinakatigang na mga musa ay maging mabunga at mag-alay sa mundo ng mga supling na pupuno rito ng pagkamangha at kasiyahan. Nangyayaring may isang amang may anak na pangit at walang anumang kaaya-aya, at ang pagmamahal niya rito ay nagpipiring sa kanyang mga mata upang hindi niya makita ang mga kapintasan nito; sa halip, itinuturing niya ang mga ito na katalinuhan at kariktan at ikinukuwento sa kanyang mga kaibigan bilang katalasan at pagpapatawa. Ngunit ako, na bagaman mukhang ama ay ama-amahan lamang ni Don Quijote, ay ayaw sumabay sa agos ng kaugalian, ni magsumamo sa iyo, halos nangingilid ang luha, gaya ng ginagawa ng iba, minamahal kong mambabasa, na patawarin mo o palampasin ang mga kapintasang makikita mo sa anak kong ito; sapagkat hindi ka niya kamag-anak ni kaibigan, at may kaluluwa ka sa iyong katawan at sariling kalayaang magpasya gaya ng pinakamagaling, at nasa sarili mong bahay ka, na doon ay ikaw ang panginoon, gaya ng hari sa kanyang mga buwis, at alam mo ang karaniwang sinasabi: na sa ilalim ng aking balabal, ang hari’y aking pinapatay. Ang lahat ng ito ay nagpapalaya sa iyo sa anumang paggalang at pananagutan; kaya maaari mong sabihin tungkol sa kasaysayang ito ang lahat ng maibigan mo, nang walang takot na siraan ka dahil sa masama o gantimpalaan dahil sa mabuting sasabihin mo tungkol dito. Ang nais ko lamang ay ibigay ito sa iyo nang malinis at hubad, walang palamuti ng paunang salita, ni ng di-mabilang na hanay ng mga nakaugaliang soneto, epigrama at papuring karaniwang inilalagay sa simula ng mga aklat. Sapagkat masasabi ko sa iyo na, bagaman nahirapan ako sa pagsulat nito, wala nang mas mabigat sa akin kaysa paggawa ng paunang salitang ito na binabasa mo. Maraming ulit kong dinampot ang pluma upang isulat ito, at maraming ulit ko itong binitawan, dahil hindi ko alam kung ano ang isusulat ko; at minsan, habang ako’y natitigilan, kaharap ang papel, nakaipit sa tainga ang pluma, nakatukod sa mesa ang siko at nasa pisngi ang kamay, at iniisip kung ano ang sasabihin ko, ay biglang pumasok ang isang kaibigan ko, palabiro at matalino, na nang makita akong malalim ang iniisip ay itinanong sa akin ang dahilan; at, sapagkat hindi ko ito inilihim, sinabi ko sa kanya na iniisip ko ang paunang salitang kailangan kong gawin para sa kasaysayan ni Don Quijote, at na pinahihirapan ako nito nang gayon na ayaw ko na itong gawin, at lalong ayaw ko nang ilathala ang mga kabayanihan ng gayong marangal na kabalyero. —Sapagkat paano ninyong nais na hindi ako maguluhan sa kung ano ang sasabihin ng sinaunang mambabatas na tinatawag na madla, kapag nakita nito na, matapos ang napakaraming taon ng pagkakatulog ko sa katahimikan ng limot, ay lalabas ako ngayon, pasan ang lahat ng aking taon, dala ang isang salaysay na kasintuyo ng dayami, salat sa imbensiyon, kapos sa istilo, dukha sa matatalinong kaisipan at walang anumang karunungan at doktrina; walang mga tala sa gilid ng pahina at walang mga paliwanag sa dulo ng aklat, gaya ng nakikita kong ginagawa sa ibang mga aklat, kahit pa kathang-isip at makamundo, na puno ng mga pangungusap nina Aristóteles, Platón at ng buong pulutong ng mga pilosopo, na nagpapahanga sa mga mambabasa at nagpapaturing sa kanilang mga may-akda na mga taong palabasa, marurunong at matatas magsalita? E paano pa kapag sinisipi nila ang Banal na Kasulatan! Wala nang masasabi kundi na sila’y mga santo Tomas at iba pang pantas ng Simbahan; at dito’y nagpapanatili sila ng kaangkupang kay talino, na sa isang linya ay naglalarawan ng isang mangingibig na wala sa sarili at sa kasunod ay gumagawa ng isang munting sermong Kristiyano, na kay sarap at kay ganda pakinggan o basahin. Kulang sa lahat ng ito ang aking aklat, sapagkat wala akong maitatala sa gilid ng pahina, ni maipapaliwanag sa dulo, at lalong hindi ko alam kung sinong mga may-akda ang sinusundan ko rito upang ilagay sila sa simula, gaya ng ginagawa ng lahat, ayon sa mga titik ng abakada, nagsisimula kay Aristóteles at nagtatapos kay Xenofonte at kay Zoílo o Zeuxis, kahit mapanirang-puri ang isa at pintor ang isa pa. Kulang din ang aking aklat sa mga soneto sa simula, o kahit man lamang mga sonetong ang mga may-akda ay mga duke, markes, konde, obispo, ginang o bantog na makata; bagaman kung hihingi ako ng mga ito sa dalawa o tatlong kaibigang kapwa manunulat, alam kong ibibigay nila sa akin, at ganoon kahusay na hindi mapapantayan ng mga likha ng mga may higit na pangalan sa ating Espanya. Sa madaling sabi, ginoo at kaibigan ko—patuloy ko—, ipinasya kong manatiling nakalibing si Ginoong Don Quijote sa kanyang mga talaan sa La Mancha, hanggang ipagkaloob ng langit ang isang magpapalamuti sa kanya ng lahat ng kulang sa kanya; sapagkat wala akong kakayahang punan ang mga iyon, dahil sa aking kakulangan at kaunting pinag-aralan, at dahil likas akong tamad at batugan sa paghahanap ng mga may-akdang magsasabi ng kaya kong sabihin kahit wala sila. Dito nagmumula ang pagkatigil at pagkalunod sa pag-iisip, kaibigan, na kinatagpuan ninyo sa akin; sapat nang dahilan upang ako’y malagay rito ang narinig ninyo sa akin. Nang marinig ito ng aking kaibigan, tinampal niya ang sariling noo, humagalpak ng tawa, at sinabi sa akin: —Diyos ko, kapatid, ngayon lamang ako namulat sa isang pagkakamaling kinasadlakan ko sa buong mahabang panahong pagkakakilala ko sa inyo, na doon ay lagi ko kayong itinuring na matalino at maingat sa lahat ng inyong mga gawa. Ngunit ngayon ay nakikita kong kasinlayo kayo ng langit sa lupa sa pagiging gayon. Paanong posible na ang mga bagay na ganito kaliit ang halaga at kadaling lunasan ay magkaroon ng lakas na patigilin at lamunin ang isang isip na kasinghinog ng sa inyo, at sanay na sanay na lumusot at dumaig sa iba pang higit na malalaking hirap? Sa totoo lang, hindi ito nagmumula sa kakulangan ng kakayahan, kundi sa labis na katamaran at kasalatan sa pag-iisip. Nais ba ninyong makita kung totoo ang sinasabi ko? Kung gayon, makinig kayong mabuti sa akin at makikita ninyo kung paanong, sa isang kisap-mata, lulutasin ko ang lahat ng inyong suliranin at pupunan ang lahat ng kakulangang sinasabi ninyong nagpapatigil at nagpapaduwag sa inyo upang huwag nang ilabas sa liwanag ng mundo ang kasaysayan ng inyong bantog na si Don Quijote, ilaw at salamin ng buong kabalyeriyang gala. —Sabihin ninyo—sagot ko sa kanya, nang marinig ang kanyang sinabi—: sa anong paraan ninyo balak punan ang hungkag ng aking pangamba at gawing malinaw ang kaguluhan ng aking pagkalito? Dito’y sinabi niya: —Ang una ninyong ikinababahala, ang mga soneto, epigrama o papuring kulang sa inyo para sa simula, at na dapat ay mula sa mga taong kagalang-galang at may titulo, ay malulunasan kung kayo mismo ang magpapakahirap na gumawa ng mga ito, at pagkatapos ay mabibinyagan ninyo at mapapangalanan ayon sa gusto ninyo, ipinaaangkin ang mga ito kay Preste Juan ng mga Indias o sa Emperador ng Trapisonda, na ayon sa nalalaman ko ay may balitang naging bantog na mga makata; at kung hindi man sila naging gayon, at may ilang mapagmarunong at gradwado na kumagat at bumulong sa inyong likuran tungkol sa katotohanang ito, huwag ninyong pansinin kahit dalawang kusing; sapagkat kahit mapatunayan nila ang kasinungalingan, hindi naman nila puputulin ang kamay na ipinansulat ninyo. Tungkol naman sa pagsipi sa mga gilid ng pahina ng mga aklat at may-akdang pinagkunan ninyo ng mga pangungusap at kasabihang ilalagay ninyo sa inyong kasaysayan, wala nang iba pang gagawin kundi isingit, nang angkop na angkop, ang ilang pangungusap o pariralang Latin na kabisado ninyo, o kahit man lamang hindi kayo mahihirapang hanapin; gaya ng paglalagay, kapag ang usapin ay kalayaan at pagkabihag, ng: Non bene pro toto libertas venditur auro. [Hindi mabuting ipagbili ang kalayaan kahit kapalit ng lahat ng ginto.] At pagkatapos, sa gilid ng pahina, banggitin si Horacio, o kung sinuman ang nagsabi nito. Kung ang pag-uusapan ninyo ay ang kapangyarihan ng kamatayan, idulog agad ang: Pallida mors aequo pulsat pede pauperum tabernas, Regumque turres. [Ang maputlang kamatayan ay kumakatok nang walang pinipili sa mga dampa ng dukha at sa mga tore ng mga hari.] Kung ang tungkol naman ay ang pakikipagkaibigan at pag-ibig na iniuutos ng Diyos na iukol sa kaaway, pumasok agad kayo sa Banal na Kasulatan, na magagawa ninyo nang may kaunting sipag, at sabihin ang mga salita, man lamang, ng Diyos mismo: Ego autem dico vobis: diligite inimicos vestros [Ngunit sinasabi ko sa inyo: ibigin ninyo ang inyong mga kaaway]. Kung ang tungkol ay masasamang isipin, idulog ninyo ang Ebanghelyo: De corde exeunt cogitationes malae [Sa puso nagmumula ang masasamang isipin]. Kung tungkol naman sa pagiging pabagu-bago ng mga kaibigan, nariyan si Catón, na magbibigay sa inyo ng kanyang tulang may dalawang taludtod: Donec eris felix, multos numerabis amicos, tempora si fuerint nubila, solus eris. [Habang ikaw ay mapalad, marami kang mabibilang na kaibigan; kapag dumilim ang panahon, mag-isa ka na.] At dahil sa mga munting Latin na ito at sa iba pang kagaya nito, ituturing kayong kahit man lamang isang dalubhasa sa gramatika, na hindi maliit na karangalan at pakinabang sa panahong ito. Tungkol naman sa paglalagay ng mga paliwanag sa dulo ng aklat, tiyak na magagawa ninyo ito sa ganitong paraan: kung may babanggitin kayong higante sa inyong aklat, gawin ninyong siya ang higanteng si Golías, at sa pamamagitan lamang nito, na halos wala kayong gagastusin, may malaki na kayong paliwanag, sapagkat maisusulat ninyo: Ang higanteng si Golías, o Goliat, ay isang Filisteo na pinatay ng pastol na si David sa isang malakas na pukol ng bato sa lambak ng Terebinto, ayon sa salaysay sa Aklat ng mga Hari, sa kabanatang matatagpuan ninyong kinasusulatan nito. Pagkatapos, upang ipakilala ang inyong sarili bilang taong marunong sa humanidades at sa paglalarawan ng daigdig, gawin ninyong mabanggit sa inyong kasaysayan ang ilog Tajo, at agad kayong magkakaroon ng isa pang bantog na paliwanag, kapag isinulat ninyo: Ang ilog Tajo ay ipinangalan sa isang hari ng mga Espanya; nagmumula ito sa ganoong lugar at namamatay sa dagat-karagatan, hinahalikan ang mga pader ng bantog na lungsod ng Lisboa; at may paniniwalang ginto ang buhangin nito, atbp. Kung ang pag-uusapan ninyo ay mga magnanakaw, isasalaysay ko sa inyo ang kasaysayan ni Caco, na saulo ko; kung mga babaeng nagbibili ng aliw, nariyan ang obispo ng Mondoñedo, na magpapahiram sa inyo kina Lamia, Laida at Flora, na ang paliwanag tungkol sa kanila ay magbibigay sa inyo ng malaking karangalan; kung tungkol sa malulupit, ibibigay sa inyo ni Ovidio si Medea; kung tungkol sa mga engkantador at mangkukulam, nasa kay Homero si Calipso, at nasa kay Virgilio si Circe; kung tungkol sa magigiting na kapitan, si Julio César mismo ang magpapahiram sa inyo ng kanyang sarili sa kanyang mga Komentaryo, at bibigyan kayo ni Plutarco ng isang libong Alejandro. Kung tungkol sa pag-ibig, sa dalawang onsang alam ninyo sa wikang Toscano, matatagpuan ninyo si León Hebreo, na pupuno sa lahat ng inyong hinahanap. At kung ayaw ninyong maglakbay sa ibang lupain, nasa inyong bahay ang aklat ni Fonseca, Tungkol sa Pag-ibig ng Diyos, na naglalaman ng lahat ng maaaring naisin ninyo at ng pinakamatalinong tao tungkol sa bagay na iyon. Sa madaling sabi, wala na kayong gagawin kundi pagsikapang banggitin ang mga pangalang ito, o salingin sa inyong kasaysayan ang mga kasaysayang sinabi ko rito, at ipaubaya ninyo sa akin ang paglalagay ng mga paliwanag at mga tala sa gilid; sapagkat isinusumpa ko sa inyo na pupunuin ko ang mga gilid ng pahina at uubusin ang apat na pilyego sa dulo ng aklat. Dumako naman tayo ngayon sa pagbanggit ng mga may-akda na mayroon ang ibang mga aklat at wala sa inyo. Napakadali ng lunas dito, sapagkat wala kayong ibang gagawin kundi maghanap ng aklat na bumabanggit sa lahat ng iyon, mula A hanggang Z, gaya ng sinabi ninyo. At ang abakadang iyon mismo ang ilalagay ninyo sa inyong aklat; sapagkat kahit malinaw na makita ang kasinungalingan, dahil sa kaunting pangangailangan ninyong gamitin sila, walang anuman iyon; at baka may isang napakasimpleng tao na maniniwalang ginamit ninyo silang lahat sa inyong simple at payak na kasaysayan; at kung wala man itong ibang silbi, kahit papaano ay magsisilbi ang mahabang listahang iyon ng mga may-akda upang biglang bigyan ng awtoridad ang aklat. Bukod pa rito, walang sinumang mag-aabalang alamin kung sinundan ninyo sila o hindi, yamang wala naman siyang mapapala roon. Lalo na’t, kung tama ang pagkaunawa ko, ang aklat ninyong ito ay hindi nangangailangan ng alinman sa mga bagay na sinasabi ninyong kulang dito, sapagkat ang kabuuan nito ay isang pagtuligsa sa mga aklat ng kabalyeriya, na kailanman ay hindi naalala ni Aristóteles, ni walang sinabi tungkol dito si San Basilio, ni hindi umabot dito si Cicerón; ni hindi saklaw ng kanilang mga kathang kahibangan ang kawastuhan ng katotohanan, ni ang mga obserbasyon ng astrolohiya; ni hindi mahalaga sa kanila ang mga sukat ng heometriya, ni ang pagpapabulaan sa mga argumentong ginagamit ng retorika; ni hindi kailangang mangaral ito kaninuman, na pinaghahalo ang makatao at ang makalangit, na isang uri ng paghahalong hindi dapat isuot ng sinumang isip na Kristiyano. Ang tanging dapat nitong gamitin ay ang paggaya sa lahat ng isusulat; na kung mas ganap ang paggaya, lalong magiging mahusay ang maisusulat. At yamang ang kasulatan ninyong ito ay walang ibang layunin kundi wasakin ang awtoridad at pagtanggap na tinatamasa ng mga aklat ng kabalyeriya sa mundo at sa madla, hindi na kailangang mamalimos kayo ng mga pangungusap ng mga pilosopo, mga payo ng Banal na Kasulatan, mga kuwento ng mga makata, mga talumpati ng mga retoriko, mga himala ng mga santo; kundi sikapin lamang na sa payak na paraan, sa pamamagitan ng mga salitang makahulugan, marangal at mahusay ang pagkakaayos, lumabas ang inyong pananalita at mga pangungusap nang matunog at masaya; ipinipinta, hangga’t makakaya ninyo at posible, ang inyong hangarin, ipinauunawa ang inyong mga kaisipan nang hindi ginugulo at pinalalabo ang mga ito. Sikapin din ninyo na, sa pagbasa ng inyong kasaysayan, mapatawa ang malungkutin, lalong tumawa ang masayahin, hindi mainis ang simple, humanga sa imbensiyon ang matalino, hindi ito hamakin ng seryoso, at hindi magkulang ng papuri ang maingat. Sa kabuuan, itutok ninyo ang inyong mithi sa pagbuwag sa gusaling mahina ang pundasyon ng mga aklat ng kabalyeriyang ito, na kinasusuklaman ng marami at pinupuri ng lalong higit na marami; sapagkat kung makamit ninyo ito, hindi kaunti ang inyong makakamit. Tahimik na tahimik akong nakinig sa sinasabi ng aking kaibigan, at gayon tumimo sa akin ang kanyang mga katwiran na, nang hindi na pinagtalunan, ay sinang-ayunan ko ang mga ito bilang mabuti, at mula sa mga ito mismo ay ninais kong gawin ang paunang salitang ito; na dito ay makikita mo, mabait na mambabasa, ang talino ng aking kaibigan, ang suwerte ko sa pagkatagpo ng gayong tagapayo sa panahong labis na kailangan, at ang ginhawa mo sa pagkatagpo ng kasaysayan ng bantog na si Don Quijote de la Mancha nang gayon katapat at walang paliguy-ligoy, na ayon sa paniniwala ng lahat ng naninirahan sa distrito ng Campo de Montiel ay siyang pinakamalinis na mangingibig at pinakamatapang na kabalyerong nakita sa mga paligid na iyon sa loob ng maraming taon. Hindi ko nais palakihin sa iyo ang paglilingkod na ginagawa ko sa pagpapakilala sa iyo ng gayong marangal at kagalang-galang na kabalyero, ngunit nais kong pasalamatan mo ako sa pagkakilalang magkakaroon ka sa bantog na si Sancho Panza, ang kanyang eskudero, na sa palagay ko ay ibinibigay ko sa iyo ang kabuuan ng lahat ng katangian ng mga eskuderong nakakalat sa pulutong ng mga walang-kabuluhang aklat ng kabalyeriya. At dahil dito, pagkalooban ka nawa ng Diyos ng kalusugan, at ako’y huwag Niyang limutin. Paalam. ============================================================================== MGA TULANG PANIMULA ============================================================================== Sa Aklat ni Don Quijote de la Mancha Urganda la Desconocida [Sa tulang ito, sadyang pinutol ng makata ang huling pantig ng bawat taludtod; pinanatili ito sa salin.] Kung lalapit ka sa mabu-, aklat, nang may pag-iinga-, di sasabihin ng madalda- na mali ang iyong dali-. Ngunit kung hilaw ang tina- pagkat sa mangmang ka napu-, makikita mong kahit min- di nila tamaan ang pa-, bagaman kumakagat ng ku- nang magmukhang maruno-. At yamang turo ng karana- na ang sumandal sa mabuting pu- ay kinukupkop ng li-, sa Béjar, ang mabuti mong bitu- ay nag-aalay ng punong maharli- na mga prinsipe ang bu-, doon namukadkad ang isang du- na bagong Alejandro Mag-: lumapit ka sa lilim, pagkat sa mapangaha- pumapanig ang kapala-. Ng isang maharlikang taga-Man- isasalaysay mo ang pakikipagsapa-, na sa pagbasang walang kabulu- ay nagulo ang kanyang u-: mga dama, sandata, kabalye- ang nagtulak sa kanya nang gayo-, na, gaya ni Orlando Furio-, na sa pag-ibig ay nahu-, nakamit sa lakas ng bi- si Dulcinea del Tobo-. Huwag mong ilimbag ang hangal na sagi- sa ibabaw ng iyong kala-, pagkat kung pawang larawa-, sa mahinang baraha’y pumupu-. Kung sa paghahandog ay magpakumba-, walang manlilibak na magsasa-: “Anong Don Álvaro de Lu-, anong Aníbal ng Carta-, anong Haring Francisco sa Espa- na dumaraing sa Kapala-!” Yamang di inibig ng la- na lumabas kang kasingtali- ng itim na si Juan Lati-, tumanggi kang mag-La-. Huwag kang magmarunong sa a-, ni sumipi ng pilo-, sapagkat, ngingiwi ang bi-, sasabihin ng nakauuna-, nang halos dikit sa tai-: “Bakit sa aki’y nagpapasi-?” Huwag kang sumuot sa mga gu-, ni sa pag-alam ng buhay ng i-, pagkat sa bagay na walang kinala-, ang lampasan ito’y karunu-. Pagkat kadalasa’y binubug- ang mga mapagbi-; ngunit ikaw, sunugin mo ang ki- sa pagtamo lamang ng mabuting panga-; pagkat ang naglilimbag ng kahangala- ay nagsasangla nang walang hangga-. Alalahanin: kahibanga-, kung salamin ang iyong bubu-, ang dumampot ng bato sa ka- upang batuhin ang kapitba-. Hayaan ang taong mati-, sa mga akdang isinusu-, na lumakad nang paang tin-; pagkat ang naglalathala ng su- upang aliwin ang mga dala- ay sumusulat nang pabara-ba-. Mula kay Amadís de Gaula para kay Don Quijote de la Mancha Soneto Ikaw, na gumaya sa luhaang buhay na dinanas ko, malayo at hinamak, doon sa malaking pampang ng Peña Pobre, mula sa ligaya’y napababa sa pagsisisi; ikaw, na pinainom ng iyong mga mata ng saganang tubig, bagaman maalat, at, nang alisan ka ng pilak, lata at tanso, pinakain ka ng lupa sa ibabaw ng lupa, mabuhay kang panatag na magpakailanman, kahit man lamang habang sa ikaapat na langit pinapatakbo ng ginintuang-buhok na si Apolo ang kanyang mga kabayo, magkakaroon ka ng maningning na pangalan ng katapangan; ang iyong bayan ay magiging una sa lahat; ang iyong pantas na may-akda, nag-iisa at walang kapantay sa mundo. Mula kay Don Belianís de Grecia para kay Don Quijote de la Mancha Soneto Bumasag ako, humiwa, yumupi, at nagsalita’t gumawa nang higit sa sinumang kabalyerong gala sa daigdig; naging bihasa ako, matapang, mapagmataas; sanlibong api ang ipinaghiganti ko, sandaang libo ang itinuwid. Mga kabayanihan ang ibinigay ko sa Kabantugan upang gawing walang hanggan; naging magalang ako at malambing na mangingibig; naging unano sa akin ang bawat higante, at sa bawat tuntunin ng duwelo’y tumupad ako. Nasa aking paanan ang Kapalarang nakadapa, at hinila ng aking katinuan sa buhok sa noo ang kalbong Pagkakataon, at pinaikot-ikot ko. Ngunit, bagaman sa ibabaw ng sungay ng buwan laging nakitang nakaluklok ang aking kapalaran, kinaiinggitan ko ang iyong mga kabayanihan, O dakilang Quijote! Mula kay Ginang Oriana para kay Dulcinea del Toboso Soneto O, kung sana’y taglay ko, magandang Dulcinea, para sa higit na ginhawa at higit na pahinga, ang Miraflores na nakalagay sa El Toboso, at maipagpalit ang kanyang Londres sa iyong nayon! O, kung sana’y ng iyong mga mithi at kulay napalamutian ko ang kaluluwa’t katawan, at ng bantog na kabalyerong pinalad mo ay mapanood ang isang di-patas na laban! O, kung sana’y kasinlinis akong nakatakas kay Ginoong Amadís, gaya ng ginawa mo sa magalang na maharlikang si Don Quijote! Sa gayo’y kaiinggitan ako, at hindi mangiinggit, at magiging masaya ang panahong naging malungkot, at matatamasa ko ang mga ligaya nang walang bayad. Mula kay Gandalín, eskudero ni Amadís de Gaula, para kay Sancho Panza, eskudero ni Don Quijote Soneto Mabuhay, bantog na lalaki, na sa iyo’y ang Kapalaran, nang ilagay ka sa gawaing pang-eskudero, ay nag-ayos nito nang kay lambot at kay talino, na nalampasan mo ito nang walang anumang kasawian. Hindi na gaanong salungat ang asarol o karit sa gawaing pagala-gala; uso na ngayon ang kapayakan ng eskudero, na sa pamamagitan nito’y inaakusahan ko ang palalong nagtatangkang yapakan ang buwan. Kinaiinggitan ko ang iyong asno at ang iyong pangalan, at ang iyong mga alporhas ay kinaiinggitan ko rin, na nagpakita ng iyong matinong pag-iingat. Mabuhay muli, O Sancho, napakabuting tao, na sa iyo lamang ang ating Ovidiong Espanyol ay nagpupugay nang pakutyang halik-kamay. Mula sa Palabirong Makatang Sari-sari, para kina Sancho Panza at Rocinante Ako si Sancho Panza, eskude- ng taga-Manchang si Don Quijo-. Ako’y kumaripas ng tak-, upang mabuhay nang matali-; pagkat ang tahimik na Villadie- ang buong sining ng pamaha- ay ibinuod sa isang pag-uro-, ayon sa pananaw ni Celesti-, aklat na sa wari ko’y ba- kung higit na itinago ang pagkata-. Para kay Rocinante Ako si Rocinante, ang bantu- apo sa tuhod ng dakilang Babie-. Dahil sa kasalanang kapaya-, napasakamay ako ng isang Don Quijo-. Tumakbo ako sa karera nang mabaga-; ngunit, sa kuko ng kaba-, di ako nalusutan ng pagkai-; na ito ang natutuhan ko kay Lazari- nang, upang nakawin ang a- sa bulag, ay binigyan ko ng da-. Mula kay Orlando Furioso para kay Don Quijote de la Mancha Soneto Kung hindi ka man kapantay, wala ka ring naging kapantay: na kapantay ka sana sa gitna ng sanlibong magkakapantay; ni walang magiging kapantay mo saanman ikaw naroroon, ikaw na di-magaping manlulupig, kailanma’y di natalo. Ako si Orlando, Quijote, na, nang mawalan ng bait dahil kay Angélica, ay nakakita ng malalayong dagat, na nag-aalay sa Kabantugan, sa mga dambana nito, ng tapang na iginalang ng limot. Hindi ako maaaring maging kapantay mo; sapagkat ang dangal na ito ay utang sa iyong mga kabayanihan at sa iyong kabantugan, yamang, gaya ko, nawalan ka rin ng bait. Ngunit magiging kapantay kita, kung ang palalong Moro at ang mabangis na Eskita ay iyong mapasuko, sila na ngayon ay tumatawag sa atin na magkapantay sa pag-ibig na may masamang kinahinatnan. Mula sa Kabalyero ng Febo para kay Don Quijote de la Mancha Soneto Hindi napantayan ng aking tabak ang inyo, Febong Espanyol, pinong taong-palasyo, ni ng aking kamay ang mataas na kaluwalhatian ng tapang ninyo, kamay na naging kidlat sa sinisikatan at nilulubugan ng araw. Mga imperyo’y hinamak ko; ang monarkiya na iniaalok sa akin ng mapulang Silangan nang walang saysay ay iniwan ko, upang makita ang marangal na mukha ni Claridiana, ang maganda kong bukang-liwayway. Inibig ko siya bilang natatangi at pambihirang himala, at, malayo’t hindi niya kinalulugdan, ang impiyerno mismo ay natakot sa aking bisig, na sumupil sa kanyang galit. Ngunit kayo, Quijoteng Godo, bantog at marilag, dahil kay Dulcinea ay walang hanggan kayo sa mundo, at siya, dahil sa inyo, ay bantog, marangal at marunong. Mula kay Solisdán para kay Don Quijote de la Mancha Soneto Bagaman, Ginoong Quijote, ang mga kahibangan ay siyang gumuho sa inyong utak, kailanma’y di kayo masisisi ninuman na taong may gawang hamak at imbi. Ang inyong mga gawa ang siyang hahatol, pagkat sa pagtutuwid ng mga baluktot kayo’y naglakbay, na sa makalibong ulit ay pinagbubugbog ng mga duwag, aba at hamak na tampalasan. At kung yaring inyong marilag na Dulcinea ay gumawa sa inyo ng pag-api, ni magpakita ng mabuting loob sa inyong mga hapis, sa gayong sakuna, ang inyong maging aliw ay naging masamang tagapamagitan si Sancho Panza: hangal ang lalaki, malupit ang dalaga, at kayo’y di mangingibig. Usapan nina Babieca at Rocinante Soneto B. Bakit kayo, Rocinante, napakapayat? R. Pagkat kailanma’y walang kain, at puro trabaho. B. E, nasaan na ang sebada at ang dayami? R. Ni isang subo ay hindi iniiwan sa akin ng aking amo. B. Tumigil kayo, ginoo, at napakabastos ninyo, yamang ang dila ninyong pang-asno ay umaalipusta sa amo. R. Asno siya mula duyan hanggang kabaong. Gusto ba ninyong makita? Masdan ninyo siyang umiibig. B. Kahangalan ba ang umibig? R. Hindi malaking karunungan. B. Kay metapisiko ninyo. R. Gutom lang ako. B. Idaing ninyo sa eskudero. R. Hindi sapat. Paano ako daraing sa aking karamdaman, kung ang amo at ang eskudero o katiwala ay kapwa hamak na kabayong-gurang tulad ni Rocinante? ============================================================================== KABANATA I: TUNGKOL SA KALAGAYAN AT GAWAIN NG BANTOG NA HIDALGO NA SI DON QUIJOTE DE LA MANCHA ============================================================================== Unang Bahagi ng Mapanlikhang Hidalgong si Don Quijote de la Mancha Sa isang lugar sa La Mancha, na ayaw kong alalahanin ang pangalan, wala pang gaanong panahon ang nakalilipas ay may nanirahang isang hidalgo [maharlikang mababa ang ranggo] na may sibat sa lalagyan, lumang kalasag na balat, payat na kabayong-gurang at mabilis tumakbong asong-galgo. Isang kaldero ng nilaga na mas maraming baka kaysa tupa, salpicón [hiniwang malamig na karne na may suka at sibuyas] sa halos bawat gabi, duelos y quebrantos [ulam na may itlog at taba ng baboy] tuwing Sabado, lentil tuwing Biyernes, at kung minsan ay isang inakay na kalapati bilang dagdag tuwing Linggo, ang umuubos sa tatlong bahagi ng kanyang ari-arian. Ang natitira ay inubos ng baro na yari sa pinong tela, ng pantalong pelus para sa mga pista kasama ang mga tsinelas na pelus din, at sa mga karaniwang araw ng linggo ay pinararangalan niya ang sarili ng damit na yari sa pinakamainam na telang lana. Nasa kanyang bahay ang isang katiwala na lampas na sa apatnapung taong gulang, at isang pamangkin na hindi pa umaabot sa dalawampu, at isang lalaking utusan sa bukid at sa palengke, na marunong maglagay ng silya sa kabayo at humawak din ng pantabas ng sanga. Humigit-kumulang limampung taong gulang na ang ating hidalgo; matipuno ang pangangatawan, payat ang laman, hapis ang mukha, napakaagang gumising at mahilig sa pangangaso. Sinasabi nilang Quijada o Quesada ang kanyang apelyido, sapagkat may kaunting pagkakaiba rito ang mga may-akdang sumulat tungkol sa kasong ito; bagaman, sa mga makatwirang hinuha, nauunawaang Quejana ang kanyang pangalan. Ngunit maliit ang halaga nito sa ating kuwento; sapat nang hindi lumihis kahit isang punto sa katotohanan ang salaysay tungkol sa kanya. Dapat nga ngayong malaman na ang nasabing hidalgo, sa mga oras na wala siyang ginagawa, na siyang halos buong taon, ay nagbabasa ng mga aklat ng kabalyeriya nang may ganoong hilig at saya, na halos tuluyan nang nakalimutan niya ang pangangaso, at maging ang pamamahala sa kanyang ari-arian. At umabot sa ganoon ang kanyang pagkausisa at kahibangan dito, na ipinagbili niya ang maraming hanega [sukat ng lupa] ng lupang taniman upang bumili ng mga aklat ng kabalyeriya na mababasa, at kaya iniuwi niya sa bahay ang lahat ng makuha niyang kopya ng mga ito; at sa lahat, wala ni isang kasingganda ng mga isinulat ng bantog na Feliciano de Silva, sapagkat ang linaw ng kanyang tuluyan at ang mga masalimuot niyang pangangatwiran ay tila perlas sa kanya, lalo na kapag nababasa niya ang mga lambing at sulat ng hamon, na sa maraming bahagi ay nakasulat: Ang katwiran ng kawalang-katwiran na ginagawa sa aking katwiran, sa gayong paraan nagpapahina sa aking katwiran, na may katwiran akong dumaing sa inyong kagandahan. At gayon din kapag nababasa niya: ...ang matataas na langit, na mula sa inyong pagka-diyos ay nagpapatibay sa inyo, nang tulad ng diyos, kasama ng mga bituin, at ginagawa kayong karapat-dapat sa karapatang nararapat sa inyong kadakilaan. Sa mga pangangatwirang ito ay nawawala ang bait ng kaawa-awang kabalyero, at nagpupuyat siya upang unawain ang mga iyon at limiin ang kahulugan, na hindi makukuha ni mauunawaan ni Aristóteles mismo, kung nabuhay itong muli para lamang doon. Hindi siya gaanong sang-ayon sa mga sugat na ibinibigay at tinatanggap ni Don Belianís, sapagkat naiisip niyang gaano man kahusay ang mga dalubhasang gumamot sa kanya, hindi pa rin maiiwasang puno ng peklat at bakas ang kanyang mukha at buong katawan. Ngunit, sa kabila ng lahat, pinupuri niya sa may-akda nito ang pagtatapos ng aklat sa pangako ng isang walang katapusang pakikipagsapalaran, at maraming ulit na nagkaroon siya ng pagnanais na kunin ang pluma at tapusin iyon nang buong-buo ayon sa pangako roon; at walang alinlangang gagawin niya iyon, at magtatagumpay pa, kung hindi lamang siya pinigilan ng ibang mas malalaki at tuloy-tuloy na mga isipin. Maraming ulit siyang nakipagtalo sa kura ng kanyang nayon—isang taong marunong, nagtapos sa Sigüenza—kung sino ang naging mas mahusay na kabalyero: si Palmerín de Inglaterra o si Amadís de Gaula; ngunit sinabi ni Maese Nicolás, ang barbero ng nayon ding iyon, na walang makalalapit sa Kabalyero ng Febo, at kung may maihahambing man dito ay si Don Galaor, kapatid ni Amadís de Gaula, sapagkat napakaangkop ng ugali nito sa lahat; hindi ito maselang kabalyero, ni kasing-iyakin ng kapatid, at sa katapangan ay hindi ito nahuhuli. Sa madaling salita, labis siyang nahumaling sa kanyang pagbabasa, kaya’t ang mga gabi niya ay lumilipas sa pagbabasa mula liwanag hanggang liwanag, at ang mga araw mula malabo hanggang malabo; at gayon, dahil sa kaunting tulog at labis na pagbabasa, natuyo ang kanyang utak, kaya’t tuluyan niyang nawala ang bait. Napuno ang kanyang guniguni ng lahat ng nababasa niya sa mga aklat, maging ng mga engkantasyon, away, labanan, hamon, sugat, lambing, pag-ibig, bagyo, at mga imposibleng kahibangan; at nanuot nang gayon sa kanyang isip na totoo ang buong salansan ng mga bantog na pinapangarap na imbensiyong binabasa niya, kaya para sa kanya ay walang ibang kasaysayang mas tiyak sa mundo. Sinasabi niyang si Ruy Díaz, ang Cid, ay napakahusay na kabalyero, ngunit hindi ito maihahambing sa Kabalyero ng Nag-aapoy na Espada, na sa isang hataw lamang ay nahati sa gitna ang dalawang mabangis at napakalaking higante. Higit na gusto niya si Bernardo del Carpio, sapagkat sa Roncesvalles ay napatay nito si Roldán na engkantado, gamit ang katusuhan ni Hércules nang sakalin nito si Anteo, ang anak ng Lupa, sa pagitan ng kanyang mga bisig. Marami siyang masasabing mabuti tungkol sa higanteng si Morgante, sapagkat, bagaman kabilang sa lahing higante, na pawang mayabang at walang galang, siya lamang ang mabait at magalang. Ngunit higit sa lahat, gusto niya si Reinaldos de Montalbán, lalo na kapag nakikita niya itong lumalabas sa kanyang kastilyo at nandarambong ng sinumang makasalubong, at nang sa ibayong-dagat ay ninakaw nito ang idolo ni Mahoma na pawang ginto, ayon sa kuwento nito. Ibibigay niya ang katiwala niya, at pati ang kanyang pamangkin bilang dagdag, kapalit ng pagkakataong sipain nang todo ang taksil na si Galalón. Sa katunayan, ganap nang nawala ang kanyang bait, kaya’t napunta siya sa pinakapambihirang kaisipang kailanman ay dumapo sa isang baliw sa mundo; at ito’y na itinuring niyang angkop at kinakailangan, kapwa para sa ikatataas ng kanyang karangalan at para sa paglilingkod sa kanyang bayan, na maging kabalyerong gala, at maglakbay sa buong mundo dala ang kanyang mga sandata at kabayo upang humanap ng mga pakikipagsapalaran at magsanay sa lahat ng nabasa niyang ginagawa ng mga kabalyerong gala, na winawasak ang lahat ng uri ng kaapihan at inilalagay ang sarili sa mga sandali at panganib kung saan, sa pagtatapos niya ng mga ito, ay magkakamit siya ng walang hanggang pangalan at katanyagan. Iniisip na ng kaawa-awang lalaki na nakoronahan na siya, dahil sa tapang ng kanyang bisig, kahit man lang ng imperyo ng Trapisonda; at kaya, sa mga napakasayang kaisipang ito, dala ng kakaibang saya na nadarama niya sa mga ito, nagmadali siyang isagawa ang ninanais niya. At ang una niyang ginawa ay linisin ang ilang sandatang pag-aari ng kanyang mga bisabuelo, na, kinain ng kalawang at puno ng amag, ay nakalagay at nakalimutan sa isang sulok sa loob ng mahahabang siglo. Nilinis niya ang mga iyon at inayos nang buong husay, ngunit nakita niyang may isang malaking kakulangan: wala silang kaskong buo, kundi payak na morrión [kaskong walang harang sa mukha]; ngunit dito ay sumaklolo ang kanyang katalinuhan, sapagkat gumawa siya mula sa karton ng parang kalahating kasko na, kapag isinukbit sa morrión, ay nagmumukhang buong kasko. Totoo na upang subukin kung matibay ito at kayang tumagal sa panganib ng isang taga, kinuha niya ang kanyang espada at dalawang beses itong hinampas, at sa unang hampas ay nasira agad ang ginawa niya sa loob ng isang linggo; at hindi niya nagustuhan ang dali ng pagkakawasak nito, at upang makasiguro laban sa panganib na ito, muli niya itong ginawa, nilagyan ng mga barang bakal sa loob, kaya’t nasiyahan siya sa tibay nito; at, nang hindi na nagnais ng bagong pagsubok, itinuring at tinanggap niya itong kasko ng pinakamainam na uri, buo ang takip. Pagkatapos ay pinuntahan niya ang kanyang kabayo, at bagaman mas marami itong cuarto [bitak sa kuko; maliliit na barya rin] kaysa isang real [baryang pilak] at mas marami ang kapintasan kaysa sa kabayo ni Gonela, na tantum pellis et ossa fuit [balat at buto lamang ito], para sa kanya ay hindi ito kapantay ng Bucéfalo ni Alejandro ni ng Babieca ng Cid. Apat na araw ang lumipas sa pag-iisip kung anong pangalan ang ibibigay dito; sapagkat, ayon sa sinabi niya sa sarili, hindi makatwirang ang kabayo ng isang kabalyerong gayon kabantog, at gayon kahusay sa sarili, ay walang pangalang kilala; kaya’t pinagsikapan niyang ibagay iyon upang ipahayag kung ano ito noong hindi pa ito kabayo ng kabalyerong gala, at kung ano na ito ngayon; sapagkat lubos na makatwiran na, kapag nagbago ng katayuan ang kanyang panginoon, magbago rin ito ng pangalan, at magkaroon ng pangalang bantog at dumadagundong, gaya ng nararapat sa bagong orden at sa bagong gawaing ipinahayag na niya. At kaya, matapos ang maraming pangalang binuo niya, binura, inalis, dinagdagan, sinira at muling ginawa sa kanyang alaala at guniguni, sa wakas ay tinawag niya itong Rocinante: pangalang, sa tingin niya, mataas, maganda ang tunog, at nagsasaad ng kung ano ito noong ito’y rocín [kabayong pantrabaho], bago ang kung ano ito ngayon, na siyang nauuna at una sa lahat ng rocín sa mundo. Nang mabigyan ng pangalan, at gayon kasiya-siya sa kanya, ang kanyang kabayo, nais niyang bigyan din ang sarili, at sa pag-iisip na ito ay nagtagal pa siya ng walong araw, at sa wakas ay tinawag niya ang sarili na Don Quijote [ang quijote ay bahagi ng baluti na pantakip sa hita]; kaya’t—gaya ng nasabi na—nagkaroon ng dahilan ang mga may-akda ng totoong kasaysayang ito upang sabihing walang duda na Quijada ang kanyang pangalan, at hindi Quesada, gaya ng nais ng iba. Ngunit, naalala niyang ang magiting na Amadís ay hindi lamang nasiyahan sa pagtawag sa sarili na Amadís lamang, kundi idinagdag ang pangalan ng kanyang kaharian at bayan, para sa bantog na Hepila, at tinawag ang sarili na Amadís de Gaula; kaya’t nais din niya, bilang mabuting kabalyero, na idagdag sa kanya ang pangalan ng kanyang bayan at tawagin ang sarili na Don Quijote de la Mancha, na sa gayon, sa palagay niya, ay lubos na naipapahayag ang kanyang angkan at bayan, at pinararangalan ito sa pagkuha ng apelyido mula rito. Malinis na nga ang kanyang mga sandata, nagawang kasko ang morrión, may pangalan na ang kanyang kabayo, at nakumpirma na ang sarili, inakala niyang wala nang kulang kundi humanap ng isang dama na mamahalin; sapagkat ang kabalyerong gala na walang pag-ibig ay punong walang dahon at bunga, at katawang walang kaluluwa. Sinabi niya sa sarili: Don Quijote: Kung ako, dahil sa aking mga kasalanan, o sa aking magandang kapalaran, ay makasalubong dito sa kung saan ang isang higante, gaya ng karaniwang nangyayari sa mga kabalyerong gala, at mabuwal ko siya sa isang banggaan, o mahati ko sa gitna ng katawan, o sa wakas ay mapagtagumpayan ko at mapasuko, hindi ba mabuting may pagpapadalhan sa kanya bilang handog, at pumasok siya at lumuhod sa harap ng aking mahal na ginang, at magsabi nang may mapagpakumbaba at sukong tinig: “Ako, ginang, ang higanteng si Caraculiambro, panginoon ng ínsula [pulo] ng Malindrania, na tinalo sa isahang labanan ng kailanman ay hindi napupuri nang nararapat na kabalyerong si Don Quijote de la Mancha, na siyang nag-utos sa akin na humarap sa inyong kamahalan, upang ang inyong kadakilaan ang magtakda tungkol sa akin ayon sa inyong kagustuhan”? O, kay laking tuwa ng ating mabuting kabalyero nang matapos niya ang talumpating ito, at lalo na nang makatagpo siya ng pagbibigyan ng pangalan bilang kanyang dama! At ito, ayon sa pinaniniwalaan: sa isang lugar malapit sa kanya ay may isang magandang dalagang magsasaka, na minsan niyang minahal, bagaman, sa pagkaunawa, hindi niya ito kailanman nalaman, ni napansin man lang. Aldonza Lorenzo ang kanyang pangalan, at sa kanya inakala niyang nararapat ibigay ang titulong ginang ng kanyang mga isipan; at, sa paghahanap ng pangalang hindi gaanong malayo sa kanya, at tumutungo at papalapit sa pangalan ng isang prinsesa at dakilang ginang, tinawag niya itong Dulcinea del Toboso [mula sa salitang Kastila para sa matamis], sapagkat taga-Toboso ito; pangalang, sa tingin niya, musikal at kakaiba at makahulugan, gaya ng lahat ng iba pang ibinigay niya sa kanya at sa kanyang mga bagay. ============================================================================== KABANATA II: TUNGKOL SA UNANG PAGLALAKBAY NA GINAWA NG MAPANLIKHANG SI DON QUIJOTE MULA SA KANYANG BAYAN ============================================================================== Matapos nga ang mga paghahandang ito, ayaw na niyang maghintay pa upang isakatuparan ang kanyang binalak, sapagkat pinipilit siya ng kakulangang inakala niyang idinudulot sa mundo ng kanyang pagkaantala, dahil sa dami ng mga pang-aaping nais niyang buwagin, mga kamaliang ituwid, mga di-makatwirang gawang itama, mga pang-aabusong pagbutihin, at mga utang na bayaran. At kaya, nang hindi nagsasabi kaninuman sa kanyang layunin, at nang walang nakakakita sa kanya, isang umaga, bago pa magliwanag, na isa sa mga mainit na araw ng Hulyo, isinuot niya ang lahat niyang sandata, sumakay kay Rocinante, suot ang kanyang kaskong hindi maayos ang pagkakabuo, ikinabit sa braso ang kanyang kalasag na balat, kinuha ang kanyang sibat, at sa pintuang-likod ng isang bakuran ay lumabas siya sa kapatagan, sa labis na tuwa at galak na makita kung gaano kadali niyang nasimulan ang kanyang mabuting hangarin. Ngunit pagkakita pa lamang niya sa sarili sa kapatagan, sinalakay siya ng isang kakila-kilabot na kaisipan, na halos magpaurong sa kanya sa sinimulang gawain; at iyon ay ang pumasok sa kanyang alaala na hindi pa siya hinihirang na kabalyero, at na, ayon sa batas ng kabalyeriya, hindi siya maaari ni dapat makipaglaban sa sinumang kabalyero; at kahit pa siya’y hinirang na, kailangan niyang magdala ng puting baluti, bilang baguhang kabalyero, na walang sagisag sa kalasag, hanggang sa makamit niya ito sa pamamagitan ng sariling lakas. Dahil sa mga kaisipang ito’y nag-alinlangan siya sa kanyang layunin; ngunit dahil mas malakas ang kanyang kabaliwan kaysa sa alinmang katwiran, nagpasya siyang magpahirang na kabalyero sa unang matatagpuan niya, tulad ng ginawa ng marami pang iba, ayon sa nabasa niya sa mga aklat na naglagay sa kanya sa ganoong kalagayan. Tungkol naman sa puting baluti, binalak niyang linisin ang mga iyon, sa sandaling magkaroon ng pagkakataon, hanggang maging mas maputi pa sa ermin; at sa gayon ay kumalma siya at ipinagpatuloy ang kanyang daan, na walang tinahak kundi ang nais tahakin ng kanyang kabayo, sa paniniwalang doon nakasalalay ang lakas ng mga pakikipagsapalaran. Habang naglalakbay nga ang ating bagung-bagong manlalakbay na naghahanap ng pakikipagsapalaran, kinakausap niya ang sarili at sinasabi: Don Quijote: Sino ang nagdududa na sa mga darating na panahon, kapag lumabas na ang tunay na kasaysayan ng aking mga bantog na gawa, ang pantas na susulat nito ay hindi magsasabi, pagdating niya sa pagkukuwento ng una kong paglalakbay nang napakaaga ng umaga, sa ganitong paraan?: «Halos hindi pa naiuunat ng mapulang Apolo sa ibabaw ng malawak at maluwang na lupa ang mga gintong hibla ng kanyang magagandang buhok, at halos hindi pa binabati ng maliliit at makukulay na ibon, sa kanilang mga dilang parang alpa, nang may matamis at malamyos na himig, ang pagdating ng kulay-rosas na bukang-liwayway, na iniwan ang malambot na higaan ng selosong asawa at sa mga pinto at balkonahe ng abot-tanaw ng La Mancha ay nagpapakita sa mga mortal, nang ang bantog na kabalyerong si Don Quijote de la Mancha, iniwan ang tamad na mga balahibo ng higaan, ay sumakay sa kanyang bantog na kabayong si Rocinante, at nagsimulang lumakad sa sinauna at kilalang kapatagan ng Montiel». At totoo nga na doon siya naglalakad. At idinagdag niya: Don Quijote: Maligaya ang panahon, at maligaya ang dantaong iyon na doon lalabas ang aking mga bantog na kabayanihan, na karapat-dapat iukit sa tanso, ililok sa marmol at ipinta sa mga tabla bilang alaala sa hinaharap. O ikaw, pantas na engkantador, sinuman ka, na sa iyo mauukol ang maging tagapagtala ng kakaibang kasaysayang ito, isinasamo ko sa iyo na huwag mong kalimutan ang aking mabuting si Rocinante, na walang-hanggan kong kasama sa lahat ng aking daan at lakaran! Pagkatapos ay nagpatuloy siyang magsalita, na parang tunay na umiibig: Don Quijote: O prinsesang Dulcinea, ginang ng bihag na pusong ito, malaking pang-aapi ang ginawa ninyo sa akin nang ako’y inyong itaboy at sawayin sa mahigpit na pagpupumilit na utusan akong huwag humarap sa inyong kagandahan. Kalugdan nawa ninyo, aking ginang, na gunitain ang inyong aliping pusong ito, na sa pag-ibig sa inyo’y labis na hirap ang dinaranas. Sa mga ito’y patuloy siyang nagsalansan ng iba pang kalokohan, na lahat ay ayon sa itinuro sa kanya ng kanyang mga aklat, na ginagaya hangga’t kaya ang kanilang wika. Dahil dito, napakabagal ng kanyang lakad, at napakabilis at napakainit ng pagpasok ng araw, na sapat na sana upang matunaw ang kanyang utak, kung mayroon man siya. Halos buong araw na iyon ay naglakad siya nang walang nangyaring maikukuwento, na ikinasama ng loob niya, sapagkat nais niyang makasalubong agad-agad ang sinumang mapagsusubukan niya ng tapang ng kanyang malakas na bisig. May mga manunulat na nagsasabing ang unang pakikipagsapalaran niya ay ang sa Puerto Lápice; ang iba nama’y ang sa mga gilingang-hangin; ngunit ang aking nasaliksik sa bagay na ito, at ang nakita kong nakasulat sa Anales de la Mancha [Mga Taunang Tala ng La Mancha], ay naglakad siya buong araw na iyon, at pagdilim, siya at ang kanyang kabayo ay pagod na pagod at halos mamatay na sa gutom; at sa pagtingin sa lahat ng dako upang makita kung may matatanaw na kastilyo o kubo ng mga pastol na mapagkukublihan at kung saan niya mapapawi ang matinding gutom at pangangailangan, nakita niya, hindi kalayuan sa daang tinatahak niya, ang isang tuluyan, na para bang nakita niya ang isang bituing hindi sa mga portal kundi sa mga palasyo ng kanyang pagtubos siya ginagabayan. Nagmadali siyang maglakad, at nakarating doon nang magdidilim na. Nasa pintuan noon, nagkataon, ang dalawang kabataang babae, ng mga tinatawag na bayaran, na patungong Sevilla kasama ang ilang arriero [tagapagdala ng kalakal sakay ng mula] na sa tuluyang iyon nagkataong magpahinga nang gabing iyon; at dahil para sa ating manlalakbay ay tila nangyayari ayon sa nabasa niya ang lahat ng kanyang naiisip, nakikita o inilalarawan sa isip, pagkakita pa lamang niya sa tuluyan ay naisip niyang isa itong kastilyo na may apat na tore at mga tuktok na yari sa kumikinang na pilak, na may tulay na naiaangat at malalim na kanal, at lahat ng kasama ng mga ganoong kastilyo ayon sa pagkakalarawan sa mga ito. Lumapit siya sa tuluyan, na sa kanya’y tila kastilyo, at sa maikling layo mula rito ay pinigil niya ang renda ni Rocinante, habang hinihintay niyang may unanong lilitaw sa pagitan ng mga almena upang magbigay-hudyat sa pamamagitan ng isang trumpeta na may dumarating na kabalyero sa kastilyo. Ngunit nang makitang natatagalan ito at nagmamadali si Rocinante na makarating sa kuwadra, lumapit siya sa pintuan ng tuluyan, at nakita ang dalawang pariwarang dalaga na nandoon, na sa kanya’y tila dalawang magagandang dalaga o dalawang kaaya-ayang dama na nagpapahinga at nagpapaaliw sa harap ng pintuan ng kastilyo. Sa sandaling iyon, nagkataong ang isang tagapag-alaga ng baboy na nangongolekta mula sa mga natirang tangkay ng ani sa bukid ng isang kawan ng mga baboy—na, patawarin sana ako, ganyan nga ang tawag sa kanila—ay humihip ng sungay, na hudyat upang magtipon ang mga ito, at agad niyang naisip na iyon ang inaasam niya, na may unanong nagbibigay-hudyat ng kanyang pagdating; at kaya, sa kakaibang tuwa, lumapit siya sa tuluyan at sa mga dama, na nang makita ang pagdating ng isang lalaking ganoon ang anyo, nakabaluti at may sibat at kalasag, ay takot na takot at papasok na sana sa tuluyan; ngunit si Don Quijote, na nahulaan sa pagtakas nila ang kanilang takot, ay itinaas ang pantakip-mukha na yari sa karton at inilantad ang kanyang tuyo at maalikabok na mukha, at nang may mabining asal at mahinahong tinig, ay sinabi sa kanila: Don Quijote: Huwag nang magsitakas kayo, ni manganib sa anumang pag-api; pagkat sa orden ng kabalyeriyang aking sinumpaan ay di ukol ni nauukol ang umapi kaninuman, lalo pa’t sa mga dalagang kay tataas, gaya ng ipinakikilala ng inyong mga anyo. Tiningnan siya ng mga babae, at hinahanap ng kanilang mga mata ang kanyang mukha, na itinatago ng masamang pantakip nito; ngunit nang marinig nilang tawagin silang mga dalaga, bagay na napakalayo sa kanilang hanapbuhay, hindi nila napigilan ang tawa, kaya’t si Don Quijote ay napahiya at sinabi sa kanila: Don Quijote: Marapat sa mga dilag ang mahinhing kilos, at labis na kamangmangan ang tawang sa munting dahilan nagmumula; ngunit di ko ito sinasabi upang kayo’y mahapis o magtaas ng kilay; pagkat ang aking nais ay walang iba kundi ang kayo’y paglingkuran. Ang wikang hindi maunawaan ng mga ginang, at ang pangit na anyo ng ating kabalyero, ay nagpalaki sa kanilang tawa at sa kanyang galit; at mas lalala pa sana ito kung hindi lumabas sa sandaling iyon ang may-ari ng tuluyan, isang lalaking napakataba kaya napakapayapa, na nang makita ang kakatwang pigurang iyon, na nakasuot ng mga sandatang hindi magkakatugma gaya ng renda, sibat, kalasag at baluti sa dibdib, ay muntik nang makisama sa mga dalaga sa pagpapakita ng kanilang tuwa. Ngunit sa katunayan, sa takot sa dami ng kagamitan, nagpasya siyang kausapin ito nang magalang; at kaya, sinabi niya: May-ari ng Tuluyan: Kung naghahanap po kayo ng matutuluyan, ginoong kabalyero, maliban sa higaan (sapagkat walang kahit isa sa tuluyang ito), lahat ng iba pa ay matatagpuan dito nang sagana. Nang makita ni Don Quijote ang kababaang-loob ng tagapamahala ng kuta, na ganoon ang tingin niya sa may-ari at sa tuluyan, sumagot siya: Don Quijote: Para sa akin, ginoong kastilyano [tagapamahala ng kastilyo], anumang bagay ay sapat na, sapagkat ang aking kasuotan ay mga sandata, ang aking pahinga ay ang makipaglaban, at iba pa. Inakala ng may-ari na ang pagtawag sa kanya ng kastilyano ay dahil sa tingin nito’y isa siya sa mga tapat na taga-Castilla, bagaman taga-Andalucía siya, at mula pa sa dalampasigan ng Sanlúcar, na hindi bababa kay Caco sa pagiging magnanakaw ni sa isang estudyante o pahe sa pagiging pilyo; at kaya, sumagot siya: May-ari ng Tuluyan: Kung gayon, ang inyong higaan ay matitigas na bato, at ang inyong pagtulog ay laging pagpupuyat; at kung gayon, maaari na kayong bumaba, na may katiyakang matatagpuan ninyo sa dampang ito ang pagkakataon at mga pagkakataon upang hindi matulog sa buong isang taon, lalo na sa isang gabi. At sa pagsasabi nito, tumungo siya upang hawakan ang estribo ni Don Quijote, na bumaba nang may matinding hirap at pagod, gaya ng taong buong araw na hindi nakapag-almusal. Pagkatapos ay sinabi ni Don Quijote sa may-ari na bantayang mabuti ang kanyang kabayo, sapagkat iyon ang pinakamahusay na hayop na kumakain ng tinapay sa mundo. Tiningnan ito ng may-ari, at hindi ito mukhang kasinghusay ng sinasabi ni Don Quijote, kahit kalahati man lamang; at, pagkatapos ilagay ito sa kuwadra, bumalik siya upang tingnan ang ipag-uutos ng kanyang panauhin, na hinuhubaran ng mga dalaga, na nakipagkasundo na sa kanya; na bagaman nakuha na nila ang pandibdib at pantalikod na baluti, hindi nila kailanman nagawa o nakayang alisin ang pananggalang sa leeg, ni tanggalin ang pekeng kasko, na nakatali ng berdeng mga laso, at kailangang putulin ang mga ito, dahil hindi maalis ang mga buhol; ngunit ayaw niya itong payagan sa anumang paraan, at kaya, nanatili siya buong gabing iyon na suot ang kasko, na siyang pinakanakakatawa at pinakakakaibang anyong maiisip; at, habang hinuhubaran siya, dahil naisip niyang ang mga babaeng pinagpapasa-pasahang iyon na naghuhubad sa kanya ay mga marangal na ginang at dama ng kastilyong iyon, sinabi niya sa kanila nang buong ganda ng pananalita: Don Quijote: Walang kabalyerong kailanman ng mga dama’y napaglingkuran nang kasinghusay ni Don Quijote nang mula sa nayon niya’y lumisan: mga dalaga ang nangalaga sa kanya; mga prinsesa, sa kanyang rocino [kabayong pantrabaho], o Rocinante, sapagkat iyan, mga ginang ko, ang ngalan ng aking kabayo, at Don Quijote de la Mancha ang sa akin; na, bagaman ayaw kong ibunyag ang sarili hanggang ang mga kabayanihang ginawa sa inyong paglilingkod at kapakinabangan ang magbunyag sa akin, ang pangangailangang iangkop sa kasalukuyang layunin ang lumang balada ni Lanzarote ang naging dahilan upang malaman ninyo ang aking ngalan nang higit sa panahon; ngunit darating ang oras na ang inyong mga kamahalan ang mag-uutos at ako ang tatalima, at ang tapang ng aking bisig ang magbubunyag ng pagnanais kong paglingkuran kayo. Ang mga dalaga, na hindi sanay makarinig ng ganoong pananalita, ay hindi sumagot ng anumang salita; tinanong lamang nila siya kung nais niyang kumain ng anuman. Don Quijote: Kahit ano’y kakainin ko,—sagot ni Don Quijote,—sapagkat, sa pagkakaintindi ko, napakalaking tulong niyon sa akin. Nagkataong Biyernes noon, at wala sa buong tuluyan kundi ilang bahagi ng isang isdang tinatawag sa Castilla na abadejo [bakalaw], sa Andalucía na bacallao, sa ibang lugar na curadillo, at sa iba pa’y truchuela [maliit na trucha]. Tinanong nila siya kung kakain kaya ang kanyang kamahalan ng truchuela, dahil wala nang ibang isdang maibibigay sa kanya. Don Quijote: Kung marami ang truchuela,—sagot ni Don Quijote,—maaari silang humalili sa isang trucha [isdang-tabang na mamahalin], sapagkat pareho lang sa akin kung bigyan ako ng walong real [pilak na barya] na pira-piraso o ng isang pirasong may halagang walo. Lalo pa’t maaaring ang mga truchuela na ito ay tulad ng guya, na mas mainam kaysa sa baka, at ng batang kambing, na mas mainam kaysa sa barakong kambing. Ngunit anuman iyon, dalhin na agad, sapagkat ang hirap at bigat ng mga sandata ay hindi madadala kung walang pamamahala sa mga bituka. Naglagay sila ng mesa para sa kanya sa pintuan ng tuluyan, para sa preskong hangin, at dinala ng may-ari ang isang bahagi ng bacallao na hindi maayos ang pagkakababad at lalong hindi maayos ang pagkakaluto, at isang tinapay na kasing-itim at kasing-dumi ng kanyang mga sandata; ngunit labis na katatawanan ang makita siyang kumain, sapagkat, dahil suot niya ang kasko at nakataas ang pantakip-mukha, wala siyang mailagay sa bibig gamit ang sarili niyang mga kamay kung hindi ito ibibigay at ilalagay ng iba; at kaya, isa sa mga ginang na iyon ang gumanap sa tungkuling iyon. Ngunit nang painumin na siya, hindi ito naging posible, ni magiging posible kung hindi binutasan ng may-ari ang isang tambo, at inilagay ang isang dulo sa bibig niya, at sa kabila’y ibinubuhos ang alak; at lahat ng ito’y tinanggap niya nang may pasensya, huwag lamang maputol ang mga laso ng kasko. Habang nagaganap ito, nagkataong dumating sa tuluyan ang isang tagapagkapon ng baboy; at pagdating niya, ay hinipan niya ang kanyang pito na yari sa tambo nang apat o limang beses, kaya’t tuluyang nakumpirma ni Don Quijote na nasa isang bantog na kastilyo siya, at na pinaglilingkuran siya ng musika, at na ang abadejo ay mga trucha; ang tinapay, pinong tinapay na puti; at ang mga bayaran, mga dama; at ang may-ari, tagapamahala ng kastilyo; at sa gayon ay itinuring niyang mabuti ang kanyang pagpapasya at paglabas. Ngunit ang higit na bumabagabag sa kanya ay ang hindi pagiging ganap na kabalyero, sapagkat inakala niyang hindi siya maaaring pumasok nang wasto sa anumang pakikipagsapalaran nang hindi tumatanggap ng orden ng kabalyeriya. ============================================================================== KABANATA III: KUNG SAAN ISINASALAYSAY ANG NAKATUTUWANG PARAAN NG PAGKAKAHIRANG KAY DON QUIJOTE BILANG KABALYERO ============================================================================== At kaya, pagod na sa pag-iisip na ito, pinaikli niya ang kanyang hapunang gaya ng sa tuluyan, kapos at limitado; at nang matapos iyon, tinawag niya ang may-ari ng tuluyan, at, nang magkulong silang dalawa sa kuwadra, lumuhod siya sa harapan nito at sinabi: Don Quijote: Hindi ako babangon kailanman sa kinaroroonan ko, O magiting na kabalyero, hanggang hindi ipinagkakaloob ng inyong kagandahang-loob ang isang biyayang nais kong hilingin sa inyo, na magbubunga ng karangalan ninyo at ng kapakinabangan ng sangkatauhan. Ang may-ari ng tuluyan, na nakita ang kanyang panauhin sa kanyang paanan at nakarinig ng gayong mga pananalita, ay litong nakatingin sa kanya, hindi alam kung ano ang gagawin o sasabihin, at pinipilit niya itong tumayo, ngunit hindi ito pumayag kailanman, hanggang sa napilitan siyang sabihing ipinagkakaloob niya ang biyayang hinihingi nito. Don Quijote: Hindi ko inaasahan ang kulang sa dakilang kagandahang-loob ninyo, aking ginoo,—sagot ni Don Quijote;—at kaya, sinasabi ko sa inyo na ang biyayang hiniling ko sa inyo, at sa inyong pagkabukas-palad ay ipinagkaloob sa akin, ay na bukas ay hihirangin ninyo akong kabalyero, at ngayong gabi, sa kapilya ng kastilyo ninyong ito, ay magbabantay ako ng aking mga sandata; at bukas, gaya ng nasabi ko na, ay matutupad ang labis kong ninanais, upang magawa ko, gaya ng nararapat, ang maglakbay sa lahat ng apat na sulok ng daigdig na naghahanap ng mga pakikipagsapalaran, para sa kapakanan ng mga nangangailangan, gaya ng tungkulin ng kabalyeriya at ng mga kabalyerong gala, na tulad ko, na ang hangarin ay nahihilig sa ganoong mga kabayanihan. Ang may-ari ng tuluyan, na, gaya ng nasabi na, ay medyo mapagbiro at may kutob na noon pa sa kakulangan ng bait ng kanyang panauhin, ay tuluyang naniwala nang marinig niya ang gayong mga pananalita, at, upang may mapagtawanan siya sa gabing iyon, nagpasya siyang sakyan ang kanyang kakatwang hilig; at kaya, sinabi niya rito na tama ang kanyang ninanais at hinihiling, at na ang gayong layunin ay angkop at likas sa mga kabalyerong kasimarangal niya, gaya ng ipinakikita ng kanyang marangal na tindig; at na siya rin, noong kabataan niya, ay nag-alay ng sarili sa marangal na gawaing iyon, at naglibot sa iba’t ibang panig ng daigdig na naghahanap ng kanyang mga pakikipagsapalaran, nang hindi nilalampasan ang Percheles ng Málaga, ang Islas de Riarán, ang Compás ng Sevilla, ang Azoguejo ng Segovia, ang Olivera ng Valencia, ang Rondilla ng Granada, ang Dalampasigan ng Sanlúcar, ang Potro ng Córdoba at ang Ventillas ng Toledo, at iba pang mga lugar, kung saan ay nasubok niya ang liksi ng kanyang mga paa at ang talas ng kanyang mga kamay, gumagawa ng maraming kawalang-katarungan, nanunuyo ng maraming balo, sumisira sa ilang dalaga at nanlilinlang ng ilang ulila, at, sa wakas, nakilala sa halos lahat ng hukuman at tribunal na mayroon sa buong Espanya; at na sa huli ay umuwi siya upang manirahan sa kanyang kastilyong ito, kung saan siya nabubuhay sa kanyang sariling yaman at sa yaman ng iba, tinatanggap doon ang lahat ng kabalyerong gala, anuman ang uri at kalagayan, dahil lamang sa matindi niyang pagmamahal sa kanila at upang hatian nila siya ng kanilang mga ari-arian, bilang kabayaran sa kanilang mabuting hangarin. Sinabi rin niya rito na sa kastilyo niyang iyon ay walang anumang kapilya na mapagbabantayan ng mga sandata, sapagkat ito’y giniba upang itayong muli; ngunit na, sa oras ng pangangailangan, alam niyang maaari itong gawin kahit saan, at na sa gabing iyon ay maaari nitong bantayan ang mga sandata sa isang patyo ng kastilyo; na sa umaga, kung loloobin ng Diyos, isasagawa ang nararapat na mga seremonya, upang siya’y maging kabalyero, at kabalyerong hindi na maaaring higitan sa mundo. Tinanong niya ito kung may dala itong salapi; sumagot si Don Quijote na wala siyang dalang kahit isang blanca [pinakamaliit na baryang tanso], sapagkat hindi niya nabasa kailanman sa mga kasaysayan ng mga kabalyerong gala na may nagdala ng mga ito. Dito sinabi ng may-ari ng tuluyan na nagkakamali siya; na, bagaman hindi isinulat sa mga kasaysayan, dahil inakala ng mga may-akda na hindi na kailangang isulat ang bagay na napakalinaw at napakahalagang dalhin gaya ng salapi at malilinis na kamiseta, hindi dapat paniwalaang hindi nila ito dinala; at kaya, ituring niyang tiyak at napatunayan na ang lahat ng kabalyerong gala, na siyang paksa ng napakaraming aklat, ay may mabigat na laman ang mga lukbutan para sa anumang maaaring mangyari sa kanila; at na nagdadala rin sila ng mga kamiseta at ng isang maliit na kahon na puno ng mga pamahid na panggamot sa mga sugat na natatamo nila, sapagkat hindi sa lahat ng pagkakataon, sa mga parang at ilang kung saan sila nagtutunggali at nasusugatan, ay may gagamot sa kanila, maliban kung may kaibigan silang pantas na engkantador na agad silang tutulungan, na dinadala sa himpapawid, sakay ng ulap, ang isang dalaga o unano na may dalang maliit na boteng tubig na ganoon ang bisa na, sa pagtikim lamang ng isang patak nito, agad-agad silang gumagaling sa kanilang mga sugat at pinsala, na parang hindi sila nasaktan kailanman. Ngunit na, habang wala pa ang gayon, itinuring ng mga kabalyerong nauna na makabubuting ang kanilang mga eskudero ay may dalang salapi at iba pang kinakailangang bagay, gaya ng mga telang pang-benda at mga pamahid na panggamot; at kapag nangyaring walang eskudero ang gayong mga kabalyero, na bihira at madalang mangyari, sila mismo ang nagdadala ng lahat ng iyon sa mga supot na napakanipis, na halos hindi mapansin, na nakasabit sa hulihan ng kabayo, na animo’y ibang bagay na higit na mahalaga; sapagkat, maliban sa ganitong pagkakataon, ang pagdadala ng supot ay hindi gaanong tinanggap sa mga kabalyerong gala; at dahil dito, pinapayuhan niya ito, at maaari pa nga niya itong utusan bilang kanyang inaanak, na malapit nang maging gayon, na mula ngayon ay huwag na itong maglakbay nang walang salapi at walang mga nabanggit na paghahanda, at makikita nito kung gaano kabuti ang kalagayan nito sa mga iyon sa oras na hindi nito inaasahan. Nangako si Don Quijote na gagawin nang buong katapatan ang ipinapayo sa kanya; at kaya, agad na inayos kung paano niya babantayan ang mga sandata sa isang malaking bakuran na nasa tabi ng tuluyan; at, matapos tipunin ni Don Quijote ang lahat ng iyon, inilagay niya ang mga ito sa isang labangan na nasa tabi ng isang balon, at, hawak ang kanyang kalasag, kinuha ang kanyang sibat at, may marangal na tindig, nagsimulang maglakad-lakad sa harap ng labangan; at nang magsimula siyang maglakad, nagsisimula nang dumilim. Ikinuwento ng may-ari ng tuluyan sa lahat ng nasa tuluyan ang kabaliwan ng kanyang panauhin, ang pagbabantay ng mga sandata, at ang pagkakahirang na inaasahan nito. Nagtaka sila sa ganoong kakatwang uri ng kabaliwan, at pumunta sila upang panoorin siya mula sa malayo, at nakita nilang, nang may mahinahong kilos, paminsan-minsan ay naglalakad siya; sa ibang pagkakataon, nakasandal sa kanyang sibat, ay tinititigan niya ang mga sandata nang matagal, hindi inaalis ang mga mata sa mga ito. Tuluyan nang dumilim, ngunit may liwanag ng buwan na maaaring makipagtagisan sa nagpahiram nito, kaya’t lahat ng ginagawa ng baguhang kabalyero ay nakikita ng lahat. Naisipan noon ng isa sa mga arriero [tagapagdala ng kalakal sakay ng mula] na nasa tuluyan na painumin ang kanyang hanay ng mga hayop, at kinailangang alisin ang mga sandata ni Don Quijote na nasa labangan; at nang makita siyang papalapit, sinabi nito nang malakas: Don Quijote: O ikaw, sinuman ka, mapangahas na kabalyero, na lumalapit upang hawakan ang mga sandata ng pinakamagiting na kabalyerong gala na kailanma’y nagsukbit ng espada! Tingnan mo ang iyong ginagawa at huwag mong salingin ang mga ito, kung ayaw mong iwan ang buhay bilang kabayaran sa iyong kapangahasan. Hindi inintindi ng arriero ang mga pananalitang ito (at mabuti pa sanang inintindi niya, sapagkat iyon ang magpagamot habang malusog pa); sa halip, hinawakan niya ang mga tali at inihagis ang mga ito sa malayo. Nang makita ito ni Don Quijote, tumingala siya sa langit, at, nang mapunta ang isip—tila—sa kanyang ginang na si Dulcinea, sinabi niya: Don Quijote: Tulungan ninyo ako, aking ginang, sa unang pang-aaping ito na dumarating sa inyong aliping dibdib; huwag nawang mawala sa akin sa unang pagsubok na ito ang inyong pagpapala at kalinga. At, sa pagsasabi ng ganito at iba pang gayong mga pananalita, binitiwan ang kalasag, itinaas niya ang sibat sa dalawang kamay at pinalo niya ito nang napakalakas sa ulo ng arriero, kaya’t ito’y napabagsak sa lupa, sugatang-sugatan, na kung may kasunod pa ang palong iyon, hindi na niya kakailanganin ang manggagamot. Pagkatapos nito, pinulot niya ang kanyang mga sandata at muling naglakad-lakad nang kasingkalmado ng una. Pagkaraan ng ilang sandali, nang hindi alam ang nangyari (sapagkat nahihilo pa ang arriero), dumating ang isa pa na may gayon ding layunin na painumin ang kanyang mga mula; at, nang lumapit upang alisin ang mga sandata para malinis ang labangan, nang walang sinasabing salita si Don Quijote at nang walang hinihinging tulong kaninuman, muli niyang binitiwan ang kalasag at muling itinaas ang sibat, at, nang hindi ito nababali sa pagkakapira-piraso, higit sa tatlong piraso ang ginawa niya sa ulo ng ikalawang arriero, sapagkat apat na bahagi ang pagkakabiyak niya rito. Sa ingay ay dumating ang lahat ng tao sa tuluyan, at kasama nila ang may-ari. Nang makita ito ni Don Quijote, kinuha niya ang kanyang kalasag, at, hawak ang espada, sinabi: Don Quijote: O ginang ng kariktan, lakas at tibay ng nanghihina kong puso! Ngayon na ang oras upang ibaling mo ang mga mata ng iyong kadakilaan sa bihag mong kabalyero, na ganito kalaking pakikipagsapalaran ang hinihintay! Dahil dito, ayon sa kanyang akala, ay nagkaroon siya ng ganoong tapang na kung salakayin siya ng lahat ng arriero sa mundo, hindi siya aatras. Ang mga kasamahan ng mga sugatan, na nakita silang ganoon, ay nagsimulang magpaulan ng mga bato kay Don Quijote mula sa malayo, na, sa abot ng kanyang makakaya, ay nagtatanggol sa sarili gamit ang kanyang kalasag, at hindi siya lumayo sa labangan upang hindi iwan ang mga sandata. Sumisigaw ang may-ari ng tuluyan na pabayaan na siya, sapagkat sinabi na niya sa kanila na baliw ito, at na sa pagiging baliw ay makakaligtas ito, kahit patayin pa silang lahat. Sumigaw din si Don Quijote, nang mas malakas, tinatawag silang mga taksil at traydor, at na ang may-ari ng kastilyo ay isang duwag at hamak na kabalyero, yamang pumapayag siyang tratuhin sa ganoong paraan ang mga kabalyerong gala; at na kung natanggap lamang niya ang orden ng kabalyeriya, ipauunawa niya rito ang kataksilan nito: Don Quijote: Ngunit sa inyo, hamak at ubod-babang hampas-lupa, wala akong pakialam: magpukol kayo, lumapit, magsidating, at saktan ninyo ako sa abot ng inyong makakaya, at makikita ninyo ang kabayaran sa inyong kahunghangan at kapangahasan. Sinabi niya ito nang may ganoong sigla at tapang, na naglagay ng matinding takot sa mga umaatake sa kanya; at, dahil dito at dahil sa pakiusap ng may-ari ng tuluyan, tumigil sila sa pagbato sa kanya, at hinayaan niyang umalis ang mga sugatan, at bumalik siya sa pagbabantay ng kanyang mga sandata, nang may gayon ding katahimikan at kapanatagan gaya ng dati. Hindi nagustuhan ng may-ari ng tuluyan ang mga biro ng kanyang panauhin, at nagpasya siyang paikliin ang lahat at ibigay na rito ang malas na orden ng kabalyeriya agad-agad, bago pa may mangyaring ibang sakuna. At kaya, lumapit siya rito, at humingi siya ng paumanhin sa kabastusang ginawa rito ng mga hamak na taong iyon, nang hindi niya alam, ngunit na naparusahan na sila nang husto sa kanilang kapangahasan. Sinabi niya rito na nasabi na niyang walang kapilya sa kastilyong iyon, at para sa natitirang gagawin ay hindi rin ito kailangan; na ang buong diwa ng pagiging kabalyero ay nasa pagpalo sa batok at sa hampas sa balikat, ayon sa nalalaman niya sa mga seremonya ng orden, at na iyon ay maaaring gawin sa gitna ng isang parang, at na natupad na nito ang tungkol sa pagbabantay ng mga sandata, na sa dalawang oras lamang na pagbabantay ay sapat na, lalo na’t mahigit apat na oras na itong nagbantay. Pinaniwalaan ni Don Quijote ang lahat ng ito, at sinabing handa siyang sumunod sa kanya, at na tapusin nito sa pinakamaikling panahong magagawa; sapagkat kung muli siyang salakayin at makita niyang kabalyero na siya, hindi siya mag-iiwan ng buhay na tao sa kastilyo, maliban sa mga ipag-uutos nito, na alang-alang dito ay patatawarin niya. Natakot at nag-alala rito ang tagapamahala ng kastilyo, kaya’t agad siyang nagdala ng isang aklat kung saan niya isinusulat ang dayami at sebadang ibinibigay niya sa mga arriero, at, may dalang kapirasong kandila na ibinigay sa kanya ng isang batang lalaki, kasama ang dalawang nabanggit nang dalaga, lumapit siya kung saan naroon si Don Quijote, na pinaluhod niya; at, nagbabasa sa kanyang aklat, na parang nagsasabi ng ilang taimtim na dasal, sa gitna ng pagbasa ay itinaas niya ang kamay at pinalo ito nang malakas sa batok, at kasunod niyon, gamit ang sarili nitong espada, ay isang magandang hampas sa balikat, palaging bumubulong sa pagitan ng mga ngipin, na parang nagdarasal. Pagkatapos nito, inutusan niya ang isa sa mga dama na isukbit ang espada, at ginawa iyon ng dama nang may malaking gaan ng kilos at ingat, sapagkat hindi maliit na pagpipigil ang kinailangan upang hindi sumabog sa tawa sa bawat bahagi ng mga seremonya; ngunit ang mga kabayanihang nakita na nila sa baguhang kabalyero ang pumipigil sa kanilang tawa. Habang isinusukbit niya ang espada, sinabi ng mabuting ginang: Dama ng Espada: Gawin nawa po kayong napakamasuwerteng kabalyero ng Diyos at pagkalooban kayo ng suwerte sa mga laban. Tinanong siya ni Don Quijote kung ano ang kanyang pangalan, upang malaman niya mula noon kung kanino siya may utang na loob sa natanggap na biyaya; sapagkat balak niyang bigyan siya ng bahagi ng karangalang makakamit niya sa lakas ng kanyang bisig. Sumagot siya nang may malaking kababaang-loob na ang pangalan niya ay Tolosa, at na anak siya ng isang sapatero na taga-Toledo na nakatira sa mga munting tindahan ng Sancho Bienaya, at na saanman siya naroon ay maglilingkod siya rito at ituturing itong panginoon. Sinagot siya ni Don Quijote na, alang-alang sa pag-ibig niya, gawin nito ang kabutihang maglagay ng Doña mula noon at tawaging Doña Tolosa. Ipinangako niya ito, at ang isa naman ang nagsuot ng espuwela, at halos gayon ding usapan ang nangyari sa kanila gaya ng sa may espada: tinanong niya ang pangalan nito, at sinabi nitong Molinera ang pangalan niya, at anak siya ng isang kagalang-galang na may-gilingan ng Antequera; na hiniling din ni Don Quijote na maglagay ng Doña at tawaging Doña Molinera, at nag-alok ng bagong mga paglilingkod at biyaya. Matapos nga ang mga seremonyang ngayon lamang nakita, na isinagawa nang padali at nagmamadali, hindi na makapaghintay si Don Quijote na makasakay sa kabayo at lumabas upang maghanap ng mga pakikipagsapalaran; at, matapos agad na lagyan ng silya si Rocinante, sumakay siya rito, at, yakap ang may-ari ng tuluyan, sinabi niya rito ang mga bagay na kakaiba, nagpapasalamat sa biyaya ng pagkakahirang sa kanya bilang kabalyero, na hindi posibleng maisalaysay. Ang may-ari ng tuluyan, na nasasabik nang makita siyang nakalabas ng tuluyan, ay sumagot sa kanyang mga salita nang may retorikang hindi kulang, bagaman mas maiikli ang mga pangungusap, at, nang hindi hinihingi ang bayad sa tuluyan, hinayaan siyang umalis nang may pagpapala. ============================================================================== KABANATA IV: TUNGKOL SA NANGYARI SA ATING KABALYERO NANG LUMABAS SIYA SA TULUYAN ============================================================================== Madaling-araw na marahil nang lumabas si Don Quijote sa tuluyan, napakasaya, napakagiliw, napakagalak sa pagkakahirang na sa kanya bilang kabalyero, kaya’t ang tuwa niya’y halos sumabog sa mga sinturong pantiyan ng kabayo. Ngunit, nang pumasok sa kanyang alaala ang mga payo ng kanyang panauhin tungkol sa mga paghahandang kailangang dalhin niya, lalo na ang salapi at mga kamiseta, nagpasya siyang umuwi sa kanyang bahay at ihanda ang lahat, pati ang isang eskudero, na balak niyang kunin ang isang magsasakang kapitbahay niya, na mahirap at maraming anak, ngunit lubhang angkop sa gawain ng eskudero ng kabalyeriya. Sa pag-iisip na ito ay itinuro niya si Rocinante patungo sa kanyang nayon, na halos nakikilala na ang dati nitong tirahan, kaya’t buong gana itong nagsimulang maglakad, na parang hindi na tumatapak sa lupa. Hindi pa siya nakalalayo nang mapansin niyang sa kanang kamay niya, mula sa kasukalan ng isang gubat na naroon, ay lumalabas ang mga mahihinang tinig, tila sa taong dumaraing; at pagkarinig na pagkarinig niya sa mga iyon, ay sinabi niya: Don Quijote: Pinasasalamatan ko ang langit sa biyayang ipinagkakaloob nito sa akin, yamang napakabilis nitong inilalagay sa harap ko ang mga pagkakataon kung saan magagampanan ko ang tungkulin ko sa aking propesyon, at kung saan makakamit ko ang bunga ng aking mabubuting hangarin. Ang mga tinig na ito, walang duda, ay sa isang lalaki o babaeng nangangailangan, na nangangailangan ng aking tulong at kalinga. At, ibinaling ang mga renda, itinuro niya si Rocinante sa kung saan sa palagay niya nanggagaling ang mga tinig. At makalipas ang ilang hakbang na pagpasok niya sa gubat, nakita niya ang isang kabayong babae na nakatali sa isang puno ng ensina [uri ng matigas na punong-kahoy], at sa isa pa ay nakatali ang isang batang lalaki, hubad mula baywang pataas, mga labinlimang taong gulang, na siyang nagpapalabas ng mga tinig; at hindi nang walang dahilan, sapagkat nilalatigo siya ng isang magsasakang matipuno, gamit ang isang sinturon, ng maraming hampas, at sa bawat hampas ay may kasamang pagsaway at payo. Sapagkat sinasabi nito: Labrador: Tikom ang bibig at alisto ang mga mata. At sumasagot ang bata: Andrés: Hindi ko na po uulitin, panginoon ko; alang-alang sa pagpapakasakit ng Diyos, hindi ko na po uulitin; at nangangako akong mula ngayon ay mag-iingat na ako nang higit sa kawan. At, nang makita ni Don Quijote ang nangyayari, sinabi niya sa galit na tinig: Don Quijote: Walang-galang na kabalyero, hindi nararapat sa inyo ang kumalaban sa taong hindi makapagtanggol; sumakay kayo sa inyong kabayo at kunin ang inyong sibat—na may sibat ding nakasandal sa punong pinagtalian ng kabayong babae—at ipakikilala ko sa inyo na gawain ng mga duwag ang ginagawa ninyo. Ang magsasaka, na nakita sa ibabaw niya ang pigurang iyon na puno ng sandata na winawasiwas ang sibat sa mismong mukha niya, ay inakalang patay na siya, at sa magagandang salita ay sumagot: Labrador: Ginoong kabalyero, ang batang ito na pinarurusahan ko ay isa kong tagapaglingkod, na ang trabaho’y magbantay ng isang kawan ng mga tupang mayroon ako sa mga paligid na ito, na napakawalang-ingat, kaya’t bawat araw ay may nawawala sa akin; at, dahil pinarurusahan ko ang kapabayaan niya, o kalikuan, sinasabi niyang ginagawa ko iyon dahil sa kakuriputan, upang hindi bayaran ang sahod na utang ko sa kanya, at, sa Diyos at sa aking kaluluwa, nagsisinungaling siya. Don Quijote: “Nagsisinungaling” daw, sa harap ko, hamak na taong-bukid?—ang sabi ni Don Quijote.—Sumpa sa araw na nagbibigay-liwanag sa atin, malapit ko nang tagusan kayo ng sibat na ito. Bayaran ninyo siya agad nang walang pangangatwiran; kung hindi, sa Diyos na namamahala sa atin, tatapusin at lilipulin ko kayo sa sandaling ito. Kalagan ninyo siya agad. Ibinaba ng magsasaka ang ulo at, nang hindi sumasagot ng anumang salita, kinalag ang kanyang tagapaglingkod, na tinanong ni Don Quijote kung magkano ang utang sa kanya ng kanyang amo. Sinabi nitong siyam na buwan, na pitong real [pilak na baryang Kastila] bawat buwan. Kinuwenta ito ni Don Quijote at nakitang umaabot ito sa pitumpu’t tatlong real, at sinabi niya sa magsasaka na ibigay ito agad, kung ayaw niyang mamatay dahil doon. Sumagot ang takot na taong-bukid na, sa kalagayang kinalalagyan niya at sa sumpang nagawa niya—at wala pa siyang sinumpaan—hindi ganoon karami, sapagkat dapat ibawas at isama sa kuwenta ang tatlong pares ng sapatos na ibinigay niya rito at isang real para sa dalawang pagkuha ng dugo na ginawa rito noong may sakit. Don Quijote: Mabuti na ang lahat ng iyan,—sagot ni Don Quijote;—ngunit manatili ang mga sapatos at ang mga pagkuha ng dugo kapalit ng mga hampas na ibinigay ninyo sa kanya nang walang kasalanan; sapagkat kung sinira niya ang balat ng mga sapatos na binayaran ninyo, sinira naman ninyo ang balat ng kanyang katawan; at kung kinuhanan siya ng barbero ng dugo noong may sakit, kinuhanan ninyo siya nito noong malusog; kaya’t, sa bahaging ito, wala siyang utang sa inyo. Labrador: Ang masama, ginoong kabalyero, ay wala akong dalang salapi rito: sumama sa akin sa bahay ko si Andrés, at babayaran ko siya nang isang real kasunod ng isa pa. Andrés: Sasama ba ako sa kanya?—sabi ng bata.—Aba, sumpain! Hindi, ginoo, kahit sa isip lamang; sapagkat, pagkakita sa aking nag-iisa, babalatan niya ako nang buhay gaya kay San Bartolomé. Don Quijote: Hindi niya gagawin iyon,—sagot ni Don Quijote;—sapat nang iutos ko sa kanya upang igalang niya ako; at kung isusumpa niya iyon sa akin sa batas ng kabalyeriyang tinanggap niya, pakakawalan ko siya at titiyakin ko ang bayad. Andrés: Pag-isipan po ninyo, ginoo, ang sinasabi ninyo,—sabi ng bata,—sapagkat ang aking amo ay hindi kabalyero at hindi pa tumanggap ng anumang orden ng kabalyeriya; siya si Juan Haldudo na mayaman, ang taga-Quintanar. Don Quijote: Walang halaga iyon,—sagot ni Don Quijote,—sapagkat maaaring maging mga kabalyero ang mga Haldudo; lalo pa’t bawat isa ay anak ng kanyang mga gawa. Andrés: Totoo iyon,—sabi ni Andrés;—ngunit ang aking amo, anak siya ng anong mga gawa, gayong ipinagkakait niya sa akin ang aking sahod at ang aking pawis at pagod? Juan Haldudo: Hindi ko ipinagkakait, kapatid na Andrés,—sagot ng magsasaka;—at pagbigyan ninyo ako, sumama kayo sa akin, sapagkat isinusumpa ko sa lahat ng orden ng kabalyeriyang nasa mundo na babayaran ko kayo, gaya ng sinabi ko na, nang isang real kasunod ng isa pa, at pinabanguhan pa. Don Quijote: Pinatatawad ko na kayo sa pabango,—sabi ni Don Quijote;—ibigay ninyo sa real, at doon ako nasisiyahan; at tiyakin ninyong tutuparin ninyo ito gaya ng inyong isinumpa; kung hindi, sa parehong sumpa ay isinusumpa kong babalik ako upang hanapin at parusahan kayo, at matatagpuan ko kayo, kahit magtago pa kayo nang higit sa butiki. At kung nais ninyong malaman kung sino ang nag-uutos nito sa inyo, upang lalo kayong madamang obligadong tuparin ito, alamin ninyong ako ang magiting na si Don Quijote de la Mancha, ang tagapawi ng mga pang-aapi at ng mga di-makatwirang gawa; at paalam na, at huwag ninyong ilayo sa inyong isip ang ipinangako at isinumpa, sa ilalim ng parusang ipinahayag. At, pagkasabi nito, tinusok niya ng espuelas ang kanyang Rocinante, at sa maikling sandali ay nakalayo na siya sa kanila. Sinundan siya ng tingin ng magsasaka, at, nang makitang nakalampas na siya sa gubat at hindi na nakikita, bumaling siya sa kanyang tagapaglingkod na si Andrés at sinabi: Juan Haldudo: Lumapit kayo rito, anak ko, at nais kong bayaran kayo ng utang ko sa inyo, gaya ng iniutos sa akin ng tagapawi ng mga pang-aapi. Andrés: Iyan din ang isinusumpa ko,—sabi ni Andrés;—at kay husay ng gagawin ninyo kung tutuparin ang utos ng mabuting kabalyerong iyon, na mabuhay nawa siya nang isanlibong taon; sapagkat, sa tapang niya at husay na hukom, sumpa kay Roque, na kung hindi ninyo ako babayaran, babalik siya at tutuparin ang sinabi niya! Juan Haldudo: Isinusumpa ko rin iyon,—sabi ng magsasaka;—ngunit, dahil sa labis na pagmamahal ko sa inyo, nais kong dagdagan ang utang upang madagdagan ang bayad. At, hinawakan siya sa braso, itinali niya itong muli sa puno, kung saan binigyan niya ito ng napakaraming hampas na iniwan niya itong parang patay na. Juan Haldudo: Tawagin ninyo ngayon, ginoong Andrés,—sabi ng magsasaka,—ang tagapawi ng mga pang-aapi, at makikita ninyong hindi niya mapapawi ang isang ito; bagaman sa palagay ko ay hindi pa siya tapos gawin, sapagkat nais kong balatan kayo nang buhay, gaya ng inyong kinatakutan. Ngunit, sa wakas, kinalag niya ito at binigyan ng pahintulot na humanap ng kanyang hukom, upang isagawa ang ipinahayag na hatol. Umalis si Andrés na medyo nagdadamdam, nanunumpang hahanapin ang magiting na si Don Quijote de la Mancha at isasalaysay dito nang paisa-isa ang lahat ng nangyari, at na pagbabayarin siya nito nang pitong ulit. Ngunit, sa kabila ng lahat ng ito, umalis siyang umiiyak at ang kanyang amo ay naiwang tumatawa. At sa ganitong paraan pinawi ng magiting na si Don Quijote ang pang-aapi; na, tuwang-tuwa sa nangyari, na tila sa kanya’y nakapagbigay siya ng pinakamasaya at mataas na simula sa kanyang mga kabalyeriya, at lubos na kasiyahan sa sarili, ay naglalakad patungo sa kanyang nayon, na nagsasabi nang pabulong: Don Quijote: Maaari mong ituring na pinakamapalad ka sa lahat ng nabubuhay ngayon sa lupa, O pinakamaganda sa mga maganda, Dulcinea del Toboso!, sapagkat sa iyo ipinagkaloob ng palad na magkaroon ng alipin at sumukong lubos sa buong kalooban at pasya mo, isang kabalyerong napakatapang at napakabantog gaya ni Don Quijote de la Mancha, na siya ngayon at magiging gayon, na, gaya ng alam ng buong mundo, kahapon ay tumanggap ng orden ng kabalyeriya, at ngayon ay pinawi ang pinakamalaking kamalian at pang-aapi na binuo ng di-makatwirang gawa at ginawa ng kalupitan: ngayon ay inagaw niya ang latigo sa kamay ng walang-awang kaaway na iyon na walang dahilang humahampas sa maselang batang iyon. Dito, narating niya ang isang daang nahahati sa apat, at agad pumasok sa kanyang guniguni ang mga sangandaan kung saan humihinto ang mga kabalyerong gala upang pag-isipan kung alin sa mga daang iyon ang tatahakin nila, at, sa pagnanais na gayahin sila, tumigil siya sandali; at, matapos itong pag-isipang mabuti, ibinigay niya ang renda kay Rocinante, iniwan sa kalooban ng kabayo ang sarili niyang kalooban, na sumunod sa una nitong hangarin, na ang pagtungo sa daan ng kuwadra nito. At, nang makalakad ng halos dalawang milya, natuklasan ni Don Quijote ang isang malaking pulutong ng mga tao, na, gaya ng nalaman pagkatapos, ay mga mangangalakal na taga-Toledo na pupunta sa Murcia upang bumili ng sutla. Anim sila, at dumarating na may mga payong na pang-araw, kasama ang apat pang tagapaglingkod na nakasakay sa kabayo at tatlong tagapag-alaga ng mula na naglalakad. Hindi pa man niya sila nakikita nang malinaw ay inakala na ni Don Quijote na ito ay bagong pakikipagsapalaran; at, sa pagnanais na tularan sa lahat ng makakaya niya ang mga pangyayaring nabasa niya sa kanyang mga aklat, naisip niyang bumagay roon nang husto ang isa sa mga binabalak niyang isagawa. At kaya, sa marangal na tindig at tapang, tumayo siyang mabuti sa mga estribo, mahigpit na hinawakan ang sibat, inilapit sa dibdib ang kalasag, at, nakatayo sa gitna ng daan, hinintay niyang dumating ang mga kabalyerong gala na iyon, na sila na nga ang pagtingin at paghatol niya; at nang makarating sila sa layong makikita at maririnig, itinaas ni Don Quijote ang tinig, at may mayabang na kilos ay sinabi: Don Quijote: Tumigil ang buong mundo, kung hindi ipinagtatapat ng buong mundo na walang dalagang higit na maganda sa buong mundo kaysa sa emperatris ng La Mancha, ang walang kapares na Dulcinea del Toboso. Huminto ang mga mangangalakal sa tunog ng mga salitang ito, at upang makita ang kakatwang anyo ng nagsasalita; at, sa anyo at sa mga salita, agad nilang nahalatang baliw ang may-ari ng mga iyon; ngunit nais nilang panoorin nang dahan-dahan kung saan hahantong ang pagtatapat na hinihingi sa kanila, at ang isa sa kanila, na medyo mapagbiro at napakatalino, ay nagsabi sa kanya: Mercader: Ginoong kabalyero, hindi namin kilala kung sino ang mabuting ginang na iyan na sinasabi ninyo; ipakita ninyo siya sa amin: sapagkat kung siya’y may ganoon kalaking kagandahan gaya ng ipinahihiwatig ninyo, nang buong-loob at walang anumang pamimilit ay ipagtatapat namin ang katotohanang hinihingi sa amin sa panig ninyo. Don Quijote: Kung ipakikita ko siya sa inyo,—sagot ni Don Quijote,—anong gagawin ninyo sa pagtatapat ng isang katotohanang napakalinaw? Ang mahalaga ay na, nang hindi siya nakikita, ay dapat ninyong paniwalaan, ipagtapat, patotohanan, isumpa at ipagtanggol; kung hindi, ay kalaban ko kayo sa labanan, mga taong kakila-kilabot at palalo. Sapagkat, maging isa-isa kayong lumapit, gaya ng hinihingi ng orden ng kabalyeriya, o sabay-sabay, gaya ng kaugalian at masamang gawi ng inyong lahi, narito ako at hinihintay ko kayo, nagtitiwala sa katwirang nasa panig ko. Mercader: Ginoong kabalyero,—sagot ng mangangalakal,—nakikiusap ako sa inyo, sa ngalan ng lahat ng mga prinsipeng ito na naririto, na, upang hindi namin pabigatin ang aming mga budhi sa pagpapatotoo ng bagay na hindi pa namin nakita ni narinig kailanman, at higit pa’y labis na nakasasama sa mga emperatris at reyna ng Alcarria at Extremadura, ay mamarapatin ninyong ipakita sa amin ang ilang larawan ng ginang na iyan, kahit kasinliit ng butil ng trigo; sapagkat sa sinulid ay makikita ang bola, at magiging kuntento at tiyak kami sa gayon, at kayo’y masisiyahan at mababayaran; at naniniwala pa nga akong nasa panig na ninyo kami nang gayon na, kahit ipakita ng kanyang larawan na siya’y sira ang isang mata at sa isa pa’y umaagos ang pulang tina at asupre, gayunman, upang masiyahan kayo, sasabihin namin sa kanyang pabor ang lahat ng nais ninyo. Don Quijote: Hindi umaagos, hampaslupang walang-hiya,—sagot ni Don Quijote, nag-aapoy sa galit;—hindi umaagos, sinasabi ko, ang sinasabi ninyo, kundi ambar at algalia [pabangong mula sa musang] sa pagitan ng bulak; at hindi siya sira ang isang mata ni kuba, kundi mas tuwid pa kaysa sa suliran ng Guadarrama. Ngunit babayaran ninyo ang malaking kalapastanganang nasabi ninyo laban sa gayong kagandahan gaya ng sa aking ginang. At, pagkasabi nito, sumugod siya na nakababa ang sibat laban sa nagsabi niyon, na may gayong galit at poot na, kung hindi sinuwerte na sa gitna ng daan ay natisod at natumba si Rocinante, naging masama ang kalagayan ng mapangahas na mangangalakal. Natumba si Rocinante, at gumulong ang kanyang amo sa isang mabuting layo sa parang; at nang nais na bumangon, kailanma’y hindi niya nagawa: gayon ang hadlang na dulot sa kanya ng sibat, kalasag, espuelas at kasko, kasama ang bigat ng mga lumang sandata. At habang nagpupumilit siyang bumangon at hindi makabangon, sinasabi niya: Don Quijote: Huwag magsitakas, O lahing duwag; lahing hamak, dinggin ninyo!; pagkat hindi sa sala ko, kundi sa aking kabayo, ako’y nakahandusay dito. Isang tagapag-alaga ng mula sa mga dumarating doon, na hindi yata mabuti ang hangarin, nang marinig ang sinasabi ng kaawa-awang nabuwal na napakaraming kayabangan, ay hindi nakatiis na hindi ibigay ang sagot sa kanyang mga tadyang. At, paglapit sa kanya, kinuha niya ang sibat, at, matapos itong baliin sa mga piraso, ang isa roon ay ginamit niya upang bigyan ang ating Don Quijote ng napakaraming palo na, sa kabila at laban sa kanyang mga sandata, ay dinurog siya na parang butil sa gilingan. Sinigawan siya ng kanyang mga amo na huwag nang bugbugin nang labis at hayaan na siya, ngunit nagalit na ang tagapag-alaga at ayaw nang iwan ang laro hanggang hindi naisusugal ang buong natitirang taya ng kanyang galit; at, tumakbo para sa iba pang piraso ng sibat, tinapos niyang durugin ang mga iyon sa kawawang nabuwal, na, sa kabila ng lahat ng unos na iyon ng mga palo na nakikita niyang bumabagsak sa kanya, ay hindi pa rin isinasara ang bibig, nagbabanta sa langit at lupa, at sa mga masasamang-loob, na gayon ang tingin niya sa kanila. Napagod ang tagapag-alaga, at nagpatuloy ang mga mangangalakal sa kanilang daan, may dalang maikukuwento sa buong paglalakbay tungkol sa kawawang binugbog. Siya, pagkatapos na makitang mag-isa na, ay muling sinubukang bumangon; ngunit kung hindi niya nagawa noong malusog at buo, paano niya gagawin ngayong durog at halos wasak? At itinuring pa rin niyang masuwerte ang sarili, sapagkat sa tingin niya ay iyon ay likas na kasawian ng mga kabalyerong gala, at ang lahat ng iyon ay iniuugnay niya sa kawalan ng kanyang kabayo, at hindi posibleng bumangon, dahil sa pagkabugbog ng buong katawan niya. ============================================================================== KABANATA V: KUNG SAAN IPINAGPAPATULOY ANG SALAYSAY NG KASAWIAN NG ATING KABALYERO ============================================================================== Nang makita nga niya na, sa katunayan, hindi siya makakilos, minabuti niyang dumulog sa kanyang karaniwang lunas, na ang alalahanin ang ilang tagpo sa kanyang mga aklat; at ipinaalala sa kanya ng kanyang kabaliwan ang tagpo nina Valdovinos at ng Markes ng Mantua, nang iwan ni Carloto si Valdovinos na sugatan sa kabundukan, isang kasaysayang alam ng mga bata, hindi lingid sa mga kabataan, ipinagdiriwang at pinaniniwalaan pa nga ng matatanda; at, sa kabila ng lahat ng ito, hindi higit na totoo kaysa sa mga himala ni Mahoma. Ito nga, sa wari niya, ang bagay na bagay sa kalagayang kinasasadlakan niya; kaya, na may anyo ng matinding pagdaramdam, nagsimula siyang gumulong-gulong sa lupa at sabihin, sa nanghihinang hininga, ang mismong sinasabing sinabi ng sugatang kabalyero ng gubat: Don Quijote: Nasaan ka, aking ginang, at di ka nasasaktan sa aking dusa? O hindi mo batid, ginang, o ikaw ay taksil at di-tapat. At sa ganitong paraan ay ipinagpatuloy niya ang balada hanggang sa mga taludtod na nagsasabing: Don Quijote: O marangal na Markes ng Mantua, aking tiyo at panginoon sa dugo! At niloob ng kapalaran na, nang sumapit siya sa taludtod na ito, ay nagkataong dumaan doon ang isang magsasakang taga-nayon din niya at kapitbahay niya, na galing sa paghahatid ng isang kargang trigo sa gilingan; at ito, nang makita ang lalaking iyon na nakahandusay roon, ay lumapit sa kanya at tinanong kung sino siya at ano ang masakit sa kanya at ganoon na lamang kalungkot ang kanyang pagdaing. Inakala ni Don Quijote, walang duda, na iyon ang Markes ng Mantua, ang kanyang tiyo; kaya wala siyang isinagot kundi ang ituloy ang kanyang balada, kung saan isinasalaysay niya rito ang kanyang kasawian at ang pag-iibigan ng anak ng Emperador at ng kanyang asawa, lahat sa mismong paraang inaawit ng balada. Namangha ang magsasaka sa pakikinig sa mga kahangalang iyon; at, nang maalis ang pantakip-mukha nito, na durog-durog na sa mga palo, ay pinunasan niya ang mukha nito, na balot ng alikabok; at kapupunas pa lamang niya nang makilala niya ito, at sinabi sa kanya: Kapitbahay: Ginoong Quijana—sapagkat iyon marahil ang pangalan niya noong may bait pa siya at hindi pa siya lumilipat mula sa pagiging mahinahong hidalgo [maharlikang mababa ang ranggo] tungo sa pagiging kabalyerong gala—sino po ang naglagay sa inyo sa ganitong kalagayan? Ngunit sa lahat ng itanong nito ay ang kanyang balada pa rin ang isinasagot niya. Nang makita ito ng mabuting tao, sa abot ng kanyang makakaya ay inalis niya ang baluti nito sa dibdib at sa likod, upang tingnan kung may sugat ito; ngunit wala siyang nakitang dugo ni anumang bakas. Sinikap niyang itayo ito mula sa lupa, at sa hindi kakaunting hirap ay naisakay niya ito sa kanyang asno, dahil mukha itong mas mahinahong sasakyan. Tinipon niya ang mga sandata, pati ang mga pira-piraso ng sibat, at itinali ang mga ito kay Rocinante, na hinawakan niya sa renda, at ang asno sa tali nito, at tumungo siya sa kanilang bayan, lubhang nag-iisip sa pagkarinig sa mga kahangalang sinasabi ni Don Quijote; at hindi rin naiiba si Don Quijote, na, sa labis na bugbog at pagkabali, ay hindi makaupo nang matatag sa asno, at paminsan-minsan ay nagbubuntong-hininga nang abot hanggang langit; kaya muling napilitan ang magsasaka na itanong sa kanya kung ano ang masakit sa kanya; at para bang ang diyablo mismo ang nagpapaalala sa kanya ng mga kuwentong bagay sa kanyang mga nangyayari, sapagkat, nang sandaling iyon, nang malimutan si Valdovinos, ay naalala niya ang Moro na si Abindarráez, nang hulihin ito ng tagapamahala ng kuta ng Antequera, si Rodrigo de Narváez, at dalhin itong bihag sa kanyang kuta. Kaya nang muling itanong ng magsasaka kung kumusta siya at ano ang nararamdaman niya, sinagot niya ito ng mismong mga salita at pangungusap na isinagot ng bihag na Abencerraje kay Rodrigo de Narváez, sa mismong paraang nabasa niya ang kasaysayan sa La Diana [nobelang pastoral] ni Jorge de Montemayor, kung saan ito nakasulat; at ginamit niya ito nang angkop na angkop kaya halos isumpa na ng magsasaka ang lahat sa diyablo sa pakikinig sa ganoong bunton ng kahangalan; dahil dito ay nalaman niyang baliw ang kanyang kapitbahay, at nagmadali siyang makarating sa bayan, upang makaiwas sa yamot na idinudulot sa kanya ni Don Quijote sa mahaba nitong talumpati. Sa dulo nito, sinabi niya: Don Quijote: Mabatid nawa ninyo, Ginoong Don Rodrigo de Narváez, na ang marilag na si Jarifa na aking nabanggit ay siya na ngayong kaibig-ibig na Dulcinea del Toboso, na alang-alang sa kanya’y aking nagawa, ginagawa at gagawin ang pinakatanyag na gawa ng kabalyeriya na nakita na, nakikita o makikita pa kailanman sa daigdig. Dito ay sumagot ang magsasaka: Kapitbahay: Tingnan po ninyo, ginoo—kaawa-awa akong makasalanan—na hindi ako si Don Rodrigo de Narváez, ni ang Markes ng Mantua, kundi si Pedro Alonso, ang inyong kapitbahay; at hindi rin kayo si Valdovinos, ni si Abindarráez, kundi ang marangal na hidalgo na si Ginoong Quijana. Don Quijote: Alam ko kung sino ako,—sagot ni Don Quijote;—at alam kong maaari akong maging hindi lamang ang mga nabanggit ko, kundi ang lahat ng Labindalawang Kapares ng Pransiya, at maging ang lahat ng Siyam na Tanyag, sapagkat ang lahat ng kabayanihang ginawa nila, nang sama-sama man o isa-isa, ay mahihigitan ng akin. Sa ganitong mga usapan at sa iba pang tulad nito, dumating sila sa nayon nang dumidilim na, ngunit naghintay ang magsasaka na lumalim pa nang kaunti ang gabi, upang hindi makita ng iba ang bugbog na hidalgo na ganoon kasama ang pagkakasakay. Nang sumapit nga ang oras na sa tingin niya ay tama, pumasok siya sa nayon, at sa bahay ni Don Quijote, na naratnan niyang nagkakagulo; at naroon ang kura at ang barbero ng nayon, na matatalik na kaibigan ni Don Quijote, at pasigaw na sinasabi sa kanila ng kanyang katiwala: Katiwala: Ano po ang palagay ninyo, Ginoong Lisensiyado Pero Pérez—iyon ang pangalan ng kura—sa kasawian ng aking panginoon? Tatlong araw na pong hindi siya makita, ni ang rocín [kabayong pantrabaho], ni ang kalasag, ni ang sibat, ni ang baluti. Ay, kawawa ako! Sapagkat ang pagkaunawa ko—at totoo ito gaya ng pagkasilang ko upang mamatay—ay ang mga sinumpang aklat na ito ng kabalyeriya na mayroon siya at lagi niyang binabasa ang bumaligtad sa kanyang bait; sapagkat ngayon ay naaalala kong narinig ko siyang madalas magsabi, habang kinakausap ang sarili, na ibig niyang maging kabalyerong gala at humayo upang maghanap ng mga pakikipagsapalaran sa kung saan-saang dako ng mundo. Ipaubaya nawa kay Satanas at kay Barrabas ang ganyang mga aklat, na sumira sa pinakamaselang pag-iisip na mayroon sa buong La Mancha. Ganoon din ang sinasabi ng pamangkin, at higit pa nga: Pamangkin: Alamin po ninyo, Ginoong Maese Nicolás—iyon ang pangalan ng barbero—na maraming ulit nangyari sa aking tiyo na magbasa nang tuloy-tuloy sa mga walang-kaluluwang aklat ng mga kasawiang ito nang dalawang araw at dalawang gabi, at pagkatapos ay ihahagis niya ang aklat mula sa kanyang mga kamay, hahawakan ang espada at makikipagtagaan sa mga dingding; at kapag pagod na pagod na siya, sasabihin niyang nakapatay siya ng apat na higanteng kasinlaki ng apat na tore, at ang pawis na tumatagaktak sa kanya sa pagod ay sinasabi niyang dugo ng mga sugat na tinamo niya sa labanan; at pagkatapos ay iinom siya ng isang malaking pitsel ng malamig na tubig, at magiging magaling at mahinahon, at sasabihing ang tubig na iyon ay isang napakamahal na inuming dinala sa kanya ng pantas na si Esquife, isang dakilang engkantador at kaibigan niya. Ngunit ako ang may sala sa lahat, sapagkat hindi ko ipinaalam sa inyo ang mga kahangalan ng aking tiyo, upang malunasan ninyo bago umabot sa kinahinatnan nito, at sunugin ninyo ang lahat ng eskomulgadong aklat na ito—marami siya nito—na karapat-dapat ngang sunugin, na para bang mga aklat ng mga erehe. Kura: Iyan din ang sinasabi ko,—sabi ng kura;—at sa aking pananampalataya, hindi lilipas ang araw ng bukas nang hindi sila isinasailalim sa isang pampublikong paglilitis at hinahatulang sunugin, upang hindi nila mabigyan ng dahilan ang sinumang babasa sa kanila na gawin ang malamang na ginawa ng mabuti kong kaibigan. Naririnig ang lahat ng ito ng magsasaka at ni Don Quijote, at dito ay lubusang naunawaan ng magsasaka ang sakit ng kanyang kapitbahay; kaya nagsimula siyang sumigaw: Pedro Alonso: Pagbuksan po ninyo si Ginoong Valdovinos at ang Ginoong Markes ng Mantua, na dumarating na malubhang sugatan, at ang Ginoong Moro na si Abindarráez, na dinadalang bihag ng magiting na si Rodrigo de Narváez, tagapamahala ng kuta ng Antequera. Sa mga sigaw na ito ay lumabas silang lahat, at, nang makilala ng mga lalaki ang kanilang kaibigan, at ng mga babae ang kanilang panginoon at tiyo, na hindi pa bumababa sa asno dahil hindi niya kaya, ay patakbo nilang niyakap siya. Sinabi niya: Don Quijote: Magsitigil kayong lahat, pagkat ako’y dumarating na sugatang malubha dahil sa sala ng aking kabayo. Dalhin ako sa aking higaan, at tawagin, kung maaari, ang pantas na si Urganda, upang gamutin at suriin yaring aking mga sugat. Katiwala: Aba, tingnan nga, sa malas na oras,—sabi noon ng katiwala,—kung hindi nga sinabi nang tama ng aking puso kung saang paa pilay ang aking panginoon! Umakyat na po kayo, sa mabuting oras, sapagkat kahit hindi dumating ang Hurgada na iyan, marunong kaming gumamot sa inyo rito. Sumpain nawa, sinasabi ko, nang muli at nang isandaang ulit pa ang mga aklat ng kabalyeriyang ito, na naglagay sa inyo sa ganyang kalagayan! Dinala nila siya agad sa kama, at nang suriin ang kanyang mga sugat, wala silang natagpuan kahit isa; at sinabi niyang bugbog lamang ang lahat, dahil sa isang malakas na pagkahulog kasama si Rocinante, ang kanyang kabayo, habang nakikipaglaban sa sampung higante, ang pinakamabangis at pinakapangahas na matatagpuan sa malaking bahagi ng daigdig. Kura: Aba, aba!—sabi ng kura.—May mga higante pa palang kasali sa sayaw? Sa krus ng aking pag-aantanda, susunugin ko sila bukas bago sumapit ang gabi. Sanlibong tanong ang ibinato nila kay Don Quijote, at wala siyang ibig isagot sa alinman kundi na bigyan siya ng makakain at hayaang matulog, na siyang pinakamahalaga sa kanya. Ginawa nga iyon, at ang kura ay nag-usisa nang napakahaba sa magsasaka tungkol sa kung paano niya natagpuan si Don Quijote. Isinalaysay niya rito ang lahat, pati ang mga kahangalang sinabi ni Don Quijote nang matagpuan niya ito at habang iniuuwi; na lalong nagpasidhi sa pagnanais ng lisensiyado na gawin ang ginawa niya kinabukasan, na tawagin ang kaibigan niyang barberong si Maese Nicolás, na kasama niyang nagtungo sa bahay ni Don Quijote, ============================================================================== KABANATA VI: TUNGKOL SA NAKATUTUWA AT MALAWAKANG PAGSUSURI NA GINAWA NG KURA AT NG BARBERO SA AKLATAN NG ATING MAPANLIKHANG HIDALGO ============================================================================== na noon ay natutulog pa rin. Hiningi ng kura sa pamangkin ang mga susi ng silid na kinaroroonan ng mga aklat, na siyang mga may-akda ng pinsala, at buong-loob na ibinigay niya ang mga ito. Pumasok silang lahat, kasama ang katiwala, at natagpuan nila ang mahigit isandaang tomo ng malalaking aklat, napakaayos ng pagkakaempaste, at iba pang maliliit; at, nang makita ang mga ito ng katiwala, nagmamadali siyang lumabas muli ng silid, at bumalik agad na may dalang isang mangkok ng banal na tubig at isang pangwisik, at sinabi: Katiwala: Kunin po ninyo ito, Ginoong Lisensiyado: wisikan po ninyo ang silid na ito, baka narito ang isa sa napakaraming engkantador na nasa mga aklat na ito, at kami ay engkantuhin, bilang ganti sa parusang ibig naming ipataw sa kanila sa pagpapalayas sa kanila sa mundo. Natawa ang lisensiyado sa kawalang-malay ng katiwala, at inutusan niya ang barbero na iabot sa kanya ang mga aklat na iyon nang isa-isa, upang makita kung tungkol saan ang mga ito, sapagkat maaaring may matagpuan silang ilan na hindi karapat-dapat sa parusang apoy. Pamangkin: Hindi po,—sabi ng pamangkin,—walang dahilan upang patawarin ang alinman, sapagkat silang lahat ang may sala; mas mabuti pang ihagis sila sa bintana pababa sa patyo, at gumawa ng isang bunton ng mga ito at sindihan; o kung hindi, dalhin sila sa bakuran, at doon gawin ang siga, at hindi makaaabala ang usok. Ganoon din ang sinabi ng katiwala: gayon na lamang ang pananabik ng dalawa sa kamatayan ng mga walang-salang iyon; ngunit hindi pumayag ang kura nang hindi man lamang muna binabasa ang mga pamagat. At ang unang iniabot sa kanyang mga kamay ni Maese Nicolás ay ang Los cuatro de Amadís de Gaula [Ang Apat na Aklat ni Amadís de Gaula], at sinabi ng kura: Kura: Mukhang may hiwaga ito; sapagkat, ayon sa narinig ko, ang aklat na ito ang kauna-unahang aklat ng kabalyeriya na inilimbag sa Espanya, at ang lahat ng iba pa ay dito nagsimula at nagmula; kaya, sa tingin ko, bilang tagapagpalaganap ng aral ng isang napakasamang sekta, dapat natin itong hatulan, nang walang anumang pasubali, na masunog. Barbero: Hindi, ginoo,—sabi ng barbero,—sapagkat narinig ko rin na ito ang pinakamahusay sa lahat ng aklat na naisulat sa ganitong uri; kaya, bilang nag-iisa sa kanyang sining, dapat itong patawarin. Kura: Totoo iyan,—sabi ng kura,—at dahil diyan ay pinagkakalooban ito ng buhay sa ngayon. Tingnan natin ang isa pang iyan na katabi nito. Barbero: Iyan,—sabi ng barbero,—ang Sergas de Esplandián [Mga Gawa ni Esplandián], lehitimong anak ni Amadís de Gaula. Kura: Aba, sa totoo lang,—sabi ng kura,—hindi makatutulong sa anak ang kabutihan ng ama. Kunin ninyo, Ginang Katiwala: buksan ninyo ang bintanang iyan at ihagis ito sa bakuran, at ito ang maging simula ng bunton ng sigang gagawin. Ginawa iyon ng katiwala nang buong kasiyahan, at ang mabuting si Esplandián ay lumipad patungo sa bakuran, buong tiyagang naghihintay sa apoy na nagbabanta sa kanya. Kura: Ituloy!—sabi ng kura. Barbero: Ang sumusunod,—sabi ng barbero,—ay ang Amadís de Grecia; at pati ang lahat ng nasa panig na ito, sa pagkakaalam ko, ay mula sa iisang angkan ni Amadís. Kura: Kung gayon ay sa bakuran silang lahat,—sabi ng kura;—sapagkat, masunog ko lamang si Reyna Pintiquiniestra, at ang pastol na si Darinel at ang kanyang mga tulang-pastol, at ang mala-demonyo at magulong pananalita ng may-akda nito, ay susunugin ko kasama nila ang mismong amang nag-anak sa akin, kung lalakad siya sa anyo ng kabalyerong gala. Barbero: Iyan din ang palagay ko,—sabi ng barbero. Pamangkin: At ako rin po,—dagdag ng pamangkin. Katiwala: Kung gayon,—sabi ng katiwala,—ibigay na ninyo, at sa bakuran sila! Iniabot nila ang mga iyon, na marami, at hindi na siya nag-abalang gumamit ng hagdan kundi inihagis niya ang mga ito sa bintana pababa. Kura: Sino ang bariles na iyan?—sabi ng kura. Barbero: Ito,—sagot ng barbero,—ay ang Don Olivante de Laura. Kura: Ang may-akda ng aklat na iyan,—sabi ng kura,—ay siya ring sumulat ng Jardín de flores [Hardin ng mga Bulaklak]; at sa totoo lang, hindi ko matiyak kung alin sa dalawang aklat ang mas totoo, o, sa mas mabuting pagsasabi, ang hindi gaanong sinungaling; ang masasabi ko lamang ay mapupunta ito sa bakuran dahil sa pagiging walang katuturan at mapagmataas. Barbero: Ang sumusunod dito ay ang Florimorte de Hircania,—sabi ng barbero. Kura: Narito pala si Ginoong Florimorte?—tugon ng kura.—Kung gayon, sa aking pananampalataya, mapupunta siya agad sa bakuran, sa kabila ng kakaiba niyang pagkasilang at bantog na mga pakikipagsapalaran; sapagkat walang ibang mararating ang tigas at tuyot ng kanyang estilo. Sa bakuran siya at ang isa pang iyan, Ginang Katiwala. Katiwala: Masusunod po, ginoo ko,—sagot niya; at buong galak niyang isinasagawa ang iniuutos sa kanya. Barbero: Ito ang El Caballero Platir [Ang Kabalyerong si Platir],—sabi ng barbero. Kura: Lumang aklat ito,—sabi ng kura,—at wala akong makitang anuman dito na karapat-dapat sa kapatawaran. Samahan nito ang iba nang walang pagtutol. At gayon nga ang ginawa. Binuksan ang isa pang aklat at nakita nilang ang pamagat nito ay El Caballero de la Cruz [Ang Kabalyero ng Krus]. Kura: Dahil sa napakabanal na pangalang taglay ng aklat na ito, maaari sanang patawarin ang kamangmangan nito; ngunit karaniwan ding sinasabi: “sa likod ng krus ay naroon ang diyablo”; sa apoy ito! Kumuha ang barbero ng isa pang aklat at sinabi: Barbero: Ito ang Espejo de caballerías [Salamin ng Kabalyeriya]. Kura: Kilala ko na ang ginoong iyan,—sabi ng kura.—Naririyan si Ginoong Reinaldos de Montalbán kasama ang kanyang mga kaibigan at kasamahan, na higit pang magnanakaw kaysa kay Caco, at ang Labindalawang Kapares, kasama ang makatotohanang mananalaysay na si Turpín; at sa totoo lang, naiisip kong hatulan sila ng habambuhay na pagpapatapon lamang, dahil man lamang may bahagi sila sa likha ng bantog na si Mateo Boyardo, na pinagkunan din ng sinulid sa paghabi ng kanyang tela ng Kristiyanong makatang si Ludovico Ariosto; na kung matagpuan ko rito na nagsasalita sa wikang hindi kanya, ay hindi ko siya igagalang kahit kaunti; ngunit kung nagsasalita siya sa sarili niyang wika, ipapatong ko siya sa ibabaw ng aking ulo. Barbero: Ngunit mayroon ako nito sa wikang Italyano,—sabi ng barbero,—pero hindi ko ito naiintindihan. Kura: At hindi rin mabuting maintindihan ninyo ito,—sagot ng kura;—at dito ay mapatatawad sana natin ang ginoong kapitan kung hindi na niya ito dinala sa Espanya at ginawang Kastila; sapagkat inalis niya rito ang malaking bahagi ng likas nitong halaga, at ganoon din ang gagawin ng lahat ng magnanais na isalin sa ibang wika ang mga aklat na nasa taludtod: sapagkat, gaano man kaingat at kahusay sila, hindi nila kailanman maaabot ang antas na taglay ng mga ito sa kanilang unang pagsilang. Sinasabi ko, kung gayon, na ang aklat na ito, at ang lahat ng matatagpuang tumatalakay sa mga bagay na ito ng Pransiya, ay itapon at ilagak sa isang tuyong balon, hanggang sa mapag-isipang mabuti kung ano ang gagawin sa mga ito, maliban sa isang Bernardo del Carpio na umiikot diyan at sa isa pang tinatawag na Roncesvalles; sapagkat ang mga ito, pagdating sa aking mga kamay, ay mapupunta sa mga kamay ng katiwala, at mula sa mga iyon ay sa mga kamay ng apoy, nang walang anumang kapatawaran. Pinagtibay ng barbero ang lahat, at itinuring niya itong mabuti at napakatumpak, sapagkat batid niyang napakabuting Kristiyano ng kura at napakamapagmahal sa katotohanan, kaya hindi ito magsasabi ng iba kahit kapalit ang lahat ng bagay sa mundo. At, pagbukas ng isa pang aklat, nakita niyang iyon ay ang Palmerín de Oliva, at katabi nito ang isa pang tinatawag na Palmerín de Inglaterra; at nang makita ito ng lisensiyado, sinabi niya: Kura: Ang oliva [punong olibo] na iyan ay sibakin agad at sunugin, hanggang hindi na matira kahit ang abo nito; at ang palmang iyan ng Inglaterra ay ingatan at alagaan bilang bagay na walang kapantay, at gawan ito ng isa pang kahon na tulad ng natagpuan ni Alejandro sa mga samsam kay Dario, na itinalaga niya upang doon itago ang mga akda ng makatang si Homero. Ang aklat na ito, kumpare, ay kapita-pitagan dahil sa dalawang bagay: una, dahil napakahusay nito sa ganang sarili; at ikalawa, dahil sinasabing isinulat ito ng isang matalinong hari ng Portugal. Ang lahat ng pakikipagsapalaran sa kastilyo ng Miraguarda ay napakahusay at may malaking kasiningan; ang mga pananalita, magalang at malinaw, na nag-iingat at gumagalang sa kaangkupan ng nagsasalita nang may malaking kawastuhan at pang-unawa. Kaya sinasabi ko, kung hindi tututol ang inyong mabuting palagay, Ginoong Maese Nicolás, na ito at ang Amadís de Gaula ay makaligtas sa apoy, at ang lahat ng iba pa, nang wala nang pagsisiyasat o pagsusuri, ay mapuksa. Barbero: Hindi, kumpare,—tugon ng barbero;—sapagkat ang hawak ko rito ay ang bantog na Don Belianís. Kura: Iyan naman,—tugon ng kura,—kasama ang ikalawa, ikatlo at ikaapat na bahagi, ay nangangailangan ng kaunting ruibarbo upang mapurga ang labis nilang init ng ulo, at kailangang alisin sa kanila ang lahat ng tungkol sa kastilyo ng Katanyagan at iba pang kawalang-kabuluhan na mas mahalaga pa; para rito ay binibigyan sila ng palugit na para sa mga nasa ibayong-dagat, at ayon sa kanilang pagbabago ay kaaawaan sila o parurusahan; at samantala, itago ninyo sila, kumpare, sa inyong bahay, ngunit huwag ninyong ipabasa kaninuman. Barbero: Masusunod,—sagot ng barbero. At, dahil ayaw na niyang mapagod pa sa pagbabasa ng mga aklat ng kabalyeriya, inutusan niya ang katiwala na kunin ang lahat ng malalaki at itapon ang mga ito sa bakuran. Hindi iyon sinabi sa isang hangal o bingi, kundi sa isang higit na sabik na sunugin ang mga iyon kaysa maghabi ng tela, gaano man kalaki at kanipis; at, nang dakmain ang halos walo nang sabay, inihagis niya ang mga ito sa bintana. Dahil marami ang kinuha niya nang sabay, nahulog ang isa sa paanan ng barbero, na naibigang tingnan kung kanino iyon, at nakita niyang nakasulat: Historia del famoso caballero Tirante el Blanco [Kasaysayan ng Tanyag na Kabalyerong si Tirante el Blanco]. Kura: Diyos ko!—sabi ng kura, na napasigaw nang malakas.—Narito pala ang Tirante el Blanco! Ibigay ninyo sa akin, kumpare; sapagkat sa palagay ko ay nakatagpo ako rito ng isang kayamanan ng kasiyahan at isang minahan ng libangan. Narito si Don Quirieleisón de Montalbán, magiting na kabalyero, at ang kanyang kapatid na si Tomás de Montalbán, at ang kabalyerong si Fonseca, pati ang labanan ng magiting na si Tirante sa alano [malaking asong pangaso], at ang matatalinong biro ng dalagang si Placerdemivida [Ligaya ng Aking Buhay], pati ang mga pag-ibig at panlilinlang ng balong si Reposada [Mahinahon], at ang Ginang Emperatris, na umiibig kay Hipólito, ang kanyang eskudero. Sinasabi ko sa inyo ang totoo, kumpare, na, dahil sa estilo nito, ito ang pinakamahusay na aklat sa mundo: dito ay kumakain ang mga kabalyero, at natutulog, at namamatay sa kanilang mga higaan, at gumagawa ng testamento bago mamatay, at iba pang bagay na wala sa lahat ng iba pang aklat na ganitong uri. Gayunpaman, sinasabi ko sa inyo na nararapat sa sumulat nito, dahil hindi niya sinadya ang ganoon karaming kahangalan, na ipadala siya sa mga galera habambuhay. Iuwi ninyo ito at basahin, at makikita ninyong totoo ang lahat ng sinabi ko tungkol dito. Barbero: Gayon nga,—sagot ng barbero;—ngunit, ano ang gagawin natin sa maliliit na aklat na natitira? Kura: Ang mga ito,—sabi ng kura,—marahil ay hindi tungkol sa kabalyeriya, kundi mga aklat ng tula. At nang buksan niya ang isa, nakita niyang ito ay ang La Diana [nobelang pastoral] ni Jorge de Montemayor, at sinabi niya, sa paniniwalang ang lahat ng iba pa ay kauri nito: Kura: Hindi nararapat sunugin ang mga ito, tulad ng iba, sapagkat hindi sila nakagagawa at hindi makagagawa ng pinsalang ginawa ng mga aklat ng kabalyeriya; sapagkat mga aklat sila ng pang-unawa, na hindi nakapipinsala sa iba. Pamangkin: Ay, ginoo!—sabi ng pamangkin.—Maaari po ninyong ipasunog ang mga iyan, gaya ng iba, sapagkat hindi malayong, kapag gumaling na ang aking tiyo sa sakit ng kabalyeriya, sa pagbasa ng mga ito ay maisipan niyang maging pastol at maglibot sa mga gubat at parang, umaawit at tumutugtog; at, ang mas masama pa, maging makata; na, ayon sa sinasabi, ay sakit na walang lunas at nakahahawa. Kura: Totoo ang sinasabi ng dalagang ito,—sabi ng kura,—at mabuting alisin sa harap ng ating kaibigan ang ganitong sagabal at tukso. At, yamang nagsimula tayo sa La Diana ni Montemayor, ang palagay ko ay huwag itong sunugin, kundi alisin lamang dito ang lahat ng tungkol sa pantas na si Felicia at sa tubig na engkantado, at halos lahat ng tulang may mahahabang taludtod, at manatili na rito, sa mabuting kapalaran, ang prosa, at ang karangalang maging una sa ganitong mga aklat. Barbero: Ang sumusunod dito,—sabi ng barbero,—ay ang La Diana na tinatawag na ikalawa, ng Salmantino [taga-Salamanca]; at ito, isa pang may gayunding pangalan, na ang may-akda ay si Gil Polo. Kura: Kung gayon, ang sa Salmantino,—tugon ng kura,—ay samahan at dagdagan ang bilang ng mga hinatulan sa bakuran, at ang kay Gil Polo ay ingatan na para bang kay Apolo mismo; at magpatuloy kayo, kumpare, at magmadali tayo, sapagkat gumagabi na. Barbero: Ang aklat na ito,—sabi ng barbero, habang binubuksan ang isa pa,—ay ang Los diez libros de Fortuna de Amor [Ang Sampung Aklat ng Kapalaran ng Pag-ibig], na isinulat ni Antonio de Lofraso, makatang taga-Sardinia. Kura: Saksi ang mga orden na aking tinanggap,—sabi ng kura,—na mula nang si Apolo ay maging Apolo, at ang mga musa ay mga musa, at ang mga makata ay mga makata, ay wala pang naisulat na aklat na kasing-katawa-tawa at kasing-walang-katuturan niyan, at na, sa sarili nitong landas, ito ang pinakamahusay at pinakanatatangi sa lahat ng nailabas sa liwanag ng mundo sa ganitong uri; at ang hindi pa nakabasa nito ay maaaring ituring na hindi pa siya kailanman nakabasa ng anumang kasiya-siya. Ibigay ninyo sa akin, kumpare, sapagkat higit kong pinahahalagahan ang pagkatagpo rito kaysa kung bigyan ako ng isang sotana ng raja [mamahaling telang lana] ng Florencia. Itinabi niya ito nang may napakalaking kasiyahan, at nagpatuloy ang barbero, na nagsasabi: Barbero: Ang mga sumusunod ay ang El Pastor de Iberia [Ang Pastol ng Iberia], Ninfas de Henares [Mga Diwata ng Henares] at Desengaños de celos [Mga Pagkamulat sa Panibugho]. Kura: Kung gayon ay wala nang ibang gagawin,—sabi ng kura,—kundi isuko sila sa sekular na bisig ng katiwala; at huwag nang itanong sa akin kung bakit, sapagkat hindi na iyon matatapos. Barbero: Ang sumusunod ay ang El Pastor de Fílida [Ang Pastol ni Fílida]. Kura: Hindi pastol iyan,—sabi ng kura,—kundi isang napakatalinong taong-palasyo; ingatan ito bilang mamahaling hiyas. Barbero: Ang malaking ito na kasunod,—sabi ng barbero,—ay pinamagatang Tesoro de varias poesías [Kayamanan ng Iba’t Ibang Tula]. Kura: Kung hindi sana ganoon karami ang mga ito,—sabi ng kura,—lalo sana silang napahalagahan; kailangang gamasin at linisin ang aklat na ito sa ilang kababaang nasa gitna ng mga kadakilaan nito. Ingatan ito, sapagkat kaibigan ko ang may-akda nito, at bilang paggalang sa iba pa niyang mas magiting at matayog na akdang naisulat. Barbero: Ito,—patuloy ng barbero,—ang El Cancionero de López Maldonado [Ang Aklat ng mga Awit ni López Maldonado]. Kura: Ang may-akda rin ng aklat na iyan,—tugon ng kura,—ay matalik kong kaibigan, at ang kanyang mga tula sa sarili niyang bibig ay nakapagpapamangha sa nakaririnig; at ganoon katamis ang tinig na ipinang-aawit niya sa mga ito, na nakabibighani. Medyo mahaba siya sa mga tulang-pastol, ngunit kailanman ay hindi naging sobra ang mabuti: ingatan ito kasama ng mga pinili. Ngunit, anong aklat iyang katabi nito? Barbero: Ang La Galatea, ni Miguel de Cervantes,—sabi ng barbero. Kura: Maraming taon nang matalik kong kaibigan ang Cervantes na iyan, at alam kong mas bihasa siya sa mga kasawian kaysa sa mga taludtod. May kaunting mahusay na paglikha ang kanyang aklat; may iminumungkahi, ngunit walang tinatapos: kailangang hintayin ang ikalawang bahaging ipinangangako niya; baka sa pagtutuwid ay makamtan nito nang lubos ang awang ipinagkakait dito ngayon; at, habang hinihintay iyon, ikulong ninyo ito sa inyong tirahan, kumpare. Barbero: Masusunod,—sagot ng barbero.—At narito ang tatlo, magkakasama: ang La Araucana ni Don Alonso de Ercilla; ang La Austríada ni Juan Rufo, konsehal ng Córdoba; at ang El Monserrato ni Cristóbal de Virués, makatang taga-Valencia. Kura: Ang tatlong aklat na iyan,—sabi ng kura,—ang pinakamahuhusay na naisulat sa tulang epiko sa wikang Kastila, at maaaring makipagtagisan sa pinakatanyag ng Italya: ingatan ang mga ito bilang pinakamayayamang hiyas ng tula na taglay ng Espanya. Napagod ang kura sa pagtingin pa ng mga aklat; kaya, nang walang pagtatangi, ninais niyang sunugin na ang lahat ng iba pa; ngunit may nabuksan na ang barbero, na ang pangalan ay Las lágrimas de Angélica [Ang mga Luha ni Angélica]. Kura: Iluluha ko sana ang mga iyon,—sabi ng kura nang marinig ang pangalan,—kung ang ganyang aklat ay ipinasunog ko; sapagkat ang may-akda nito ay isa sa mga bantog na makata ng mundo, hindi lamang ng Espanya, at napakahusay niya sa pagsasalin ng ilang kuwento ni Ovidio. ============================================================================== KABANATA VII: TUNGKOL SA IKALAWANG PAGLALAKBAY NG ATING MABUTING KABALYERONG SI DON QUIJOTE DE LA MANCHA ============================================================================== Habang nasa ganito sila, nagsimulang sumigaw si Don Quijote, na nagsasabing: Don Quijote: Dito, dito, magigiting na kabalyero; dito’y kailangang ipamalas ang lakas ng inyong magigiting na bisig, pagkat ang mga taga-palasyo ang nakalalamang sa torneo. Dahil sa pagsugod sa ingay at kaguluhang ito, hindi na itinuloy ang pagsusuri sa iba pang mga aklat na natitira; kaya pinaniniwalaang napunta sa apoy, nang hindi nakikita ni naririnig, ang La Carolea at ang León de España [Ang Leon ng Espanya], kasama ang Los Hechos del Emperador [Ang mga Gawa ng Emperador], na isinulat ni Don Luis de Ávila, na walang alinlangang kabilang sa mga natitira; at marahil, kung nakita ang mga ito ng kura, hindi sana dinanas ng mga ito ang ganoon kabagsik na hatol. Nang datnan nila si Don Quijote, nakabangon na siya sa kama, at nagpapatuloy sa kanyang mga sigaw at kahibangan, nagtataga nang pasulong at pabalik sa lahat ng dako, at gising na gising na para bang hindi siya kailanman natulog. Niyakap nila siya, at sapilitang ibinalik sa higaan; at, nang mahimasmasan siya nang kaunti, humarap siya sa kura at sinabi rito: Don Quijote: Tunay nga, Ginoong Arsobispo Turpín, malaking kahihiyan sa ating mga tinatawag na Labindalawang Kapares na pabayaan, nang ganoon-ganoon na lamang, na makamit ng mga kabalyerong taga-palasyo ang tagumpay sa torneong ito, gayong tayong mga mapagsapalaran ang nagkamit ng gantimpala sa tatlong nagdaang araw. Kura: Tumahimik na kayo, ginoong kumpare,—sabi ng kura,—at loloobin ng Diyos na magbago ang kapalaran, at ang natatalo ngayon ay mapanalunan bukas; at asikasuhin muna ninyo ang inyong kalusugan sa ngayon, sapagkat sa tingin ko ay labis kayong pagod, kung hindi man malubha ang inyong sugat. Don Quijote: Sugatan ay hindi,—sabi ni Don Quijote,—ngunit lamog at bugbog, walang alinlangan diyan; pagkat ang bastardong iyon na si Don Roldán ay pinagpapalo ako ng katawan ng isang ensina [uri ng matigas na punong-kahoy], at lahat ay dahil sa inggit, pagkat nakikita niyang ako lamang ang katapat ng kanyang mga kagitingan. Datapwat hindi ako tatawaging Reinaldos de Montalbán kung, pagbangon ko sa higaang ito, ay hindi ko siya pagbabayarin, sa kabila ng lahat ng kanyang mga engkanto; at, sa ngayon, dulutan ninyo ako ng pagkain, pagkat batid kong iyan ang pinakamakabubuti sa akin, at ipaubaya na sa akin ang aking paghihiganti. Gayon nga ang ginawa nila: pinakain nila siya, at nakatulog siyang muli, at sila naman ay namangha sa kanyang kabaliwan. Nang gabing iyon ay sinunog at tinupok ng katiwala ang lahat ng aklat na nasa bakuran at sa buong bahay, at may mga nasunog marahil na karapat-dapat sanang ingatan sa mga arkibo magpakailanman; ngunit hindi ito pinahintulutan ng kanilang kapalaran at ng katamaran ng tagasuri; at sa gayon ay natupad sa kanila ang kasabihang kung minsan ay ang mga matuwid ang nagbabayad para sa mga makasalanan. Isa sa mga lunas na ibinigay noon ng kura at ng barbero para sa sakit ng kanilang kaibigan ay ang pagpaderan at pagsarhan nang tuluyan ang silid ng mga aklat, upang hindi niya matagpuan ang mga ito pagbangon niya—baka, kapag inalis ang sanhi, ay matigil ang bunga—at ang sabihing isang engkantador ang tumangay sa mga ito, kasama ang silid at lahat; at ganoon nga ang ginawa, nang napakabilis. Makalipas ang dalawang araw ay bumangon si Don Quijote, at ang una niyang ginawa ay puntahan ang kanyang mga aklat; at, dahil hindi niya matagpuan ang silid kung saan niya ito iniwan, palakad-lakad siya sa iba’t ibang dako, hinahanap ito. Pumupunta siya sa dating kinaroroonan ng pinto, at kinakapa ito ng kanyang mga kamay, at paikot-ikot niyang iginagala ang kanyang mga mata sa lahat ng dako, nang walang sinasabing anuman; ngunit, matapos ang mahabang sandali, tinanong niya ang kanyang katiwala kung saang dako naroon ang silid ng kanyang mga aklat. Ang katiwala, na naturuan na nang mabuti kung ano ang dapat isagot, ay nagsabi sa kanya: Katiwala: Anong silid, o anong ano pa man, ang hinahanap po ninyo? Wala nang silid ni mga aklat sa bahay na ito, sapagkat ang lahat ay tinangay ng demonyo mismo. Pamangkin: Hindi po demonyo,—tugon ng pamangkin,—kundi isang engkantador na dumating sakay ng isang ulap isang gabi, pagkaraan ng araw na umalis kayo rito, at, pagkababa mula sa isang dambuhalang ahas na kanyang sinasakyan, pumasok siya sa silid, at hindi ko alam kung ano ang ginawa niya sa loob, sapagkat makalipas ang maikling sandali ay lumabas siyang lumilipad sa bubong, at iniwan niyang puno ng usok ang bahay; at, nang maisipan naming tingnan kung ano ang kanyang ginawa, wala na kaming nakitang aklat ni silid; ang tanging natatandaan lamang namin nang mabuti ng katiwala ay na, sa pag-alis ng masamang matandang iyon, sinabi niya nang malakas na, dahil sa lihim na pagkagalit niya sa may-ari ng mga aklat at silid na iyon, iniwan niya sa bahay na iyon ang pinsalang makikita pagkatapos. Sinabi rin niya na ang pangalan niya ay ang pantas na si Muñatón. Don Quijote: Frestón ang sinabi niya marahil,—sabi ni Don Quijote. Katiwala: Hindi ko po alam,—tugon ng katiwala,—kung Frestón o Fritón ang pangalan niya; ang alam ko lamang ay nagtatapos sa tón ang kanyang pangalan. Don Quijote: Ganoon nga,—sabi ni Don Quijote,—pagkat iyan ay isang pantas na engkantador, malaking kaaway ko, na may galit sa akin, pagkat batid niya sa pamamagitan ng kanyang mga sining at karunungan na, sa pagdaan ng panahon, ako ay makikipaglaban nang isahan sa isang kabalyerong kanyang tinatangkilik, at siya ay aking gagapiin, nang hindi niya ito mahahadlangan, kaya sinisikap niyang gawan ako ng lahat ng kapighatiang kaya niya; ngunit sinasabi ko sa kanya na hindi niya masasalungat ni maiiwasan ang itinakda ng langit. Pamangkin: Sino po ang nag-aalinlangan diyan?—sabi ng pamangkin.—Ngunit sino po ang nagsasangkot sa inyo, tiyo, sa ganyang mga away? Hindi po ba mas mabuting manatili kayong tahimik sa inyong bahay at huwag nang gumala sa mundo upang maghanap ng tinapay na higit pa sa trigo, nang hindi iniisip na marami ang pumupunta upang kumuha ng lana at umuuwing sila ang nagupitan? Don Quijote: O pamangkin ko,—tugon ni Don Quijote,—at kay laki ng iyong pagkakamali! Bago pa ako magupitan, nabunot at naahit ko na ang balbas ng sinumang magtangkang humipo kahit sa dulo ng iisa kong buhok. Hindi na siya ibig sagutin pa ng dalawa, sapagkat nakita nilang nag-iinit na ang kanyang ulo. Ang nangyari nga ay nanatili siya sa bahay nang labinlimang araw nang napakatahimik, nang walang ipinakikitang tanda na ibig niyang ulitin ang kanyang mga unang kahibangan, at sa mga araw na iyon ay nagkaroon siya ng lubhang nakatutuwang mga usapan kasama ang kanyang dalawang kumpare, ang kura at ang barbero, tungkol sa sinasabi niya na ang bagay na pinakakailangan ng mundo ay ang mga kabalyerong gala, at ang muling pagbuhay rito ng kabalyeriyang gala. Kung minsan ay sinasalungat siya ng kura at kung minsan ay sinasang-ayunan, sapagkat kung hindi niya gagawin ang ganitong pakana, walang paraan upang makasundo siya. Sa panahong ito, sinuyo ni Don Quijote ang isang magsasaka na kanyang kapitbahay, isang taong marangal—kung maibibigay man ang titulong ito sa isang mahirap—ngunit napakakaunti ng asin sa bumbunan. Sa madaling salita, napakarami ng sinabi niya rito, ng kanyang panghihikayat at pangako, kaya nagpasiya ang kawawang taga-bukid na sumama sa kanya at maglingkod bilang kanyang eskudero. Sinasabi sa kanya ni Don Quijote, bukod sa iba pang mga bagay, na maghanda siyang sumama sa kanya nang maluwag sa loob, sapagkat maaaring may mangyaring pakikipagsapalaran na sa isang kisap-mata ay makapagwagi siya ng isang ínsula [pulo], at iwan niya roon ang magsasaka bilang gobernador nito. Dahil sa mga pangakong ito at sa iba pang tulad nito, iniwan ni Sancho Panza, na siyang pangalan ng magsasaka, ang kanyang asawa at mga anak at naglingkod bilang eskudero ng kanyang kapitbahay. Pagkatapos ay inasikaso ni Don Quijote ang paghahanap ng salapi; at, sa pagbebenta ng isang bagay at pagsasangla ng iba, at pagbebenta ng lahat nang palugi, nakalikom siya ng sapat na halaga. Kumuha rin siya ng isang rodela [bilog na kalasag], na hiniram niya sa isang kaibigan, at, matapos ayusin ang sira niyang kasko sa abot ng kanyang makakaya, ipinaalam niya sa kanyang eskuderong si Sancho ang araw at oras na balak niyang lumakad, upang maihanda nito ang anumang sa tingin nito ay pinakakailangan nito. Higit sa lahat ay ibinilin niya rito na magdala ng alporhas; at sinabi nitong magdadala siya, at balak din niyang dalhin ang isang napakahusay na asnong pag-aari niya, sapagkat hindi siya sanay na maglakad nang malayo. Sa bagay ng asno ay nag-alinlangan nang kaunti si Don Quijote, iniisip kung may naaalala siyang kabalyerong gala na nagsama ng eskuderong nakasakay nang paasno, ngunit wala siyang naalala kahit isa; gayunman, sa kabila nito, ipinasiya niyang dalhin nito ang asno, sa balak na bigyan ito ng mas marangal na masasakyan sa unang pagkakataon, sa pamamagitan ng pag-agaw ng kabayo ng unang bastos na kabalyerong makasalubong niya. Naglaan siya ng mga kamisa at ng iba pang mga bagay na makakaya niya, alinsunod sa payong ibinigay sa kanya ng may-ari ng tuluyan; at nang magawa at matupad ang lahat ng ito, nang hindi nagpapaalam si Panza sa kanyang mga anak at asawa, ni si Don Quijote sa kanyang katiwala at pamangkin, isang gabi ay umalis sila sa nayon nang walang taong nakakita sa kanila; at sa gabing iyon ay napakalayo ng kanilang nilakbay, kaya sa pagbubukang-liwayway ay tiwala na silang hindi na sila matatagpuan kahit hanapin pa sila. Nakasakay si Sancho Panza sa kanyang asno na parang isang patriyarka, dala ang kanyang alporhas at ang kanyang sisidlang-balat ng alak, at may malaking pananabik na makita na ang sarili bilang gobernador ng ínsula na ipinangako sa kanya ng kanyang amo. Nagkataong tinahak ni Don Quijote ang siya ring landas at daan na tinahak niya sa kanyang unang paglalakbay, na dumaan sa kapatagan ng Montiel, na nilakbay niya nang hindi gaanong nahihirapan kaysa noong nakaraan, sapagkat, dahil umaga pa at pahilis ang tama sa kanila ng mga sinag ng araw, hindi sila napapagod. Sinabi noon ni Sancho Panza sa kanyang amo: Sancho Panza: Tandaan po ninyo, panginoong kabalyerong gala, na huwag sanang malimutan ninyo ang ipinangako ninyo sa akin tungkol sa ínsula; sapagkat kaya ko itong pamahalaan, gaano man kalaki. Dito ay sumagot sa kanya si Don Quijote: Don Quijote: Dapat mong malaman, kaibigang Sancho Panza, na naging kaugaliang laganap ng mga sinaunang kabalyerong gala ang gawing gobernador ang kanilang mga eskudero ng mga ínsula o kahariang kanilang napagwagian, at ipinasiya kong huwag mawala dahil sa akin ang ganitong kaugalian ng pagtanaw ng utang na loob; bagkus, balak ko pang higitan ito: sapagkat sila, kung minsan, at marahil kadalasan, ay naghihintay hanggang tumanda ang kanilang mga eskudero; at, kapag sawa na ang mga ito sa paglilingkod at sa pagdanas ng masasamang araw at mas masasamang gabi, binibigyan nila ang mga ito ng anumang titulo ng konde, o, kung sukdulan na, ng markes, ng anumang lambak o lalawigang hindi gaanong mahalaga; ngunit, kung mabubuhay ka at mabubuhay ako, maaaring mangyari na bago pa lumipas ang anim na araw ay makapagwagi ako ng isang kahariang may iba pang kahariang nakapailalim dito, na angkop na angkop upang koronahan kita bilang hari ng isa sa mga iyon. At huwag mong ituring na kalabisan ito, sapagkat may mga bagay at pangyayaring sumasapit sa ganitong mga kabalyero sa mga paraang hindi pa kailanman nakita ni naisip, kaya madali kitang mabibigyan ng higit pa sa ipinangako ko sa iyo. Sancho Panza: Kung ganoon,—tugon ni Sancho Panza,—kung ako’y magiging hari sa pamamagitan ng isa sa mga himalang sinasabi ninyo, kahit papaano, si Juana Gutiérrez, ang aking kabiyak, ay magiging reyna, at ang aking mga anak ay mga prinsipe. Don Quijote: Aba, sino ang nag-aalinlangan diyan?—tugon ni Don Quijote. Sancho Panza: Ako po ang nag-aalinlangan,—tugon ni Sancho Panza;—sapagkat sa palagay ko, kahit magpaulan pa ang Diyos ng mga kaharian sa lupa, wala ni isang babagay sa ulo ni Mari Gutiérrez. Alamin po ninyo, panginoon, na hindi siya nagkakahalaga ng dalawang maravedí [maliit na baryang tanso] bilang reyna; mas babagay sa kanya ang maging kondesa, at kahit iyon ay sa tulong pa ng Diyos. Don Quijote: Ipagkatiwala mo iyan sa Diyos, Sancho,—tugon ni Don Quijote,—at ibibigay Niya ang pinakaangkop sa kanya; ngunit huwag mong pababain nang ganyan ang iyong loob, na masisiyahan ka na sa anumang mas mababa pa sa pagiging adelantado [gobernador ng lalawigan]. Sancho Panza: Hindi ko po gagawin iyon, panginoon ko,—tugon ni Sancho;—lalo na at napakadakilang amo ang mayroon ako sa inyo, na makapagbibigay sa akin ng lahat ng nababagay sa akin at kaya kong pasanin. ============================================================================== KABANATA VIII: TUNGKOL SA MABUTING KINALABASANG TINAMO NG MAGITING NA SI DON QUIJOTE SA NAKATATAKOT AT KAILANMA'Y HINDI NAISIP NA PAKIKIPAGSAPALARAN SA MGA GILINGANG-HANGIN, KASAMA ANG IBA PANG MGA PANGYAYARING KARAPAT-DAPAT SA MASAYANG PAGGUNITA ============================================================================== Sa sandaling iyon, natanaw nila ang tatlumpu o apatnapung gilingang-hangin na naroroon sa kapatagang iyon; at, nang makita ni Don Quijote ang mga ito, sinabi niya sa kanyang eskudero: Don Quijote: Ang kapalaran ay gumagabay sa ating mga gawain nang higit na mabuti kaysa sa maaari nating hangarin; pagkat tingnan mo roon, kaibigang Sancho Panza, kung saan lumilitaw ang tatlumpu, o kaunti pang higit, na mga dambuhalang higante, na balak kong kalabanin at kitlan ng buhay, silang lahat, at sa mga samsam mula sa kanila ay magsisimula tayong yumaman; sapagkat ito ay makatarungang digmaan, at malaking paglilingkod sa Diyos ang alisin ang ganoong masamang binhi sa balat ng lupa. Sancho Panza: Anong mga higante?—sabi ni Sancho Panza. Don Quijote: Iyong mga nakikita mo roon,—tugon ng kanyang amo,—na mahahaba ang bisig, sapagkat ang ilan sa kanila ay karaniwang may mga bisig na halos dalawang legua [sukat ng layo, mga limang kilometro] ang haba. Sancho Panza: Tingnan po ninyo,—tugon ni Sancho,—na ang mga nakikita roon ay hindi mga higante, kundi mga gilingang-hangin, at ang tila mga bisig nila ay ang mga pakpak, na, kapag pinaiikot ng hangin, ang nagpapaikot sa batong panggiling. Don Quijote: Halatang-halata,—tugon ni Don Quijote,—na hindi ka bihasa sa bagay na ito ng mga pakikipagsapalaran: sila ay mga higante; at kung natatakot ka, lumayo ka riyan, at magdasal ka habang ako ay makikipagsagupa sa kanila sa isang mabangis at di-pantay na labanan. At, pagkasabi nito, tinadyakan niya ng espuwela ang kanyang kabayong si Rocinante, nang hindi pinapansin ang mga sigaw ng kanyang eskuderong si Sancho, na nagbababala sa kanya na, walang anumang alinlangan, mga gilingang-hangin, at hindi mga higante, ang mga sasalakayin niya. Ngunit lubha siyang nakatitiyak na mga higante ang mga iyon, kaya hindi niya naririnig ang mga sigaw ng kanyang eskuderong si Sancho, ni napapansin, kahit napakalapit na niya, kung ano ang mga iyon; bagkus ay sumisigaw siya nang malakas: Don Quijote: Huwag magsitakas, O mga duwag at hamak na nilalang; pagkat iisang kabalyero lamang ang sa inyo’y sumasalakay. Nang sandaling iyon ay umihip ang kaunting hangin at nagsimulang gumalaw ang malalaking pakpak, at nang makita ito ni Don Quijote, sinabi niya: Don Quijote: Kahit higit pang bisig ang inyong igalaw kaysa sa higanteng si Briareo, ito’y pagbabayaran ninyo sa akin. At, pagkasabi nito, at buong pusong ipinagkatiwala ang sarili sa kanyang ginang na si Dulcinea, na hinihiling na saklolohan siya nito sa ganoong kagipitan, nakakubling mabuti sa likod ng kanyang rodela [bilog na kalasag], nakaumang ang sibat, sumugod siya sa buong tulin ng takbo ni Rocinante at sinalakay ang unang gilingang nasa harapan niya; at, nang tusukin niya ng sibat ang pakpak, pinaikot ito ng hangin nang may gayong bagsik na nagkapira-piraso ang sibat, at hinila nito ang kabayo at ang kabalyero, na gumulong nang lubhang bugbog sa kapatagan. Dumating si Sancho Panza upang saklolohan siya, sa buong bilis ng takbo ng kanyang asno, at pagdating niya ay natagpuan niyang hindi na ito makakilos: gayon kalakas ang pagkakabagsak sa kanya ni Rocinante. Sancho Panza: Diyos ko po!—sabi ni Sancho.—Hindi ba sinabi ko na po sa inyo na tingnan ninyong mabuti ang inyong ginagawa, na mga gilingang-hangin lamang ang mga iyon, at walang hindi makaaalam niyon maliban sa sinumang may ganoon ding mga gilingan sa ulo? Don Quijote: Tumahimik ka, kaibigang Sancho,—tugon ni Don Quijote,—pagkat ang mga bagay ng digmaan, higit sa iba, ay laging napapailalim sa walang tigil na pagbabago; lalo na’t sa palagay ko, at iyan ang totoo, ang pantas na si Frestón, na nagnakaw ng aking silid at mga aklat, ay ginawang mga gilingan ang mga higanteng ito upang agawin sa akin ang karangalan ng pagtalo sa kanila: gayon kalaki ang kanyang galit sa akin; ngunit, sa huli’t huli, kakaunti ang magagawa ng kanyang masasamang sining laban sa kabutihan ng aking espada. Sancho Panza: Loobin nawa iyan ng Diyos, yamang kaya Niya,—tugon ni Sancho Panza. At, nang matulungan niya itong makatayo, muli itong sumakay kay Rocinante, na halos nalinsad ang balikat. At, habang pinag-uusapan ang nagdaang pakikipagsapalaran, ipinagpatuloy nila ang daan patungong Puerto Lápice, sapagkat sinasabi ni Don Quijote na doon ay hindi maaaring hindi sila makatagpo ng marami at iba’t ibang pakikipagsapalaran, dahil iyon ay lugar na lubhang dinaraanan ng mga manlalakbay; ngunit labis siyang nalulungkot dahil nawalan siya ng sibat; at, nang sabihin niya ito sa kanyang eskudero, sinabi niya rito: Don Quijote: Naaalala kong nabasa ko na isang kabalyerong Kastila, na nagngangalang Diego Pérez de Vargas, nang mabali ang kanyang espada sa isang labanan, ay pumutol mula sa isang ensina [uri ng matigas na punong-kahoy] ng isang mabigat na sanga o katawan ng puno, at sa pamamagitan nito ay gumawa siya ng gayong mga bagay nang araw na iyon, at nakadurog ng napakaraming Moro, kaya ibinigay sa kanya ang palayaw na Machuca [Tagadurog], at sa gayon, siya at ang kanyang mga inapo ay tinawag, mula sa araw na iyon, na Vargas y Machuca. Sinasabi ko ito sa iyo, sapagkat mula sa unang ensina o roble na aking matagpuan ay balak kong pumutol ng isa pang sangang kasinlaki at kasinghusay niyon, na inaakala ko at balak kong gamitin sa paggawa ng gayong mga kabayanihan, na ituturing mo ang iyong sarili na lubhang mapalad na ikaw ay naging karapat-dapat na makita ang mga iyon at maging saksi sa mga bagay na halos hindi kapani-paniwala. Sancho Panza: Nasa kamay ng Diyos,—sabi ni Sancho;—pinaniniwalaan ko po ang lahat ng iyan gaya ng sinasabi ninyo; ngunit umayos po kayo nang kaunti, sapagkat tila nakahilig kayo sa isang tabi, at marahil iyan ay dahil sa bugbog ng pagkakabagsak. Don Quijote: Iyan nga ang totoo,—tugon ni Don Quijote;—at kung hindi ako dumaraing sa sakit, iyon ay dahil hindi pinahihintulutan ang mga kabalyerong gala na dumaing sa anumang sugat, kahit lumuwa pa ang kanilang bituka sa sugat na iyon. Sancho Panza: Kung ganoon po iyan, wala akong maisasagot,—tugon ni Sancho,—ngunit alam ng Diyos na ikatutuwa ko kung dumaraing kayo kapag may masakit sa inyo. Tungkol sa akin, masasabi kong dadaing ako kahit sa pinakamaliit na sakit na madama ko, maliban na lamang kung ang tuntuning iyan ng hindi pagdaing ay saklaw rin ang mga eskudero ng mga kabalyerong gala. Hindi napigilan ni Don Quijote ang matawa sa kawalang-malay ng kanyang eskudero; kaya ipinaliwanag niya rito na maaari itong dumaing nang malaya, kung kailan at paano man nito ibigin, may gana man o wala; sapagkat hanggang noon ay wala pa siyang nabasang anumang salungat dito sa orden ng kabalyeriya. Sinabi sa kanya ni Sancho na tingnan nito na oras na ng pagkain. Sumagot ang kanyang amo na hindi pa niya ito kailangan sa ngayon; na kumain na lamang ito kailanman nito gustuhin. Sa pahintulot na ito, inayos ni Sancho ang kanyang upo sa abot ng kanyang makakaya sa ibabaw ng kanyang asno, at, inilabas mula sa alporhas ang inilagay niya roon, naglalakad siya at kumakain sa likod ng kanyang amo nang hinay-hinay, at paminsan-minsan ay tinutungga ang sisidlang-balat ng alak, nang may gayong sarap na maiinggit sa kanya ang pinakamaginhawang may-ari ng kainan sa Málaga. At, habang patuloy siyang lumalagok nang madalas sa ganoong paraan, hindi na niya naaalala ang anumang pangakong ginawa sa kanya ng kanyang amo, at hindi niya itinuturing na isang hirap, kundi isang malaking ginhawa, ang gumala upang maghanap ng mga pakikipagsapalaran, gaano man kapanganib ang mga ito. Sa madaling salita, nagpalipas sila ng gabing iyon sa gitna ng ilang punongkahoy, at mula sa isa sa mga iyon ay pumutol si Don Quijote ng isang tuyong sanga na halos maaaring magsilbing sibat, at ikinabit niya roon ang bakal na dulo na inalis niya sa sibat na nabali. Buong gabing iyon ay hindi natulog si Don Quijote, iniisip ang kanyang ginang na si Dulcinea, upang umayon sa kanyang nabasa sa kanyang mga aklat, nang ang mga kabalyero ay nagpapalipas nang walang tulog ng maraming gabi sa mga kagubatan at mga ilang, libang sa mga alaala ng kanilang mga ginang. Hindi ganoon ang pagpapalipas ng gabi ni Sancho Panza, na, palibhasa’y busog ang tiyan, at hindi sa tubig na may chicoria [mapait na halamang ginagawang inuming panlunas], ay tuloy-tuloy na natulog nang buong magdamag; at, kung hindi siya tinawag ng kanyang amo, hindi sana siya magigising ng mga sinag ng araw na tumatama sa kanyang mukha, ni ng awit ng mga ibon, na, marami at lubhang masasaya, ay bumabati sa pagdating ng bagong araw. Pagbangon niya ay tumungga siya sa sisidlang-balat ng alak, at natagpuan niyang medyo mas payat ito kaysa noong nakaraang gabi; at nalungkot ang kanyang puso, sapagkat sa tingin niya ay wala sa kanilang daraanan ang makapupuno agad sa kakulangan nito. Ayaw mag-almusal ni Don Quijote, sapagkat, gaya ng nasabi na, ipinasiya niyang mabuhay sa masasarap na alaala. Bumalik sila sa nasimulan nilang daan patungong Puerto Lápice, at, bandang alas-tres ng hapon, natanaw nila ito. Don Quijote: Dito,—sabi ni Don Quijote, nang matanaw ito,—maaari nating ilubog, kapatid na Sancho Panza, ang ating mga kamay hanggang siko sa tinatawag nilang mga pakikipagsapalaran. Ngunit tandaan mo na, kahit makita mo ako sa pinakamalalaking panganib sa mundo, hindi mo dapat hawakan ang iyong espada upang ipagtanggol ako, maliban na lamang kung makita mong ang mga umaapi sa akin ay mga hampaslupa at mabababang tao, sapagkat sa ganoong kaso ay maaari mo akong tulungan; ngunit kung sila ay mga kabalyero, sa anumang paraan ay hindi ipinahihintulot ni ipinagkakaloob sa iyo ng mga batas ng kabalyeriya na tulungan mo ako, hanggang hindi ka pa nahihirang na kabalyero. Sancho Panza: Tiyak po, panginoon,—tugon ni Sancho,—na lubos kayong masusunod dito; at higit pa, sapagkat ako po, sa ganang akin, ay mapayapa at kaaway ng pakikisangkot sa mga gulo at away. Totoo ngang, sa bagay na pagtatanggol sa aking sarili, hindi ko gaanong papansinin ang mga batas na iyan, sapagkat pinahihintulutan ng mga batas ng Diyos at ng tao na ipagtanggol ng bawat isa ang sarili laban sa sinumang ibig umapi sa kanya. Don Quijote: Iyan din ang sinasabi ko,—tugon ni Don Quijote;—ngunit, sa bagay na pagtulong sa akin laban sa mga kabalyero, kailangan mong pigilin ang iyong likas na silakbo. Sancho Panza: Sinasabi ko pong gayon ang gagawin ko,—tugon ni Sancho,—at iingatan ko ang utos na iyan nang kasingtapat ng pangingilin ko sa araw ng Linggo. Habang nag-uusap sila nang ganito, lumitaw sa daan ang dalawang prayle ng orden ni San Benito, nakasakay sa dalawang dromedaryo: sapagkat hindi mas maliit pa roon ang dalawang mulang sinasakyan nila. Suot nila ang kanilang mga salaming pambiyahe at dala ang kanilang mga payong pang-araw. Sa likod nila ay may dumarating na isang karwahe, na sinasamahan ng apat o limang taong nakakabayo at dalawang tagapag-alaga ng mula na naglalakad. Nakasakay sa karwahe, gaya ng nalaman pagkatapos, ang isang ginang mula sa Vizcaya, na papunta sa Sevilla, kung saan naroon ang kanyang asawa, na tutungo sa Indias upang humawak ng isang napakarangal na katungkulan. Hindi kasama ng ginang ang mga prayle, kahit iisa ang kanilang daan; ngunit, halos hindi pa sila natatanaw ni Don Quijote, nang sabihin niya sa kanyang eskudero: Don Quijote: Kung hindi ako nagkakamali, ito na ang pinakatanyag na pakikipagsapalarang nakita kailanman; pagkat ang mga itim na anyong iyon na lumilitaw roon ay marahil, at walang alinlangang sila nga, ilang engkantador na may tinangay na isang prinsesa sa karwaheng iyon, at kailangang ituwid ko ang baluktot na ito sa buong kapangyarihan ko. Sancho Panza: Mas masahol pa ito kaysa sa mga gilingang-hangin,—sabi ni Sancho.—Tingnan po ninyo, panginoon, na ang mga iyon ay mga prayle ni San Benito, at ang karwahe ay marahil pag-aari ng ilang manlalakbay. Tingnan po ninyo, sinasabi ko, na tingnan ninyong mabuti ang inyong ginagawa, baka linlangin kayo ng demonyo. Don Quijote: Nasabi ko na sa iyo, Sancho,—tugon ni Don Quijote,—na kakaunti ang alam mo sa bagay ng mga pakikipagsapalaran; totoo ang sinasabi ko, at ngayon ay makikita mo. At, pagkasabi nito, nauna siya at pumuwesto sa gitna ng daang dinaraanan ng mga prayle, at, nang makalapit na sila nang sapat na sa tingin niya ay maririnig na nila ang kanyang sasabihin, sinabi niya nang malakas: Don Quijote: O lahing makademonyo at halimaw, bitawan ninyo ngayon din ang matataas na prinsesang sa karwaheng iyan ay inyong dinadalang sapilitan; kundi’y humanda kayong tumanggap ng madaling kamatayan, bilang makatarungang parusa sa inyong masasamang gawa. Pinigil ng mga prayle ang renda, at namangha sila kapwa sa anyo ni Don Quijote at sa kanyang mga salita, na sinagot nila: Prayle: Ginoong kabalyero, hindi kami makademonyo ni halimaw, kundi dalawang relihiyoso ni San Benito na naglalakbay sa aming daan, at hindi namin alam kung may dala o wala ang karwaheng ito na anumang prinsesang sapilitang tinangay. Don Quijote: Sa harap ko’y walang bisa ang malalambot na salita, pagkat kilala ko na kayo, mga taksil na hampaslupa,—sabi ni Don Quijote. At, nang hindi na naghintay ng iba pang sagot, tinadyakan niya ng espuwela si Rocinante at, nakababa ang sibat, sumugod siya sa unang prayle, nang may gayong bangis at tapang na, kung hindi kusang nagpabagsak ang prayle mula sa likod ng kanyang mula, napabagsak sana niya ito sa lupa nang labag sa kalooban nito, at malubha pang sugatan, kung hindi man bumagsak na patay. Ang ikalawang relihiyoso, nang makita kung paano tinatrato ang kanyang kasama, ay sinipa sa tagiliran ang kastilyo ng kanyang mabuting mula, at nagsimulang tumakbo sa kapatagang iyon, nang mas mabilis pa kaysa sa hangin mismo. Si Sancho Panza, nang makita ang prayle sa lupa, ay mabilis na bumaba sa kanyang asno, sinunggaban ang prayle at sinimulang hubarin ang abito nito. Dumating noon ang dalawang utusan ng mga prayle at tinanong siya kung bakit niya ito hinuhubaran. Sumagot sa kanila si Sancho na iyon ay nauukol sa kanya nang ayon sa batas, bilang samsam sa labanang pinagwagian ng kanyang panginoong si Don Quijote. Ang mga utusan, na hindi marunong ng biro, at hindi nakauunawa ng tungkol sa mga samsam at labanan, nang makitang nakalayo na roon si Don Quijote, at kausap ang mga sakay ng karwahe, ay sinunggaban si Sancho at ibinagsak siya sa lupa; at, nang hindi nag-iiwan ni isang buhok sa kanyang balbas, ginulpi nila siya ng sipa at iniwan siyang nakahandusay sa lupa, walang hininga ni malay. At, nang hindi naghihintay ni sandali, muling sumakay ang prayle, lubhang natatakot at nanghihina ang loob at namumutla ang mukha; at, nang makasakay na, sumunod siya sa kanyang kasama, na naghihintay sa kanya sa may kalayuan, at inaabangan kung saan hahantong ang kaguluhang iyon; at, nang hindi na ibig hintayin ang katapusan ng buong nasimulang pangyayaring iyon, nagpatuloy sila sa kanilang daan, na nagkukrus nang higit pa kaysa kung pasan nila ang demonyo sa kanilang likod. Si Don Quijote naman, gaya ng nasabi na, ay kausap ang ginang sa karwahe, at sinasabi sa kanya: Don Quijote: Ang inyong kariktan, ginang ko, ay makagagawa sa kanyang sarili ng anumang ibigin ng kanyang loob, pagkat ang kapalaluan ng inyong mga mandaragit ay nakahandusay na sa lupa, ibinuwal ng yaring malakas kong bisig; at, upang hindi kayo mabalisa sa pagnanais na mabatid ang ngalan ng inyong tagapagligtas, alamin ninyong ako’y si Don Quijote de la Mancha, kabalyerong gala at mapagsapalaran, at bihag ng walang kapares at marilag na Doña Dulcinea del Toboso; at, bilang ganti sa biyayang tinanggap ninyo sa akin, wala akong ibang hinihiling kundi ang kayo’y bumalik sa Toboso, at sa ngalan ko’y humarap kayo sa ginang na ito at sabihin sa kanya ang aking ginawa para sa inyong kalayaan. Ang lahat ng sinasabing ito ni Don Quijote ay pinakikinggan ng isa sa mga eskuderong sumasama sa karwahe, na taga-Vizcaya; at ito, nang makitang ayaw niyang paraanin ang karwahe, kundi sinasabing kailangan itong bumalik agad sa Toboso, ay lumapit kay Don Quijote at, hinawakan ang kanyang sibat, sinabi sa kanya, sa masamang wikang Kastila at mas masama pang wikang Biskaino, nang ganito: Biskaino: Lakad, kabalyerong sana masama lakad; sa Diyos na lumikha ako, kung hindi iwan mo karwahe, gayon patayin mo ikaw gaya ikaw diyan Biskaino. Naunawaan siya nang mabuti ni Don Quijote, at buong hinahong sinagot siya: Don Quijote: Kung ikaw ay kabalyero, na hindi ka naman, naparusahan ko na sana ang iyong kahangalan at kapangahasan, hamak na nilalang. Dito ay tumugon ang Biskaino: Biskaino: Ako hindi kabalyero? Sumpa Diyos kasinsinungaling mo gaya Kristiyano. Kung sibat tapon mo at espada bunot mo, ang tubig kay bilis makita mo na pusa dala mo! Biskaino sa lupa, hidalgo [maharlikang mababa ang ranggo] sa dagat, hidalgo sa demonyo; at sinungaling ka, tingnan kung iba sabihin mo bagay. Don Quijote: Ngayon ninyo makikita, wika ni Agrajes!—tugon ni Don Quijote. At, ibinagsak ang sibat sa lupa, binunot niya ang kanyang espada at isinukbit sa bisig ang kanyang rodela, at sinugod ang Biskaino na may pasyang kitlin ang buhay nito. Ang Biskaino, nang makita siyang dumarating nang ganoon, kahit ibig sana niyang bumaba sa mula, na, dahil isa sa masasamang paupahan, ay hindi maaasahan, ay walang ibang nagawa kundi bunutin ang kanyang espada; ngunit sinuwerte siya na nasa tabi siya ng karwahe, kung saan nakakuha siya ng isang unan na nagsilbing kalasag niya, at agad silang nagsalubong na para bang sila’y dalawang magkaaway hanggang kamatayan. Ibig sana silang pagkasunduin ng iba pang mga tao, ngunit hindi nila magawa, sapagkat sinasabi ng Biskaino sa kanyang mga salitang hindi magkakadugtong na kung hindi siya pababayaang tapusin ang kanyang laban, siya mismo ang papatay sa kanyang ginang at sa lahat ng taong hahadlang sa kanya. Ang ginang sa karwahe, namamangha at natatakot sa kanyang nakikita, ay nag-utos sa kutsero na ilayo nang kaunti ang karwahe, at mula sa malayo ay pinanood niya ang mabagsik na sagupaan, at sa kalagitnaan nito ay binigyan ng Biskaino si Don Quijote ng isang malakas na taga sa ibabaw ng isang balikat, lampas sa rodela, na, kung tumama ito nang walang sangga, ay nahati sana siya hanggang baywang. Si Don Quijote, na nadama ang bigat ng dambuhalang tagang iyon, ay sumigaw nang malakas, na nagsasabing: Don Quijote: O ginang ng aking kaluluwa, Dulcinea, bulaklak ng kariktan, saklolohan ninyo yaring inyong kabalyero, na, upang bigyang-kasiyahan ang inyong dakilang kabutihan, sa mabagsik na kagipitang ito’y nasasadlak! Ang pagsasabi nito, at ang paghigpit ng hawak sa espada, at ang pagkubli nang mabuti sa kanyang rodela, at ang pagsugod sa Biskaino, ay naganap nang sabay-sabay, taglay ang pasyang ipagsapalaran ang lahat sa iisang hampas. Ang Biskaino, nang makita siyang dumarating nang ganoon laban sa kanya, ay nakaunawang mabuti, sa kapangahasan nito, na matindi ang galit nito, at ipinasiyang gawin ang gayon ding ginawa ni Don Quijote; kaya hinintay niya ito nang nakakubling mabuti sa likod ng kanyang unan, nang hindi maipaling ang mula sa isang panig man o sa kabila; sapagkat, sa labis na pagod at dahil hindi sanay sa ganoong mga larong-bata, hindi na ito makahakbang kahit isa. Dumarating nga, gaya ng nasabi na, si Don Quijote laban sa maingat na Biskaino, nakataas ang espada, na may pasyang hatiin ito sa gitna, at hinihintay naman siya ng Biskaino na nakataas din ang espada at nababalutan ng kanyang unan, at ang lahat ng nakapaligid ay natatakot at nananabik sa kung ano ang mangyayari mula sa gayon kalalaking hampas na ipinagbabanta nila sa isa’t isa; at ang ginang sa karwahe at ang iba pa niyang mga katulong na babae ay nangangako ng sanlibong panata at alay sa lahat ng mga larawan at mga dambana sa Espanya, upang iligtas ng Diyos ang kanilang eskudero at sila mismo sa gayon kalaking panganib na kinasasadlakan nila. Ngunit ang masama sa lahat ng ito ay sa puntong ito at sa kalagayang ito iniwang nakabitin ng may-akda ng kasaysayang ito ang labanang ito, at nagdadahilang wala na siyang natagpuang iba pang nasulat tungkol sa mga kagitingang ito ni Don Quijote maliban sa mga naisalaysay na niya. Totoo nga na ayaw maniwala ng ikalawang may-akda ng akdang ito na ang ganoon kapansin-pansing kasaysayan ay naisuko na sa mga batas ng pagkalimot, ni na naging ganoon kawalang-hilig mag-usisa ang mga talino ng La Mancha upang wala silang maingatan sa kanilang mga arkibo o sa kanilang mga mesang-sulatan na ilang papeles na tumatalakay sa tanyag na kabalyerong ito; kaya, dahil sa ganitong kaisipan, hindi siya nawalan ng pag-asang matagpuan ang wakas ng kaaya-ayang kasaysayang ito, na, sa tulong ng langit, ay natagpuan niya sa paraang isasalaysay sa ikalawang bahagi. ============================================================================== KABANATA IX: KUNG SAAN WINAWAKASAN AT TINATAPOS ANG KAMANGHA-MANGHANG LABANAN NG MAGILAS NA BISKAINO AT NG MATAPANG NA TAGA-LA MANCHA ============================================================================== Ikalawang Bahagi ng Mapanlikhang Hidalgong si Don Quijote de la Mancha Iniwan natin, sa unang bahagi ng kasaysayang ito, ang magiting na Biskaino at ang tanyag na si Don Quijote na nakataas at nakahubad ang mga espada, nakaambang magbagsak ng dalawang nagngangalit na taga, na kung tatama nang buo ay mahahati man lamang sila, at mabibiyak mula itaas hanggang ibaba at bubuka na parang granada; at sa puntong iyon na lubhang nakabitin ay huminto at naputol ang ganoon kasarap na kasaysayan, nang hindi ipinaaalam sa atin ng may-akda nito kung saan matatagpuan ang kulang pa rito. Labis akong ikinalungkot nito, sapagkat ang tuwa sa pagkabasa ng ganoon kakaunti ay nauuwi sa pagkainis, sa pag-iisip sa mahirap na daang kailangang tahakin upang matagpuan ang marami pang, sa tingin ko, kulang sa ganoon kasarap na salaysay. Tila sa akin ay imposible at labag sa lahat ng mabuting kaugalian na mawalan ang ganoon kabuting kabalyero ng sinumang pantas na mangangasiwa sa pagsusulat ng kanyang mga gawang kailanma’y hindi pa nakikita, bagay na hindi kinulang kaninuman sa mga kabalyerong gala, niyong mga sinasabi ng mga tao na humahayo sa kanilang pakikipagsapalaran, sapagkat bawat isa sa kanila ay may isa o dalawang pantas, na para bang sadyang hinulma para sa kanila, na hindi lamang sumusulat ng kanilang mga gawa, kundi naglalarawan pa ng kanilang pinakamaliliit na isipan at kababawan, gaano man kalihim ang mga ito; at hindi naman dapat maging ganoon kasawi ang ganoon kabuting kabalyero, na mawalan siya ng labis-labis na tinamo ni Platir at ng iba pang tulad niya. Kaya hindi ko mahikayat ang aking sarili na maniwalang naiwang putol at lumpo ang ganoon kagilas na kasaysayan; at isinisisi ko ito sa kasamaan ng panahon, na lumalamon at umuubos sa lahat ng bagay, na siyang nagtago rito o umubos dito. Sa kabilang dako, tila sa akin, yamang sa kanyang mga aklat ay may natagpuang kasimbago ng Desengaño de celos [Pagkamulat sa Panibugho] at Ninfas y Pastores de Henares [Mga Diwata at Pastol ng Henares], ay bago rin marahil ang kanyang kasaysayan; at, kung hindi man ito nakasulat, ay nasa alaala marahil ng mga tao sa kanyang nayon at sa mga nayong nakapaligid dito. Ang ganitong haka ay nagpalito sa akin at nagpanabik na malaman, tunay at totoo, ang buong buhay at mga himala ng ating tanyag na Kastilang si Don Quijote de la Mancha, liwanag at salamin ng kabalyeriya ng La Mancha, at ang kauna-unahan na, sa ating panahon at sa mga panahong ito na lubhang kahabag-habag, ay sumabak sa gawain at pagsasanay ng mga sandata ng kabalyeriyang gala, at sa pagtutuwid ng mga kaapihan, pagsaklolo sa mga balo, pagkupkop sa mga dalaga, niyong mga naglalakbay noon dala ang kanilang mga latigo at palafrén [maamong kabayong sinasakyan ng mga dama], at pasan ang buo nilang pagkadalaga, mula bundok hanggang bundok at mula lambak hanggang lambak; sapagkat, maliban na lamang kung may isang duwag na hamak, o isang taong-bukid na may palakol at kaskong bakal, o isang dambuhalang higante na gumahasa sa kanila, may dalaga noong unang panahon na, sa katapusan ng walumpung taon, na sa buong panahong iyon ay hindi natulog kahit isang araw sa ilalim ng bubong, ay pumasok sa libingan nang kasimbuo ng inang nagsilang sa kanya. Sinasabi ko nga, na dahil sa mga ito at sa marami pang ibang dahilan, ang ating magilas na si Quijote ay karapat-dapat sa walang patid at di-malilimutang papuri; at hindi rin dapat ipagkait ang mga ito sa akin, dahil sa pagod at sigasig na ibinuhos ko sa paghahanap ng wakas ng kaaya-ayang kasaysayang ito; bagaman batid kong mabuti na kung hindi ako tutulungan ng langit, ng pagkakataon at ng kapalaran, mawawalan ang mundo ng libangan at ligaya na halos dalawang oras na matatamasa ng sinumang babasa nito nang may pansin. Ganito nga nangyari ang pagkatagpo ko rito: Isang araw, habang ako’y nasa Alcaná ng Toledo, may dumating na isang batang lalaki upang magbenta ng ilang kuwaderno at lumang papeles sa isang mangangalakal ng seda; at, dahil mahilig akong magbasa, kahit ng mga punit na papel sa lansangan, at dala ng likas kong hilig na ito, kinuha ko ang isa sa mga kuwadernong ipinagbibili ng bata, at nakita kong nakasulat ito sa mga titik na nakilala kong Arabe. At, yamang kahit kilala ko ang mga ito ay hindi ko naman mabasa, naghanap-hanap ako kung may makikitang morisco aljamiado [Moro na naging Kristiyano at marunong ng Kastila] na makababasa nito; at hindi naging napakahirap ang makatagpo ng ganoong tagasalin, sapagkat kahit pa ng ibang wikang mas mahusay at mas matanda ang hinanap ko, nakatagpo rin sana ako. Sa wakas, inihain sa akin ng kapalaran ang isa, na, nang sabihin ko ang aking nais at iabot ko sa kanyang kamay ang aklat, ay binuksan ito sa gitna, at, nang makabasa nang kaunti, ay nagsimulang tumawa. Tinanong ko siya kung ano ang kanyang tinatawanan, at sumagot siya na isang bagay na nakasulat sa gilid ng pahina ng aklat na iyon bilang tala. Sinabi kong sabihin niya ito sa akin; at siya, nang hindi tumitigil sa pagtawa, ay nagsabi: Morisco: Nakasulat dito, gaya ng sinabi ko, sa gilid ng pahina ang ganito: “Ang Dulcinea del Toboso na ito, na makailang ulit nang binanggit sa kasaysayang ito, ay sinasabing siyang may pinakamahusay na kamay sa pag-aasin ng baboy sa lahat ng babae sa buong La Mancha.” Nang marinig kong sinabing “Dulcinea del Toboso,” natigilan ako at natulala, sapagkat agad kong naisip na ang mga kuwadernong iyon ay naglalaman ng kasaysayan ni Don Quijote. Dahil sa ganitong haka, pinagmadali ko siyang basahin ang simula, at, nang gawin niya ito, na biglaang isinasalin ang Arabe sa Kastila, sinabi niyang ganito ang nakasulat: Kasaysayan ni Don Quijote de la Mancha, isinulat ni Cide Hamete Benengeli, historyador na Arabe. Malaking pag-iingat ang kinailangan upang maitago ang tuwang naramdaman ko nang marinig ko ang pamagat ng aklat; at, inunahan ang mangangalakal ng seda, binili ko sa bata ang lahat ng papeles at kuwaderno sa halagang kalahating real [baryang pilak]; na, kung may talino lamang siya at nalaman kung gaano ko ito ninanais, ay maaari sana niyang hingin at makuha ang higit sa anim na real sa bilihang iyon. Lumayo agad ako kasama ang morisco sa looban ng katedral, at ipinakiusap ko sa kanyang isalin sa wikang Kastila ang mga kuwadernong iyon, ang lahat ng tumatalakay kay Don Quijote, nang walang inaalis o idinaragdag, at inialok ko sa kanya ang anumang bayad na naisin niya. Nasiyahan na siya sa dalawang arroba [sukat ng timbang, halos 12 kilo] ng pasas at dalawang fanega [sukat ng butil, halos 55 litro] ng trigo, at nangakong isasalin niya ang mga ito nang mahusay at tapat at sa lalong madaling panahon. Ngunit ako, upang lalong mapadali ang usapan at upang hindi mabitawan ang ganoon kainam na natagpuan, ay isinama ko siya sa aking bahay, kung saan, sa loob ng kaunti lamang higit sa isa’t kalahating buwan, ay isinalin niya ito nang buo, sa paraang isinasalaysay dito. Nakapinta sa unang kuwaderno, na napakamakatotohanan ang pagkakalarawan, ang labanan ni Don Quijote at ng Biskaino, sa mismong ayos na isinasalaysay ng kasaysayan, nakataas ang mga espada, ang isa’y nakakubli sa kanyang rodela [bilog na kalasag], ang isa naman sa unan, at ang mula ng Biskaino ay iginuhit nang buhay na buhay na kahit sa layong abot ng pana ay halatang paupahan ito. Sa paanan ng Biskaino ay may nakasulat na isang pamagat na nagsasabing: Don Sancho de Azpetia, na walang duda’y siya marahil niyang pangalan; at sa paanan ni Rocinante ay may isa pang nagsasabing: Don Quijote. Kahanga-hanga ang pagkakapinta kay Rocinante: napakahaba at nakaunat, napakapayat at hapis, labas na labas ang gulugod, tisikong-tisiko, kaya malinaw na ipinakikita kung gaano kaingat at kaangkop na ibinigay sa kanya ang pangalang Rocinante. Katabi niya si Sancho Panza, na hawak sa tali ang kanyang asno, at sa paanan nito ay may isa pang sulat na nagsasabing: Sancho Zancas; at marahil ay dahil, ayon sa ipinakikita ng larawan, malaki ang kanyang tiyan, maikli ang katawan at mahahaba ang binti; at dahil dito ay marahil binigyan siya ng pangalang Panza [tiyan] at Zancas [mahahabang binti], na sa dalawang palayaw na ito ay tinatawag siya kung minsan ng kasaysayan. May iba pang maliliit na bagay na mapapansin, ngunit lahat ay hindi gaanong mahalaga at walang kinalaman sa tapat na pagsasalaysay ng kasaysayan; sapagkat walang kasaysayang masama basta’t ito’y totoo. Kung may maipipintas man sa kasaysayang ito tungkol sa katotohanan nito, wala nang iba kundi ang pagiging Arabe ng may-akda nito, sapagkat likas na sa mga kabilang sa lahing iyon ang pagiging sinungaling; bagaman, dahil lubha nila tayong kaaway, mas maiisip pang may kinulang ito kaysa may sumobra. At ganito nga ang tingin ko, sapagkat, kung kailan maaari at nararapat sanang pahabain niya ang kanyang panulat sa pagpupuri sa ganoon kabuting kabalyero, tila sinasadya niyang laktawan ito nang walang imik: bagay na masamang ginawa at lalong masamang inisip, yamang ang mga historyador ay dapat at kailangang maging masinop, makatotohanan at walang anumang kinikilingan, at hindi sila dapat palihisin ng pakinabang o ng takot, ng sama ng loob o ng pagkagiliw, sa landas ng katotohanan, na ang ina ay ang kasaysayan, karibal ng panahon, imbakan ng mga gawa, saksi ng nakaraan, halimbawa at babala sa kasalukuyan, paalala sa hinaharap. Sa kasaysayang ito, alam kong matatagpuan ang lahat ng maaaring hangarin sa pinakakaaya-aya; at kung may mabuting bagay mang kulang dito, sa palagay ko ay dahil iyon sa kasalanan ng asong-galgo na may-akda nito, sa halip na sa kakulangan ng paksa. Sa madaling sabi, ang ikalawang bahagi nito, ayon sa salin, ay nagsisimula nang ganito: Nakaumang at nakataas sa ere ang matatalim na espada ng dalawang magiting at galit na magkalaban, tila walang iba kundi nagbabanta sila sa langit, sa lupa at sa kailaliman: ganoon ang tapang at tindig nila. At ang unang nagbagsak ng taga ay ang mainiting-ulong Biskaino, na ibinagsak nang may gayong lakas at gayong bangis na, kung hindi pumaling ang kanyang espada sa daan, sapat na sana ang iisang tagang iyon upang wakasan ang kanilang mahigpit na labanan at ang lahat ng pakikipagsapalaran ng ating kabalyero; ngunit ang mabuting kapalaran, na nag-iingat sa kanya para sa mas malalaking bagay, ay nagpaling sa espada ng kanyang kalaban, kaya, bagaman tinamaan siya nito sa kaliwang balikat, wala itong ibang pinsalang nagawa kundi tanggalan ng baluti ang buong panig na iyon, at tinangay pa sa daan ang malaking bahagi ng kanyang kasko, kasama ang kalahati ng kanyang tainga; na ang lahat ng ito, sa nakatatakot na pagguho, ay bumagsak sa lupa, at iniwan siyang lubhang bugbog. Diyos ko, at sino kaya ang makapagsasalaysay nang wasto ngayon ng poot na pumasok sa puso ng ating taga-La Mancha, nang makita niya ang sariling ginawan nang ganoon! Wala nang dapat sabihin pa, kundi ganoon na lamang iyon kaya muli siyang tumindig sa mga estribo, at, lalong hinigpitan ang hawak sa espada ng dalawang kamay, ibinagsak niya ito sa Biskaino nang may gayong bangis, na tumama nang buo sa unan at sa ulo nito, na, kahit walang nagawa ang gayong kahusay na sangga, na para bang may bundok na bumagsak sa kanya, nagsimula siyang dumugo sa ilong, sa bibig at sa mga tainga, at nagpakita ng tandang mahuhulog sa mula, at tiyak na nahulog sana kung hindi siya yumakap sa leeg nito; ngunit, sa kabila nito, naalis ang kanyang mga paa sa mga estribo at saka bumitaw ang kanyang mga bisig; at ang mula, na nagulat sa kakila-kilabot na hampas, ay kumaripas ng takbo sa parang, at sa ilang lundag lamang ay ibinagsak ang kanyang amo sa lupa. Pinagmamasdan ito ni Don Quijote nang buong hinahon, at, nang makita niyang nahulog ito, tumalon siya mula sa kanyang kabayo at buong liksing lumapit dito, at, itinutok ang dulo ng espada sa mga mata nito, sinabihan itong sumuko; kung hindi, ay pupugutan niya ito ng ulo. Lubhang tuliro ang Biskaino kaya hindi siya makasagot ni isang salita, at masama sana ang kinahinatnan niya, sa pagkabulag noon ni Don Quijote, kung hindi lumapit ang mga ginang ng karwahe, na hanggang noon ay pinanonood ang away nang may labis na panlulumo, sa kinaroroonan niya at buong taimtim na nakiusap sa kanya na gawin sa kanila ang malaking biyaya at kabutihang huwag nang kitlin ang buhay ng kanilang eskuderong iyon. Dito ay sumagot si Don Quijote, nang buong tikas at kaseryosohan: Don Quijote: Tunay nga, O mga ginang na marikit, yaring loob ko’y lubos na nalulugod na tupdin ang inyong hinihiling; ngunit ito’y may isang kondisyon at kasunduan, at ito nga’y ang kabalyerong ito’y mangangakong paroroon sa bayan ng Toboso at haharap, sa ngalan ko, sa walang kapares na Doña Dulcinea, upang gawin niya sa kanya ang anumang naisin ng kanyang kalooban. Ang natatakot at nalulumbay na ginang, nang hindi na inuusisa ang hinihingi ni Don Quijote, at nang hindi itinatanong kung sino si Dulcinea, ay nangako sa kanya na gagawin ng eskudero ang lahat ng iuutos niya. Don Quijote: Kung gayon, sa tiwala sa salitang iyan, di ko na siya sasaktan pa, bagama’t lubos niya itong karapat-dapat na tamuhin sa akin.